U 2/66

SentencjaPytanie prawne:Czy dopuszczalne jest złożenie wniosku rewizyjnego na postanowienie Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej, uchylające wyrok sądu I instancji i kierujące sprawę do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczne1. Przepis art. 282 k.w.p.k. stanowi, że jedynie prawomocne orzeczenia sądu kończące postępowanie poddaje się rewizji w trybie nadzoru sądowego. W uchwale Całej Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 3 września 1962 r. wypowiedziany został pogląd, że postanowienia Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej uchylające wyrok sądu I instancji i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania temu sądowi nie są orzeczeniami kończącymi postępowanie i nie podlegają zaskarżeniu w trybie wniosku rewizyjnego. Jest to pogląd słuszny, a uzasadnienie przytoczone w powołanej uchwale w pełni przekonywające.Przedmiotem rozważań powołanej uchwały nie było jednak zagadnienie trybu wzruszenia orzeczeń Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej uchylających orzeczenia sądu I instancji i kierujących sprawę do ponownego rozpoznania, dotkniętych tego rodzaju wadami, które powodują ich materialno-prawną niezdolność do uruchomienia dalszego postępowania, a tym samym ich materialno-prawną niewykonalność. Chodzi tu o nader rzadkie w praktyce przypadki, gdy orzeczenia Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej dotknięte są wadami tak istotnymi, że podważają one sam byt tych orzeczeń - ich materialno-prawną zdolność do wywołania tych skutków prawnych, które formalno-prawnie powodują. Ujmując sprawę najogólniej chodzi tu o tego rodzaju wady orzeczenia, które na gruncie k.p.k. uzasadniałyby stwierdzenie (uznanie) ich nieważności po myśli art. 13 lub 377 k.p.k. Ponieważ k.w.p.k. nie zna pojęcia nieważności orzeczenia i nie przewiduje instytucji stwierdzenia (uznania) nieważności - analogicznej do przewidzianej w art. 13 i 377 k.p.k. - przeto, wady nawet najbardziej zasadnicze orzeczeń sądów wojskowych i Izby Wojskowej Sądu Najwyższego - łącznie z tymi, które na gruncie k.p.k. powodowałyby nieważność orzeczenia - mogą być rozpatrywane jedynie na ogólnej płaszczyźnie wad orzeczenia, a możliwość unicestwienia takich orzeczeń jedynie na płaszczyźnie ich uchylenia w trybie przewidzianym w k.w.p.k. - to jest w drodze zwyczajnych lub nadzwyczajnych środków odwoławczych, albo też w trybie przewidzianym art. 31 § 1 k.w.p.k.2. Przechodząc do zagadnienia dotkniętych takimi wadami postanowień Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, uchylających orzeczenia sądu I instancji i kierujących sprawę do ponownego rozpoznania należy stwierdzić, że materialno-prawnie nie są one ani orzeczeniami kończącymi postępowanie, ani też orzeczeniami postępowania niekończącymi, gdyż prawno-materialnie są one pozbawione skuteczności i wykonalności. Ponieważ formalno-prawnie zaliczyć je należy do postanowień nie kończących postępowania, gdyż posiadają one faktyczną zdolność uruchomienia dalszego postępowania, należy uznać, iż w kwestii możliwości wzruszenia takich orzeczeń w przepisach k.w.p.k. istnieje luka, która musi być wypełniona w drodze wykładni, skoro konieczność wzruszenia takich orzeczeń jest niewątpliwa.3. Nie ma możności wyczerpującego wyliczenia wszystkich przypadków tego rodzaju wadliwości orzeczeń, tak jak na gruncie k.p.k. nie ma możliwości skodyfikowania wszystkich przypadków nieważności orzeczeń. Jedynie przykładowo można wskazać, że chodzi tu o wady tak zasadnicze - jak wydanie orzeczenia przy udziale sędziego wyłączonego od orzekania na podstawie art. 21 k.w.p.k.; rozpoznanie w postępowaniu odwoławczym sprawy, pomimo, że środek odwoławczy nie został złożony, pozbawienie uprawnionych do tego stron możliwości udziału w postępowaniu odwoławczym, sprzeczność między treścią sentencji ogłoszonego orzeczenia a tekstem sentencji orzeczenia sporządzonego na piśmie, uchylenie orzeczenia w postępowaniu w trybie nadzoru sądowego na niekorzyść skazanego, pomimo, że wniosek rewizyjny został złożony po upływie terminu przewidzianego w art. 285 k.w.p.k. itp.Jest rzeczą oczywistą, że orzeczenia dotknięte tego rodzaju wadami muszą ulec eliminacji i to w czasie możliwie najkrótszym - tak, aby praktycznie nie zdołały uruchomić dalszego postępowania, do którego uruchomienia materialno-prawnie nie są zdolne.4. Eliminacja tego rodzaju orzeczeń w trybie art. 31 § 1 k.w.p.k. nie może nastąpić, gdyż jak trafnie wskazano w powołanej uchwale całej Izby Wojskowej Sądu Najwyższego (Zg. Og. 11/62) postanowienia Sądu Najwyższego uchylające orzeczenia sądu I instytucji i kierujące sprawę do ponownego rozpoznania nie są postanowieniami incydentalnymi (ubocznymi), do których to postanowień art. 31 § 1 k.w.p.k. wyłącznie ma zastosowanie.Eliminacja tych orzeczeń w drodze zwykłego postępowania odwoławczego również nie jest możliwa, gdyż zgodnie z art. 256 § 3 i 265 § 2 k.w.p.k. zażalenia i skargi rewizyjne na orzeczenia Izby Wojskowej Sądu Najwyższego nie mogą być składane.Pozostaje więc do rozważenia droga nadzoru sądowego, przewidzianego w art. 282-288 k.w.p.k. Na pozór i ta droga wydaje się zamknięta, gdyż art. 282 k.w.p.k. przewiduje poddanie rewizji w trybie nadzoru sądowego jedynie prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie, a omawiane orzeczenia Izby Wojskowej Sądu Najwyższego takimi orzeczeniami nie są.5. Jeżeli jednak bliżej zanalizować treść art. 282 k.w.p.k. to należałoby dojść do wniosku, że ograniczając zasięg postępowania w trybie nadzoru sądowego do orzeczeń kończących postępowanie - ustawodawca liczył się z tym, że wszystkie orzeczenia dadzą się zaliczyć bądź do grupy kończących postępowanie bądź niekończących go. Z tego względu przepis art. 282 k.w.p.k. można - a raczej nawet należy - odczytywać od strony jego negatywnej treści, to jest w ten sposób, że z pod jego zasięgu wyeliminowane są orzeczenia niekończące postępowania. Wyeliminowanie z pod zasięgu art. 282 k.w.p.k. orzeczeń niekończących postępowania - a wśród nich i postanowień Sądu Najwyższego w Izbie I Wojskowej uchylających orzeczenie sądu I instancji i kierujących sprawę do ponownego rozpoznania - jest całkowicie zrozumiałe, gdyż niesłuszne byłoby uruchomienie trybu nadzoru sądowego w trakcie toczącego się jeszcze postępowania karnego, którego ostateczny wynik jest jeszcze nieznany i w toku którego każdy merytoryczny błąd popełniony nawet przez instancję odwoławczą może być jeszcze naprawiony.Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o postanowienie Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej uchylające orzeczenia sądu instancji i kierujące sprawę do ponownego rozpoznania, jeżeli postanowienia te dotknięcie są tak zasadniczymi wadami, jak to wskazało wyżej. Przede wszystkim skutki tych orzeczeń w wypadku ich wykonania są nieodwracalne i nie do naprawienia w dalszym toku postępowania, jeśli ostatecznie wydane orzeczenie w danej sprawie będzie merytorycznie prawidłowe. Można to zilustrować następującym przykładem: Sąd Najwyższy w Izbie Wojskowej uchylił wyrok uniewinniający i skierował sprawę do ponownego rozpoznania do sądu I instancji, pomimo braku skargi rewizyjnej prokuratora. Jeżeli w dalszym postępowaniu zapadnie wyrok skazujący prawidłowy merytorycznie, to nie ma drogi jego wzruszenia ani w trybie zwykłej rewizji ani w trybie nadzoru sądowego, gdyż w toku postępowania przed sądem instancji nie dopuszczono się żadnego z naruszeń, o których mowa w art. 275 k.w.p.k. Uchylenie takiego wyroku skazującego mogłoby nastąpić tylko przez unicestwienie wadliwego postanowienia Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej, które otworzyło drogę do wydania wyroku skazującego, co jednak wymagałoby bezpośredniego zaatakowania postanowienia Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej. Podobnie przedstawia się sytuacja w przypadku uchylenia wyroku uniewinniającego i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania na skutek wniosku rewizyjnego złożonego po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku skazującego oraz w innych przypadkach, gdy orzeczenie Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej dotknięte jest tak zasadniczą wadą, że materialno-prawnie nie jest zdolne wywołać określonych w nim skutków procesowych.Wobec braku w k.w.p.k. przepisu wyraźnie normującego drogę zaatakowania tego rodzaju wadliwych postanowień Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej, wzruszenie tych postanowień mogłoby nastąpić jedynie drogą środków prawnych przewidzianych w przepisach k.w.p.k. Orzeczenia sądów wojskowych wydane w instancji, dotknięte tego rodzaju zasadniczymi wadami - mogą być wyeliminowane bądź w drodze zastosowania art. 31 § 1 k.w.p.k., bądź w drodze zwykłych środków odwoławczych (zażalenie, rewizja), bądź w trybie nadzoru sądowego. Skoro zaś - jak wskazano wyżej - zastosowanie art. 31 § 1 k.w.p.k. oraz zwykłych środków odwoławczych do postanowień Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej - uchylających orzeczenie Sądu instancji i kierujących sprawę do ponownego rozpoznania - jest wyłączone, przeto właściwym trybem do uchylenia tego rodzaju postanowień jest tryb nadzoru sądowego określony w art. 282-288 k.w.p.k. Zastosowanie tego trybu jest uzasadnione tym, że orzeczenia takie, dotknięte tego rodzaju zasadniczymi wadami - jak to wskazane wyżej - należą jedynie formalnie do kategorii orzeczeń nie kończących postępowania, w istocie swej zaś są orzeczeniami pozbawionymi zdolności do uruchomienia dalszego postępowania. Skoro więc instytucja nadzoru sądowego, ma służyć naprawieniu niesłusznych orzeczeń, które urosły w moc prawa - a więc wzruszenie których w zasadzie jest już niemożliwe - przeto może ona i powinna mieć zastosowanie także do przypadków, gdy orzeczenie z powodu swej zasadniczej wadliwości nie może w ogóle uróść w moc prawa i którego wykonanie może wywołać skutki nieodwracalne i nie dające się naprawić w dalszym toku postępowania.