U 4/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk J. Drohomirecki (sprawozdawca), płk Z. Furtak, płk Z. Krasuski, płk K. Mioduski, płk A. Porzecki, ppłk J. Górski.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk M. Flemming.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w trybie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) wniosku Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy zakresy stosowania norm art. 214 § 1 k.k. i art. 330 § 2 k.k. krzyżują się i wskutek tego normy te mogą stanowić łączne elementy kumulatywnej kwalifikacji czynu (art. 10 § 2 k.k.), czy też każda z przytoczonych norm ma zawsze odrębny zakres zastosowania, wreszcie - czy druga z tych norm eliminuje zawsze pierwszą w myśl zasady lex specialis derogat legi generali?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Z dyspozycji nowego, nie znanego dotychczas ustawodawstwu polskiemu przepisu art. 214 § 1 k.k. o brzmieniu: "Kto zabiera w celu krótkotrwałego użycia pojazd mechaniczny stanowiący mienie społeczne lub cudze mienie (...)" wynika, że przepis ten udziela karnoprawnej ochrony instytucjom państwowym i osobom indywidualnym w zakresie przysługującego im prawa do posiadania oraz wyłącznego i nie zakłóconego dysponowania przez nie posiadanymi, bądź też znajdującymi się w ich dyspozycji pojazdami mechanicznymi.Kwalifikowana postać omawianego przestępstwa i będąca tego następstwem wzmożona odpowiedzialność sprawcy łączy się z określonym jego zachowaniem się i możliwością nastąpienia ujemnych następstw tego zachowania, tj. z porzuceniem przez sprawcę zabranego pojazdu mechanicznego w stanie uszkodzonym lub w takich okolicznościach, że zachodzi niebezpieczeństwo utraty lub uszkodzenia tego pojazdu albo jego części lub zawartości (vide treść przepisu § 2 art. 214 k.k.).Nie budzi wątpliwości, że w stwierdzeniu zawartym w art. 214 § 1 k.k.: "pojazd mechaniczny stanowiący mienie społeczne" mieści się także pojęcie "wojskowy pojazd mechaniczny", gdyż mienie wojskowe w ogóle, a w konkretnym wypadku wojskowy pojazd mechaniczny jest częścią mienia społecznego i wchodzi w skład mienia ogólnonarodowego.Należy zatem dojść do wniosku, że odpowiedzialności karnej przewidzianej w art. 214 § 1 k.k. podlegać będzie każdy (zarówno żołnierz, jak i osoba cywilna), kto dokona zaboru w celu krótkotrwałego użycia wojskowego pojazdu mechanicznego, i to niezależnie od tego, gdzie dopuści się takiego zaboru (czy z terenu jednostki wojskowej, czy też z ulicy), oraz niezależnie od tego, czy w następstwie tego zaboru nastąpił uszczerbek dla interesów służby wojskowej, czy też nie, wreszcie - niezależnie od tego, czy sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Powstanie w omówionym wyżej wypadku uszczerbku dla interesów służby czy też działanie sprawcy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (są to alternatywnie ujęte nieodzowne warunki odpowiedzialności za samowolne użycie pojazdu wojskowego według art. 330 § 2 k.k.) stanowić powinno w warunkach odpowiedzialności za zabór pojazdu okoliczność obciążającą, mającą wpływ na wymiar kary z art. 214 k.k.Podobnie też kształtować się będzie odpowiedzialność karna - z art. 214 k.k. - żołnierzy wyznaczonych na stanowiska kierowców wojskowych pojazdów mechanicznych. Fakt taki, tj. powierzenie żołnierzowi pojazdu do obsługi i konserwacji, nie upoważnia go do nieograniczonego i niekontrolowanego używania owego pojazdu. Dopiero aktualny rozkaz, polecenie wyjazdu tym pojazdem stanowi dlań podstawę do jego eksploatacji i użycia. Dlatego też samowolne zabranie przez żołnierza, choćby przydzielonego mu do obsługi, wojskowego pojazdu mechanicznego w celu krótkotrwałego użycia, związane z wyprowadzeniem tego pojazdu poza obręb jednostki lub miejsca jej postoju, może być ocenione jako przestępstwo z art. 214 k.k. Odmienny pogląd, jakoby art. 330 § 2 k.k. wyłączał stosowanie do żołnierza przepisu art. 214 k.k. na zasadzie lex specialis derogat legi generali, niezależnie od jego wadliwości, oznaczałby osłabienie ochrony prawa nie zakłóconego posiadania pojazdu mechanicznego przez jednostkę wojskową i dysponowania tym pojazdem w porównaniu z ochroną, jaką statuuje art. 214 k.k. dla analogicznego prawa innych instytucji państwowych, a nawet osób prywatnych.II. Artykuł 330 § 2 k.k. przewiduje, że tej samej karze co sprawca przestępstwa z art. 330 § 1 k.k. podlega żołnierz, który samowolnie używa wojskowego pojazdu mechanicznego z uszczerbkiem dla interesów służby lub w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Należy stwierdzić, że różnica między treścią art. 214 a treścią art. 330 § 2 k.k. sprowadza się nie do podmiotu przestępstwa (przecież sprawcą czynu z art. 214 k.k. w stosunku do wojskowego pojazdu mechanicznego może być żołnierz) i nie do przedmiotu czynności wykonawczej (gdyż w jednym i drugim wypadku może wchodzić w grę pojazd wojskowy), lecz do przedmiotu ochrony, którym zgodnie z dyspozycją art. 330 § 2 k.k. jest prawidłowe, zgodne z przeznaczeniem używanie wojskowego pojazdu mechanicznego, przy czym jeśli idzie o znamię czasownikowe, to różnicę tę wyraża zestawienie słów "zabiera" (art. 214) i "używa" (art. 330 § 2 k.k.). Należy przy tym mieć na względzie zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr Pf. 31/MON z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie zasad eksploatacji wojskowych pojazdów mechanicznych (Dziennik Rozkazów Tajnych nr 11 z dnia 21 grudnia 1968 r.) i załącznik do tego zarządzenia, tj. "instrukcję w sprawie zasad eksploatacji wojskowych pojazdów mechanicznych", a ponadto przepisy regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, mianowicie pkt 250 lit a) i 257, traktujące o zadaniach i obowiązkach oficera dyżurnego parku oraz dyżurnego punktu kontroli technicznej.Do zakwalifikowania czynu sprawcy z art. 330 § 2 k.k. konieczne jest ustalenie, że żołnierz (użytkownik, dysponent, kierowca) nie dokonał zaboru, natomiast faktycznie władał już pojazdem na podstawie rozkazu wyjazdu lub ustnej decyzji przełożonego i wtedy to, wbrew otrzymanym poleceniom i niezgodnie z przeznaczeniem pojazdu, eksploatował ów pojazd z uszczerbkiem dla interesów służby wojskowej lub w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Wymaga podkreślenia, że zgodnie z ustalonym już w tym zakresie orzecznictwem Sądu Najwyższego uszczerbek dla interesów służby nie tkwi immanentnie w samym fakcie samowolnego użycia przez żołnierza pojazdu wojskowego. Uszczerbek, o jakim mowa w art. 330 § 2 k.k., powinien być realny oraz konkretnie sprecyzowany i dopiero jako zawiniony skutek samowolnego użycia wojskowego pojazdu mechanicznego nadaje on działaniu sprawcy cechy przestępstwa określonego w art. 330 § 2 k.k. Dla bytu tego przestępstwa nie wystarcza zatem teoretyczna możliwość powstania uszczerbku dla służby. Tego rodzaju pogląd wynika z interpretacji językowej omawianego przepisu, według którego przestępstwem jest samowolne użycie wojskowego pojazdu mechanicznego z uszczerbkiem dla interesów służby, a nie użycie wojskowego pojazdu mechanicznego z możliwością powstania uszczerbku dla interesów służby (por. np. wyrok SN z dnia 28 lutego 1970 r. Rw 127/70 - OSNKW z 1970 r., nr 7-8, poz. 90).III. Tak więc przepisu art. 330 § 2 k.k. nie można uznać za szczególny i wyłączający przepis art. 214 k.k. Przepis art. 330 § 2 k.k. jest w odniesieniu do żołnierzy przepisem uzupełniającym przepis art. 214 k.k. i zwiększającym zakres odpowiedzialności żołnierza.IV. Brak uszczerbku dla interesu służby i podstaw do stwierdzenia, że użytkownik, dysponent lub kierowca wojskowego pojazdu mechanicznego działali z chęci uzyskania korzyści majątkowych, gdy samowolnie użyli go w czasie legalnej eksploatacji (np. na podstawie rozkazu wyjazdu) - będzie stanowił przeszkodę do stosowania przepisu art. 330 § 2 k.k. W wypadku takim sprawcy ci (jeżeli nie wchodzi w grę zabór, o którym mowa w art. 214 k.k.) mogą odpowiadać jedynie dyscyplinarnie.