U 1/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: prezes SN gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk C. Bakalarski, płk. J. Gawrysiak, płk. J. Juszczak, płk A. Kaszycki, płk W. Sieracki (sprawozdawca), płk S. Wojtczak.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Kowalski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego - w trybie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalne jest stosowanie kumulatywnej kwalifikacji prawnej z art. 184 k.k. w zbiegu z art. 319 k.k.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej na podstawie art. 24 lit. d i art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneKumulatywną kwalifikację prawną czynu (art. 10 § 2 k.k.) stosuje się tylko wtedy, gdy konkretny czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch (albo więcej) przepisach ustawy karnej, przy czym żaden z tych przepisów nie odzwierciedla wszystkich istotnych - w aspekcie prawnokarnych ocen - elementów czynu przestępnego, a czyni to dopiero uwzględnienie dwóch (lub więcej) przepisów, których zakresy krzyżują się. Stosunek krzyżowania się dwóch (lub więcej) przepisów istnieje wtedy, gdy zakresy tych przepisów tworzą wspólny (niejako nowy) zakres, który obejmuje wszystkie istotne elementy czynu, określone znamionami zawartymi w poszczególnych przepisach. Jeżeli zatem konkretny czyn nie wyczerpuje (nie jest dyscygnatem) jednocześnie co najmniej dwóch krzyżujących się przepisów, to problem zbiegu przepisów ustawy karnej w ogóle nie istnieje. Fakt, że w konkretnym wypadku istnieje zbieg przepisów ustawy karnej, nie przesądza jeszcze konieczności zastosowania kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu. W takim wypadku bowiem możliwa jest albo kumulatywna kwalifikacja prawna czynu, albo też redukcja wielości przepisów (ocen prawnokarnych) z zastosowaniem odpowiednich reguł eliminacyjnych, które wynikają z zasad specjalności, subsydiarności lub konsumpcji.Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że w kwalifikacji prawnej czynu należy uwzględniać tylko te przepisy, które charakteryzują wyczerpująco wszystkie istotne dla prawnokarnej oceny elementy konkretnego czynu, oraz że kwalifikacja prawna czynu nie może zawierać przepisu zbędnego, tj. charakteryzującego takie istotne elementy czynu, które w sposób wyczerpujący uwzględnia już inny zastosowany przepis. Z tych założeń wychodząc, należy stwierdzić, że wtedy, gdy konkretny czyn wyczerpuje znamiona określone co najmniej w dwóch krzyżujących się przepisach, a uwzględnienie w kwalifikacji prawnej czynu tylko jednego z tych przepisów nie odzwierciedla wszystkich prawnie ważnych elementów czynu, w takim wypadku niedopuszczalna jest redukcja tych przepisów do jednego z nich. Z zawartego bowiem w art. 10 § 2 k.k. nakazu wyraźnie wynika, że kwalifikacja prawna czynu powinna odzwierciedlać wszystkie prawnie ważne elementy czynu odpowiadające znamionom określonym w poszczególnych zbiegających się i nie podlegających redukcji przepisach. Dodać przy tym należy, że prawnie ważnymi (istotnymi z prawnokarnego punktu widzenia) elementami czynu są takie jego cechy, które zostały ustawowo ujęte jako znamiona wchodzące w skład istoty odpowiedniego typu przestępstwa.Przenosząc przedstawione rozważania na grunt przepisów art. 319 i 184 k.k., należy zbadać, czy zakresy tych przepisów krzyżują się. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.Strona przedmiotowa przestępstwa określonego w art. 319 k.k. polega na nadużyciu uprawnień w stosunku do podwładnego (młodszego stopniem), i to w celu wyrządzenia mu dolegliwości (fizycznej lub moralnej). Wyrządzenie dolegliwości w ujęciu art. 319 k.k. stanowi - przedmiotowo rzecz biorąc - złośliwe sprawienie (podwładnemu lub młodszemu stopniem) krzywdy fizycznej lub moralnej.Natomiast strona przedmiotowa przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. polega na fizycznym lub moralnym znęcaniu się między innymi nad osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy. W tym kontekście podkreślić należy, że w świetle odpowiednich przepisów regulaminów wojskowych (por. np. pkt 27 ust. 1 i 2 w związku z pkt 26 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL) podwładny w czasie pełnienia czynnej służby wojskowej pozostaje z reguły w stałym stosunku zależności od przełożonego, a żołnierz młodszy stopniem w określonych sytuacjach pozostaje w przemijającym stosunku zależności od starszego stopniem (chodzi między innymi o takie przewidziane w pkt 46 ust. 1 lit. a Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL sytuacje, w których żołnierzowi starszemu stopniem przysługują określone uprawnienia służbowe w stosunku do młodszego stopniem). Wynika z tego, że przełożony (starszy stopniem) może być podmiotem przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k., a podwładny (młodszy stopniem) może być przedmiotem czynności wykonawczej, określonej jako fizyczne lub moralne znęcanie się. Ustawowe określenie: "znęca się" oznacza działanie albo zaniechanie, polegające na umyślnym zadawaniu bólu fizycznego lub dotkliwych cierpień moralnych, powtarzającym się albo jednorazowym, lecz intensywnym i rozciągniętym w czasie (por. tezę 2 uchwalonych przez Izbę Karną Sądu Najwyższego w dniu 6 czerwca 1976 r. wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie prawnokarnej ochrony rodziny - OSNKW 1976, z. 7-8, poz. 86).Porównanie istoty strony przedmiotowej obu wymienionych przestępstw wskazuje na to, że znęcanie się jest w swej ujemnej treści pojęciem jakościowo odmiennym od treści pojęcia określonego w art. 319 k.k. jako wyrządzenie dolegliwości. Znęcanie się nad inną osobą (art. 184 § 1 k.k.) bowiem jest takim działaniem lub zaniechaniem, którego zawartość kryminalna wykracza poza ramy określonego w art. 319 k.k. czynu, popełnionego w celu wyrządzenia tylko dolegliwości innej osobie. Wynika to również z tego faktu, że przestępstwo określone w art. 184 § 1 k.k. jest zagrożone surowszą sankcją karną niż przestępstwo określone w art. 319 k.k. Tak więc art. 319 k.k. nie obejmuje swym zakresem znęcania się przez przełożonego (starszego stopniem) nad podwładnym (młodszym stopniem), a tym bardziej nie obejmuje następstwa znęcania się w postaci targnięcia się pokrzywdzonego na własne życie (art. 184 § 2 k.k.).Nie ulega wątpliwości, że każde znęcanie się nad inną osobą stanowi jednocześnie wyrządzenie dolegliwości tej osobie, co mogłoby sugerować, że art. 184 § 1 k.k. obejmuje swym zakresem treść znamion określonych w art. 319 k.k. Podkreślić jednak należy, że istotnym znamieniem wchodzącym w skład istoty czynu określonego w art. 319 k.k. są to cechy podmiotu, które wskazują na to, że sprawcą przestępstwa w tym przepisie przewidzianego może być tylko taki żołnierz, który jest przełożonym lub starszym stopniem w stosunku do pokrzywdzonego żołnierza (podwłasnego lub młodszego stopniem). Takich cech podmiotu nie zawiera określenie podmiotu w ujęciu art. 184 § 1 k.k. Jeżeli więc żołnierz będący przełożonym (starszym stopniem) znęca się nad podwładnym lub młodszym stopniem żołnierzem, to czyn ten wyczerpuje znamiona określone w art. 184 § 1 i w art. 319 k.k., a zatem czyn ten mieści się we wspólnym zakresie powstałym ze skrzyżowania się znamion zawartych w obu wymienionych przepisach, co w konsekwencji uzasadnia przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji prawnej takiego czynu z art. 184 § 1 i art. 319 k.k. W takim wypadku bowiem nie wchodzi w grę żadna z reguł wyłączania wielości ocen, gdyż w wyniku redukcji prawnokarnej oceny omawianego czynu tylko do jednego z tych przepisów nie odzwierciedliłoby się adekwatnie wszystkich ustawowych znamion (tj. prawnie ważnych elementów) przestępnego zachowania się sprawcy. Zakwalifikowanie bowiem tego czynu tylko z art. 319 k.k. nie uwzględnia tak istotnego faktu, jakim jest znęcanie się żołnierza nad podwładnym lub młodszym stopniem (art. 319 k.k. nie zawiera znamienia traktującego o znęcaniu się). Natomiast przyjęcie kwalifikacji prawnej takiego czynu jedynie z art. 184 § 1 k.k. nie odzwierciedla tego istotnego faktu, że sprawcą znęcania się nad żołnierzem był jego przełożony lub żołnierz starszy stopniem, co w świetle wymagań dyscypliny wojskowej, w ramach której regulaminowe postępowanie z podwładnymi (młodszymi stopniem) stanowi jeden z przedmiotów prawnokarnej ochrony art. 319 k.k., nie może być pominięte w kwalifikacji prawnej przestępnego zachowania się przełożonego lub żołnierza starszego stopniem.W tym kontekście oraz nawiązując do wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1977 r. - Rw 108/77 (OSNKW 1977, z. 6 poz. 66) należy podkreślić, że art. 319 k.k. nie jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 184 k.k., i w związku z tym art. 319 k.k. nie wyłącza art. 184 k.k. Przepisem szczególnym bowiem jest taki przepis, który dodatkowymi określeniami specjalizującymi uzupełnia przepis ogólny i wobec tego to, co jest ustawowo wyrażnie określone w przepisie ogólnym, zawiera już przepis szczególny. Jakkolwiek cechy podmiotu (żołnierz - przełożony lub starszy stopniem) są bardziej szczegółowo określone w art. 319 k.k. niż w art. 184 § 1 k.k., to jednak art. 319 k.k. nie zawiera ani tego znamienia, które w art. 184 § 1 k.k. określone jest wyraźnie jako znęcanie się, ani też określonego w art. 184 § 2 k.k. następstwa znęcania się, i z tego względu art. 319 k.k. nie może być uznany za przepis szczególny w stosunku do art. 184 § 1 lub 2 k.k.W świetle przedstawionych rozważań należy uznać, że czyn przełożonego (starszego stopniem), który znęca się fizycznie lub moralnie nad podwładnym (młodszym stopniem), należy kwalifikować z art. 184 § 1 k.k. w zbiegu z art. 319 k.k., gdyż dopiero uwzględnienie w kwalifikacji prawnej obu tych przepisów odzwierciedla wszystkie istotne elementy takiego czynu popełnionego przez przełożonego lub starszego stopniem w stosunku do podwładnego lub młodszego stopniem.W wypadku gdy przełożony (starszy stopniem) znęca się nad podwładnym (młodszym stopniem) i gdy następtwem tego czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, to w takim wypadku należy stosować kumulatywną kwalifikację prawną na podstawie zbiegających się przepisów art. 184 § 2 k.k. (określającego kwalifikowany typ przestępstwa znęcania się) z art. 319 k.k. - jeżeli oczywiście istnieje związek przyczynowy między znęcaniem się a zamachem samobójczym pokrzywdzonego i jeżeli znęcający się przełożony lub starszy sotpniem powinien był i mógł przewidzieć (art. 8 k.k.) takie następstwo swego czynu.Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że wtedy, gdy zachowanie się sprawcy ogranicza się tylko do wyrządzenia dolegliwości pokrzywdzonemu, a zatem obiektywna ocena (a nie subiektywne odczucie pokrzywdzonego) czynu nie pozwala uznać go za znęcanie się, w takim wypadku czyn podlega kwalifikacji prawnej tylko z art. 319 k.k., chociażby nawet pokrzywdzony targnął się na własne życie. Podstawą bowiem przyjęcia kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu z art. 184 § 2 i art. 319 k.k. jest przede wszystkim ustalenie, że żołnierz (przełożony lub starszy stopniem) znęcał się nad podwładnym (młodszym stopniem). Natomiast nie wystarcza w tym względzie ustalenie, że żołnierz (przełożony lub starszy stopniem) wyrządził tylko dolegliwość (fizyczną lub moralną) podwładnemu lub młodszemu stopniem.W świetle przedstawionych wywodów należało na przytoczone uprzednio pytanie prawne udzielić odpowiedzi na wstępie sformułowanej.Ze względu na szczególne znaczenie niniejszej uchwały dla jednolitości stosowania prawa w omawianej kwestii należało uchwałę tę wpisać do księgi zasad prawnych.