U 2/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski.Sędziowie: płk A. Porzecki (sprawozdawca), płk H. Kostrzewa, płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka, płk Z. Wizelberg, ppłk J. Gawrysiak.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk Z. Jaźwiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) do rozstrzygnięcia kwestii prawnej:"Czy żołnierz Wojska Polskiego pełniący funkcje wartownicze lub biorący udział w garnizonowym patrolu wojskowym jest funkcjonariuszem organu powołanego do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152)?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152) udziela wzmożonej ochrony karnej funkcjonariuszowi Milicji Obywatelskiej lub innych organów powołanych do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego. Przepis ten wymienia więc jedynie funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej, natomiast ze wzmożonej ochrony karnej przewidzianej we wspomnianym przepisie korzystają funkcjonariusze tylko takich "innych organów", które są "powołane do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego".Prawidłowe ustalenie kręgu osób podlegających ochronie przepisu art. 4 cytowanej wyżej ustawy wymaga przede wszystkim wyjaśnienia, jakiego rodzaju akt prawny powinien być uznany za wystarczającą podstawę do przyjęcia, iż dany organ został "powołany" do wykonywania funkcji związanych z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego.Należy przyjąć, że dla ustalenia kręgu osób poddanych ochronie z art. 4 wzmiankowanej ustawy decydujące są nie tylko przepisy ustaw szczególnych, ale również wydane na ich podstawie rozporządzenia i zarządzenia władz.W odniesieniu do wojska właściwe w tym względzie będą zarządzenia Ministra Obrony Narodowej, regulaminy i instrukcje oraz rozkazy odpowiednich dowódców, jeżeli powierzają one żołnierzom wykonywanie czynności związanych z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego.Jakkolwiek z treści art. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. Nr 44, poz. 220) wynika, że siły zbrojne mają za zadanie stać "na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego oraz jego bezpieczeństwa i pokoju", to jednak należy przyjąć, że poszczególne formacje wojskowe lub organy wojskowe mają również zadania związane z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego. Postanowienia w tym zakresie zawarte są w niektórych ustawach, a nadto w regulaminach wojskowych, stanowiących rozwinięcie zasad ustawowych.I tak dekret z dnia 23 marca 1956 r. o ochronie granic państwowych (Dz. U. Nr 9, poz. 51) w art. 18 stanowi: "Ochronę nienaruszalności i bezpieczeństwa granic państwowych sprawują Wojska Ochrony Pogranicza. Do zadań organów ochrony granic należy w szczególności (...) ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego w pasie granicznym w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia granic państwowych przed naruszeniem".Szczególnie istotne znaczenie ma tu ustawa z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierskiej (Dz. U. Nr 22, poz. 114). Art. 30 tej ustawy wyraźnie stanowi: "Organami upoważnionymi do interweniowania wobec żołnierzy naruszających dyscyplinę albo porządek wojskowy lub publiczny poza rejonem zakwaterowania są organy porządkowe Wojskowej Służby Wewnętrznej i Komend Garnizonów, zwane w dalszym ciągu wojskowymi organami porządkowymi".Na podstawie tego przepisu została wydana "Instrukcja wojskowych organów porządkowych", wprowadzona w życie zarządzeniem Ministra Obrony Narodowej nr 34/MON z dnia 10 czerwca 1964 r.Punkt 1 ustęp 1 tej instrukcji określa zadania "organów porządkowych Wojskowej Służby Wewnętrznej i Komend Garnizonów" między innymi w zakresie ochrony dyscypliny wojskowej oraz porządku wojskowego i publicznego, natomiast w ustępie 2 tego punktu mówi się o tym, że "niezależnie od zadań określonych w ust. 1 wojskowe organy porządkowe udzielają pomocy organom MO w zwalczaniu naruszeń porządku publicznego".Obowiązki wojskowych organów porządkowych w zakresie ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego zostały rozwinięte w dalszych przepisach omawianej instrukcji.Istotne znaczenie ma tu przepis pkt 2 omawianej instrukcji, który między innymi stanowi, że "określone w pkt 1 zadania wykonywane są głównie poprzez pełnienie służby patrolowej (...)".Niemałe znaczenie, jeśli chodzi o zakres obowiązków żołnierzy biorących udział w patrolu wojskowym (pełniących służbę patrolową), mają przepisy regulaminu służby garnizonowej i wartowniczej Sił Zbrojnych PRL (Szt. Gen. 242/59).Jak wynika z postanowień tego regulaminu, żołnierze wyznaczeni do pełnienia wspomnianej funkcji - oprócz wykonywania zadań związanych z ochroną porządku wojskowego - powołani są również do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego. W odniesieniu do patroli wynika to zarówno z postanowień dotyczących obowiązków władz garnizonowych, jak i z przepisów dotyczących pełnienia służby patrolowej.I tak pkt 15 cytowanego regulaminu stanowi, że do obowiązków dowódcy garnizonu należy między innymi "utrzymanie stałego kontaktu i współpraca z organami Milicji Obywatelskiej dla zapewnienia bezpieczeństwa i porządku w garnizonie".Pkt 23 cytowanego regulaminu stanowi, że do obowiązków komendanta garnizonu należy między innymi "zapewnienie porządku w czasie parad, manifestacji, wieców i pogrzebów, w których bierze udział wojsko". Pkt 56 cytowanego regulaminu wkłada na dowódcę patrolu między innymi obowiązek udzielania "pomocy funkcjonariuszom Milicji Obywatelskiej celem przywrócenia porządku na ulicy i w miejscach publicznych, naruszonego przez ludność cywilną z udziałem żołnierzy".Reasumując, należy stwierdzić, że jednoznaczne brzmienie powołanego wyżej art. 30 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 114) w powiązaniu z brzmieniem przepisów Instrukcji wojskowych organów porządkowych, wydanej na podstawie art. 30 wspomnianej wyżej ustawy (chodzi tu w szczególności o wzmiankowane wyżej przepisy pkt 1 ust. 1 i 2 i pkt 2, jak również o przepisy pkt 10 ust. 3, pkt 12 ust. 5, pkt 35, pkt 38, pkt 39 ust. 1 i 2, pkt 60, pkt 84 ust. 1 i wreszcie pkt 92 Instrukcji wojskowych organów porządkowych), i w zestawieniu z takim samym brzmieniem cytowanych wyżej przepisów regulaminu służby garnizonowej i wartowniczej Sił Zbrojnych PRL pozwala przyjąć, że żołnierz pełniący służbę patrolową jest funkcjonariuszem organów powołanych do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152).Sytuacja prawna żołnierza pełniącego służbę wartowniczą (wchodzącego w skład warty) jest nieco inna. Zadanie warty i wartownika sprowadza się do ochrony mienia i porządku w obrębie obiektu wojskowego. Funkcja ta nie jest identyczna z funkcją ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego. Niemniej jednak przepisy regulaminu służby garnizonowej i wartowniczej Sił Zbrojnych PRL (Szt. Gen. 242/59) przewidują, że w określonych sytuacjach warta wojskowa podejmuje działanie w zakresie szerszym niż wskazany wyżej, wkraczającym w dziedzinę porządku i bezpieczeństwa publicznego.W tym względzie istotne znaczenie mają następujące przepisy cytowanego regulaminu:Pkt 226 stanowi: "Wartownik obowiązany jest (...) w razie stwierdzenia jakiegokolwiek niedociągnięcia na posterunku i przy wszelkiego rodzaju naruszeniach porządku w pobliżu swego posterunku lub na posterunku sąsiednim wywołać dowódcę warty lub rozprowadzającego". Pkt 228 zaś dodaje w tym względzie, że "wartownikowi nie wolno schodzić z powierzonego mu posterunku. Jedynie w tym wypadku, gdy w pobliżu zagrożone jest życie ludzkie lub mienie państwowe, wolno mu się oddalić dla udzielenia pomocy (...)."Użyte w cytowanych przepisach określenie "w pobliżu swego posterunku" lub "w pobliżu" odnosi się nie tylko do miejsca znajdującego się w obrębie obiektu wojskowego, lecz również do miejsca położonego poza tym obiektem. Dlatego trzeba uznać, że wartownik działając w celu ochrony życia ludzkiego lub mienia, zagrożonego poza obrębem warty, świadczy na rzecz porządku i bezpieczeństwa publicznego.Podobnie kształtuje się sytuacja w odniesieniu do działania patrolu wydzielonego ze składu warty.Pkt 249 cytowanego regulaminu stanowi w tym względzie, co następuje: "W razie zakłócenia porządku publicznego w rejonie ochranianego obiektu lub w pobliżu wartowni oraz w celu doraźnego sprawdzenia stanu ochranianego obiektu dowódca warty wyznacza ze składu warty patrole (...)". Przepis ten wkłada na wartę expressis verbis obowiązek przywrócenia zakłóconego porządku publicznego, jeżeli zakłócenie to nastąpiło "w rejonie chronionego obiektu" lub "w pobliżu", co służy oznaczeniu miejsc nie tylko w ścisłym obrębie obiektu wojskowego.Przy ustaleniu zakresu obowiązków warty należy się również oprzeć na przepisie pkt 252 cytowanego regulaminu, który to pkt stanowi między innymi: "Dowódca warty ma prawo użyć broni przez oddanie strzału lub wydać rozkaz do użycia jej przez wartowników w następujących wypadkach:-w celu zapobieżenia lub odparcia zamachu na urządzenia służące obronie Państwa lub mienie społeczne,-w celu udaremnienia ucieczki sprawcy wyżej wymienionych czynów przestępczych".Przepis ów wyposaża wartę wojskową w prawo użycia broni nie tylko w obronie chronionego obiektu wojskowego, lecz - w powiązaniu z poprzednimi przepisami - również wtedy, gdy warta działa poza obrębem tego obiektu, a więc na rzecz porządku lub bezpieczeństwa publicznego.Cytowany regulamin przewiduje wreszcie udział wojska w walce z klęskami żywiołowymi. Nie ulega wątpliwości, że wykonywanie tej funkcji połączone jest z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego. Zadania te oddziały wojskowe mogą wykonywać samodzielnie lub pod kierownictwem władz cywilnych. Kwestię tę regulują punkty 140-142 cytowanego regulaminu, przy czym ten ostatni przepis in fine stanowi, że "do ochrony mienia podczas walki z klęskami żywiołowymi wystawia się tymczasowe warty (posterunki)".Skoro z treści wymienionych wyżej przepisów regulaminu służby garnizonowej i wartowniczej Sił Zbrojnych PRL wynika, że w pewnych sytuacjach określonych w tych przepisach żołnierz pełniący służbę wartowniczą obowiązany jest również do tego, by samodzielnie lub na podstawie otrzymanego rozkazu podejmować działanie w celu ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego, to nie byłoby rzeczą słuszną, żeby w sytuacjach tych nie korzystał on ze wzmożonej ochrony karnej, o jakiej mowa w art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152).Reasumując, przyjąć należy, że żołnierz pełniący służbę wartowniczą jest funkcjonariuszem organów wymienionych w art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152) wówczas, gdy w granicach swych obowiązków lub uprawnień służbowych działa w zakresie ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego.Z tych przyczyn należało uchwalić jak wyżej.