U 4/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk K. Mioduski, płk Z. Furtak, płk A. Kruszka (sprawozdawca), płk A. Porzecki, płk J. Radwański, płk W. Sieracki.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Jaźwiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego - na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) - wniosku o wyjaśnienie kwestii prawnej:"Czy Sąd Najwyższy, uchylając zaskarżony wyrok w części dotyczącej jednego lub kilku zarzutów oskarżenia z przekazaniem sprawy w uchylonej części sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, utrzymując zaś wyrok w pozostałych częściach w mocy, powinien zawsze uchylić orzeczenie o karze łącznej, jeżeli takie orzeczenie jest zawarte w zaskarżonym wyroku?"po wysłuchaniu prokuratora,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW treści przepisów art. 32 § 2 i 3 k.k.W.P. zawarty jest warunek wymierzania kar łącznych - ogólnie biorąc - we wszystkich wypadkach, gdy wymierzono kary za przestępstwa popełnione przed pierwszym skazaniem sprawcy. Jeżeli kary wymierzono jednym wyrokiem (w wyniku jednego procesu), wówczas karę łączną wymierza się w tym samym wyroku (art. 32 § 2 k.k.W.P.). Jeżeli natomiast kary wymierzono kilkoma wyrokami, to karę łączącą wszystkie kary orzeczone tymi wyrokami wymierza się w wyroku łącznym, a w wypadku, którego dotyczy pytanie prawne - w kolejnym wyroku wydanym przez sąd w następstwie rozpoznania sprawy w zakresie wyznaczonym częścią uchylonego pierwszego wyroku w tej sprawie.Nie ulega wątpliwości, że z punktu widzenia celów procesu najkorzystniejsze jest rozpoznanie wszystkich zarzutów przeciwko sprawcy w toku jednego procesu. Sąd ma wówczas możliwość bardziej wszechstronnej i pełnej oceny nie tylko czynów sprawcy, ale i jego osobowości, ma więc warunki do wymierzenia najbardziej trafnych - ze względu na potrzeby prewencji szczególnej i ogólnej - kar za poszczególne przestępstwa, a także kary łącznej. Jeżeli jednak co do części zarzutów aktu oskarżenia wyrok zostaje uchylony, to skoro zarzuty te podlegają ponownemu rozpoznaniu, celowe się staje także uchylenie kary łącznej i ponowne rozpoznanie sprawy również w tym zakresie. Należy bowiem dać sądowi ponownie rozpoznającemu sprawę możność nieskrępowanego orzeczenia nowej kary łącznej.Pozostawienie kary łącznej, choćby nawet skorygowanej odpowiednio do wagi czynów objętych prawomocną częścią wyroku, stałoby się elementem sztucznie ograniczającym (przy ponownym rozpoznaniu sprawy) stosowanie art. 33 § 1 k.k.W.P., albowiem nie tylko kary wymierzone z osobna za zbiegające się przestępstwa, ale także pozostawiona w prawomocnej części wyroku kara łączna musiałaby się stać podstawą wymierzenia nowej kary łącznej (wymaga tego art. 32 § 3 k.k.W.P.). Gdyby pozostawić w częściowo uchylonym wyroku wymierzoną karę łączną, to w gruncie rzeczy ta właśnie kara, a nie kary jednostkowe orzeczone prawomocną częścią tego wyroku, stałaby się wraz z nową czy nowymi karami wymierzonymi w toku powtórnego rozpoznania sprawy elementem wyznaczającym granice orzekania nowej kary łącznej. Granice te byłyby wówczas niejednokrotnie zwężone w stosunku do tych, które wynikałyby z literalnego brzmienia art. 33 § 1 k.k.W.P. Oznaczałoby to nieuzasadnione w warunkach konkretnej sprawy zmniejszenie swobody sądu przy ustalaniu wysokości kary łącznej, co w pewnych wypadkach mogłoby przynieść niezasłużoną korzyść skazanemu, w innych zaś obrócić się niesłusznie na jego niekorzyść.Powyższe względy przemawiają za udzieleniem na postawione pytanie prawne następującej odpowiedzi:"Sąd Najwyższy, uchylając zaskarżony wyrok w części dotyczącej jednego lub kilku zarzutów aktu oskarżenia z jednoczesnym przekazaniem sprawy w tej części do ponownego rozpoznania, uchyla zarazem karę łączną, jeżeli jest zawarta w wyroku, i nakazuje ponowne rozpoznanie sprawy również w tym zakresie".Udzielając takiej odpowiedzi Sąd Najwyższy podziela słuszność dotychczasowej praktyki orzekania wyrokiem wydanym w ponownym postępowaniu kary łącznej, obejmującej nieprawomocnie orzeczoną karę lub kary z tego wyroku oraz karę lub kary prawomocnie wymierzone pierwszym wyrokiem w tej sprawie. Praktyka ta znajduje oparcie w następujących przesłankach:Treść art. 32 § 3 k.k.W.P. nie stoi na przeszkodzie łączeniu - na zasadzie art. 32 § 2 k.k.W.P. - kar prawomocnych z karami nieprawomocnymi.Przepis art. 32 § 3 k.k.W.P. określa zasady wymiaru kary łącznej w wypadku, gdy ma ona obejmować kary za poszczególne przestępstwa, ustalone różnymi (kilkoma, a więc co najmniej dwoma) wyrokami. Przepis ten dodaje do ogólnych warunków wskazanych w art. 32 § 2 i 33 k.k.W.P. jeszcze ten dodatkowy, że mogą być łączone kary tylko za te przestępstwa, które zostały popełnione przed wydaniem pierwszego wyroku.Ustalona w art. 32 § 3 k.k.W.P. zasada łączenia kar orzeczonych kilkoma wyrokami obowiązuje niezależnie od przepisów proceduralnych, regulujących sprawę łączenia kar jako czynność procesową.Art. 32 § 3 k.k.W.P. nie stawia warunku prawomocności wyroków dlatego, że warunek taki nie ma żadnego znaczenia dla samego wymiaru kary łącznej. Po prostu stawianie takiego warunku w przepisie prawa materialnego jest zbędne, skoro odpowiedzi na pytanie kiedy i w jakim trybie procesowym należy łączyć kary z różnych wyroków, udzielić powinny przepisy postępowania.Przepisy procesowe, poza określeniem właściwości sądów w sprawie wydania wyroku łącznego, nie regulują trybu postępowania, gdy zachodzi potrzeba orzeczenia kary łącznej na podstawie kar orzeczonych kilkoma wydanymi przedtem wyrokami.Wydanie wyroku łącznego dopuszczalne jest jedynie na podstawie wyroków prawomocnych. Wskazują na to expressis verbis przepisy art. 18 i 19 k.w.p.k. Są to przepisy określające zakres działania sądów (właściwość) w sprawie wydania wyroku łącznego w razie konieczności łączenia kar z prawomocnych wyroków różnych sądów wojskowych lub w razie zbiegu prawomocnych wyroków sądów wojskowych i powszechnych. Przepisy te stwarzają obowiązek wydania wyroku łącznego w określonych w nich sytuacjach, natomiast nie zajmują się zupełnie kwestią, na jakich warunkach następuje wydanie wyroku łącznego w wypadku konieczności łączenia kar z prawomocnych wyroków tego samego sądu; tym bardziej zaś nie mówią one, kiedy należy łączyć kary orzeczone odrębnymi wyrokami wydanymi w tej samej sprawie karnej na podstawie tego samego oskarżenia i czy należy to czynić w odrębnym wyroku łącznym. Kwestii tej nie regulują też żadne inne przepisy postępowania. Ta luka musi więc być wypełniona praktyką odpowiadającą ogólnym założeniom procesu, realizującą podstawowe jego zasady, gwarantującą możliwie najsprawniejszy jego przebieg i w sumie prowadzącą do właściwego urzeczywistnienia celu w postaci orzeczenia kary łącznej.Łączenie kar orzeczonych wyrokami wydanymi w tej samej sprawie karnej w wyniku tego samego oskarżenia następuje odpowiednio według zasady określonej dla łączenia kar w wypadku jednoczesnego, z reguły nieprawomocnego skazania za kilka przestępstw (art. 32 § 2 k.k.W.P.) oraz według zasady łączenia kar orzeczonych kilkoma wyrokami za przestępstwa popełnione przed wydaniem pierwszego z wyroków (art. 32 § 3 k.k.W.P.). Ta ostatnia zasada nie stawia warunku łączenia jedynie kar prawomocnie orzeczonych. Nieprawomocność zatem drugiego wyroku nie stoi na przeszkodzie łączeniu kar orzeczonych oboma wyrokami, przy istnieniu oczywiście warunków z art. 32 § 3 k.k.W.P. O tym, czy kary z tych wyroków łączyć karą łączną w drugim wyroku, czy też dopiero po jego uprawomocnieniu się w odrębnym wyroku łącznym - decydować powinien wzgląd na dobro i szybkość wymiaru sprawiedliwości. Rozpoznanie sprawy w toku normalnej rozprawy z udziałem oskarżonego w pełniejszym stopniu realizuje obowiązujące w procesie zasady niż rozpoznanie sprawy o wydanie wyroku łącznego. Chodzi tu przede wszystkim o zasady ustności, bezpośredniości i prawa oskarżonego do obrony. Choćby więc z tego względu celowe jest wymierzenie kary łącznej już w drugim wyroku, orzekającym co do winy w pozostałej do rozpoznania części oskarżenia, a nie dopiero w odrębnym postępowaniu o wydanie wyroku łącznego. Drugi argument przemawiający za tym stanowiskiem zawarty jest w stwierdzeniu, że orzeczenie kary łącznej w omawianym wypadku nie tylko nie komplikuje w najmniejszym stopniu postępowania karnego, lecz przeciwnie, upraszcza je i znacznie przyspiesza, nie ograniczając praw żadnej ze stron.Dotychczasowa praktyka sądów wojskowych poszła słusznie tą drogą.Jakkolwiek łączenie kar z dwóch wyroków w tej samej sprawie (jednego prawomocnego, a drugiego nieprawomocnego) nie będzie przebiegało w sytuacji jednoczesności skazania za kilka przestępstw, to jednak mieścić się ono będzie całkowicie w ramach obu wchodzących w rachubę przepisów art. 32 § 2 i § 3 k.k.W.P., spełniając odpowiednio wszystkie zawarte w nich wymagania. Podkreślić bowiem trzeba jeszcze raz, że zasady określone w cytowanych przepisach dotyczą wymierzenia kary łącznej, niezależnie od tego, czy następuje ono w wyroku orzekającym o winie i karze, czy też w wyroku łącznym orzekającym tylko o karze łącznej.