U 3/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. Kazimierz Jankowski. Sędziowie: płk Kryspin Mioduski (sprawozdawca), płk Zygmunt Krasuski, płk Andrzej Kruszka, płk Jerzy Drohomirecki, płk Zbigniew Furtak, płk Władysław Sieracki, płk Zygmunt Wizelberg, płk Adam Porzecki, płk Czeslaw Lipski, ppłk Henryk Kostrzewa, ppłk Henryk Kwaśny, ppłk Jan Gawrysiak, ppłk Stanisław Mendyka.Prokurator: płk Zygmunt Jaźwiński.SentencjaSąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Wojskowej, po rozpoznaniu w dniu 30 października 1967 r. - w trybie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) - wniosku Prezesa Izby Wojskowej o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę w składzie siedmiu sędziów na skutek wniosku rewizyjnego złożonego na niekorzyść oskarżonego, uznając, że orzeczenie instancji rewizyjnej zmieniające na korzyść oskarżonego zasadny wyrok I instancji było nietrafne, powinien uchylić wadliwe orzeczenie rewizyjne, czy też zmienić je przez utrzymanie w mocy wyroku I instancji?" na podstawie art. 24 lit. d ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym,postanowił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Kodeks wojskowego postępowania karnego w szeregu przepisów operuje dwoma terminami: "uchylenie" i "zmiana" orzeczenia (por. art. 31 § 1, 272 § 3, 275 i 276 § 1), w innych zaś przepisach (por. art. 276 § 1 lit. b, 279 § 1 i 294) posługuje się wyłącznie terminem "uchylenie orzeczenia". Zestawienie treści przytoczonych wyżej przepisów prowadzi do wniosku, że terminologia k.w.p.k. w omawianym zakresie jest konsekwentna i że pojęcia: "uchylenie orzeczenia" oraz "zmiana orzeczenia" mają określone, z gruntu odmienne znaczenia.Opierając się na treści norm art. 276 § 1 lit. b, 279 § 1 i 294 k.w.p.k., należy przyjąć, że k.w.p.k., mówiąc o uchyleniu orzeczenia, ma na uwadze rozstrzygnięcie, mocą którego orzeczenie sądu niższego rzędu zostaje w całości lub w określonej części skasowane (wskutek czego traci ono moc), przy czym owemu skasowaniu nie towarzyszy zastąpienie anulowanego orzeczenia (lub anulowanego elementu orzeczenia) nowym merytorycznym rozstrzygnięciem sądu wyższego rzędu w zakresie winy, kary czy innej kwestii, jak np. powództwa cywilnego lub dowodów rzeczowych.Z taką czysto procesową, bo nie rozstrzygającą definitywnie meritum sprawy decyzją o uchyleniu orzeczenia mamy do czynienia wówczas, gdy:a) Sąd Najwyższy dochodzi do wniosku, że istnieje potrzeba przeprowadzenia ponownej rozprawy przed sądem pierwszej instancji ze względu na istotne uchybienia w dotychczasowym postępowaniu lub w zaskarżonym orzeczeniu, których instancja rewizyjna sama naprawić nie może (vide art. 276 § 1 lit. b, 294 k.w.p.k.) lub teżb) Sąd Najwyższy dochodzi do wniosku, że ze względu na istnienie procesowej okoliczności, wyłączającej ściganie, postępowanie w sprawie podlega umorzeniu (por. art. 276 § 1 lit a, a także art. 7 § 1).Wszelka natomiast merytoryczna decyzja Sądu Najwyższego w postępowaniu rewizyjnym co do winy, kary lub rozstrzygnięć ubocznych, jeżeli nie jest decyzją o utrzymaniu w mocy orzeczenia I instancji (art. 276 § 2 k.w.p.k.), stanowi w terminologii k.w.p.k. zmianę orzeczenia.Takie oparte na wyżej wskazanych kryteriach rozróżnienie odrębnych instytucji uchylenia i zmiany zaskarżonego orzeczenia zostało przeprowadzone i w zasadzie utrwalone w dotychczasowej praktyce rewizyjnej b. Najwyższego Sądu Wojskowego oraz Izby Wojskowej SN.Stanowisko kodeksu wojskowego postępowania karnego w sprawie treści pojęć: "uchylenie" i "zmiana" orzeczenia sądu niższej instancji pozostaje w zgodzie z jedną z istotnych cech postępowania rewizyjnego, które, odmiennie niż dawne postępowanie apelacyjne, nie może w myśl k.w.p.k. prowadzić do uchylenia wyroku I instancji i zastąpienia uchylonego wyroku w całości lub w części własnym orzeczeniem co do meritum sprawy na korzyść lub na niekorzyść oskarżonego, lecz tylko do odpowiedniej korektury zaskarżonego wyroku, a więc jego zmiany (jeżeli, oczywiście, nie ma potrzeby przeprowadzenia ponownej rozprawy przed sądem I instancji ze względu na istotne uchybienia w dotychczasowym postępowaniu lub w zaskarżonym orzeczeniu, których instancja rewizyjna sama naprawić nie może).Zmiana ta nie może stanowić pogorszenia sytuacji oskarżonego (ani w zakresie przypisania winy, ani w zakresie skutków uznania winy) w stosunku do sytuacji określonej w wyroku I instancji. Takie stanowisko kodeksu wojskowego postępowania karnego znajduje swe uzasadnienie w szczególności w tym, że przypisywanie oskarżonemu w instancji rewizyjnej, orzekającej na podstawie pisemnego materiału akt, elementów czynu nie przypisanych mu w wyroku, opartym przecież na wynikach bezpośrednich przewodu sądowego, kryje w sobie - wobec rozbieżności poglądów sądów I i II instancji - ryzyko omyłki, która nie mogłaby być już naprawiona w zwykłym toku instancji. W myśl przepisów k.w.p.k. takie tylko ustalenia faktyczne dotyczące znamion przestępstwa mogą nabrać powagi rzeczy osądzonej, które zostały zaakceptowane zgodnie przez strony (nie skarżące wyroku) lub przez obydwie instancje sądowe - w razie zaskarżenia wyroku.Od zasady niepogarszania bezpośrednio w orzeczeniu instancji rewizyjnej sytuacji oskarżonego w stosunku do tej jego sytuacji, jaką określa wyrok I instancji, przewiduje k.w.p.k. jedno tylko odstępstwo dotyczące kwalifikacji prawnej czynu. Stosownie do art. 276 § 1 lit. a k.w.p.k. instancja rewizyjna może sama poprawić przyjętą w wyroku kwalifikację czynu, a więc może ona zastosować kwalifikację nawet surowszą od określonej w wyroku I instancji (vide uchwałę z dnia 22 kwietnia 1961 r. Zg. Og. 23/60 - Orzecznictwo NSW 1964 r., poz. 112).2. Tak więc kodeks wojskowego postępowania karnego, z zachowaniem konsekwencji terminologicznej, przewiduje 3 rodzaje orzeczeń, jakie wydaje Sąd Najwyższy w trybie rewizyjnym (a w świetle art. 287 k.w.p.k. również w trybie nadzoru): 1) postanowienia kasacyjne o uchyleniu orzeczenia sądu niższego i bądź o przekazaniu sprawy sądowi niższemu do ponownego rozpoznania, bądź też o umorzeniu postępowania ze względu na okoliczność wyłączającą ściganie, 2) postanowienia w pełni afirmujące orzeczenia sądu niższego rzędu (art. 276 § 2 k.w.p.k.), 3) postanowienia "reformatoryjne", to znaczy wprowadzające do zaskarżonego orzeczenia określone merytoryczne korektury w zakresie winy, kwalifikacji czynu, kary, powództwa cywilnego, dowodów rzeczowych - słowem, postanowienia o zmianie zaskarżonego orzeczenia.3. Orzeczenie składu 3 sędziów Sądu Najwyższego, które niesłusznie zmieniło na korzyść oskarżonego zasadny i zgodny z prawem wyrok Sądu I instancji, jest orzeczeniem co do meritum sprawy. Jeżeli zatem we wniosku rewizyjnym kwestionuje się zasadność owego orzeczenia, jest to kwestionowanie rozstrzygnięcia merytorycznego. Skład 7 sędziów Sądu Najwyższego, podzielając z kolei słuszność zarzutów wniosku rewizyjnego, dokonuje korektury merytorycznej, a więc zmienia mylną decyzję składu 3 sędziów SN przez stwierdzenie, że prawidłowym orzeczeniem było orzeczenie Sądu I instancji. Czynność ta jest zmianą, a nie uchyleniem orzeczenia składu 3 sędziów SN. Uchylenie orzeczenia składu 3 sędziów SN stworzyłoby sytuację, w której skład powiększony SN znalazłby się w obliczu nieprawomocnego wyroku I instancji zaskarżonego skargą rewizyjną, do której zarzutów zmuszony byłby się ustosunkować. Doszłoby więc do nieprzewidzianego w k.w.p.k. przeistoczenia się postępowania w trybie nadzoru w zwykłe postępowanie rewizyjne, toczące się jednak przed powiększonym składem SN.Możność zmiany korzystniejszego dla oskarżonego orzeczenia składu 3 sędziów SN i utrzymania w mocy wyroku sądu I instancji bezpośrednio przez skład 7 sędziów SN stanowiła w swoim czasie zagadnienie sporne, które zostało wyjaśnione w uchwale Całej Izby Wojskowej SN Zg. Og. 11/62 z dnia 3 września 1962 r. w tym sensie, iż zmiana taka jest dopuszczalna. Stojąc zatem na gruncie tej uchwały należy stwierdzić, że naprawienie błędu, o którym mowa wyżej, nie wymaga cofnięcia sprawy do ponownego rozpoznania w rewizji zwykłej, a więc nie stwarza również konieczności skasowania wadliwego orzeczenia.Tak więc skład 7 sędziów SN również i w tym wypadku poprawia (zmienia) jedynie treść orzeczenia składu 3 sędziów SN, który zamiast utrzymać w mocy wyrok Sądu I instancji, zmienił go na korzyść oskarżonego.Nadmienić przy okazji wypada, że uchwała z dnia 3 września 1962 r., wbrew argumentacji przytoczonej powyżej w niniejszej uchwale, wspomina o uchyleniu przez skład powiększony postanowienia składu zwykłego SN i utrzymaniu w mocy wyroku I instancji. Tę redakcyjną nieścisłość pełny skład Izby Wojskowej SN prostuje niniejszym w ten sposób, że należało mówić nie o uchyleniu, lecz o zmianie orzeczenia składu zwykłego.