U 3/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. Kazimierz Lipiński; sędziowie: płk Jerzy Górski, płk Józef Jeż, płk Tomasz Kacperski (sprawozdawca), płk Andrzej Kaszycki, płk. Henryk Kmieciak, ppłk Stanisław Kosmal, płk Stanisław Mendyka, płk Edward Olczak, kpt. Wojciech Oziębło, płk Stanisław Wojtczak, płk Edward Zawiłowski; protokolant: mjr Zygmunt Stefaniak (sędzia s. wojsk. - deleg.),z udziałem Naczelnego Prokuratora Wojskowego płka Henryka Kostrzewy,Sentencjapo rozpoznaniu przedstawionego - w trybie art. 18 ust. 2 w zw. z art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały, zawierającej odpowiedź na pytanie prawne:"Co w rozumieniu art. 80 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) należy przyjąć za chwilę zwolnienia z czynnej służby wojskowej takiego żołnierza, który z powodu wydanego przez sąd zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności jest - w myśl § 88 ust. 2 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 39 z dnia 27 sierpnia 1981 r. w sprawie odbywania zasadniczej służby wojskowej (Dz. Rozk. MON z 1981 r. Nr 39, poz. 59) - doprowadzony przez konwój wojskowy z jednostki wojskowej do zakładu karnego w celu odbycia orzeczonej prawomocnie kary pozbawienia wolności i czy w związku z tym może on być w czasie konwojowania sprawcą (podmiotem) przestępstw wojskowych?"- na podstawie art. 13 pkt 4, art. 18 ust. 1 i 2 i art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 80 ust. 3 powołanej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL: "żołnierza uważa się za zwolnionego z czynnej służby wojskowej z chwilą jego odejścia z miejsca pełnienia służby (...)"; zwolnienie zaś przeprowadza dowódca jednostki wojskowej lub inny organ wojskowy.Powstaje jednak wątpliwość, co należy rozumieć przez "chwilę" zwolnienia z czynnej służby wojskowej takiego żołnierza, w stosunku do którego sąd zarządził wykonanie orzeczonej prawomocnie kary pozbawienia wolności. Chodzi więc w szczególności o to, czy decydująca w tym względzie jest np. chwila wydania przez dowódcę jednostki wojskowej rozkazu o zwolnieniu skazanego żołnierza z czynnej służby wojskowej, czy chwila zakończenia określonych formalności związanych z tym zwolnieniem (np. chwila dokonania odpowiednich wpisów w dokumentach wojskowych albo chwila przekazania żołnierza administracji zakładu karnego), czy też inne fakty. Artykuł 80 ust. 3 powołanej ustawy, którym należy się posłużyć chcąc udzielić odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne, budzi wszelako wątpliwości, czego wyrazem jest chociażby wyrok Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 1984 r. - N 46/83, zawierający pogląd, że skazany żołnierz w czasie konwojowania go (zgodnie z regulacją zawartą w § 88 ust. 2 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 39 z dnia 29 sierpnia 1981 r. w sprawie odbywania zasadniczej służby wojskowej - Dz. Rozk. MON z 1981 r., Nr 39, poz. 59) do zakładu karnego "pozostaje do dyspozycji władz wojskowych do chwili przekazania go przez dowódcę konwoju administracji zakładu karnego, i to będzie chwila jego odejścia z miejsca pełnienia służby. Dopiero więc z tą chwilą przestanie on być podmiotem przestępstw ściśle wojskowych" (por. OSNKW 1984, z. 7-8, poz. 67).Trafność przytoczonego poglądu, jako stanowiącego co najmniej rozszerzającą wykładnię art. 80 ust. 3 powołanej ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL, nasuwa uzasadnione wątpliwości. Przede wszystkim mieć trzeba na względzie to, że według art. 97 ust. 2 pkt 5 tej ustawy zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności w stosunku do skazanego żołnierza skutkuje obligatoryjne zwolnienie go z zasadniczej służby wojskowej. W związku z tym przepis wykonawczy - § 88 ust. 2 wymienionego uprzednio zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 39 z dnia 27 sierpnia 1981 r. stanowi, że: "po otrzymaniu od sądu wyroku i zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności zwalnia się żołnierza z zasadniczej służby wojskowej i kieruje go pod konwojem do odpowiedniego zakładu karnego".Oznacza to, że skierowanie skazanego "pod konwojem do odpowiedniego zakładu karnego" następuje dopiero po uprzednim zwolnieniu go z zasadniczej służby wojskowej, co - mając na względzie przytoczony poprzednio przepis, tj. art. 80 ust. 3 cytowanej ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL - upoważnia do wysnucia wniosku, że skazany żołnierz, który został przekazany konwojowi wojskowemu w celu doprowadzenia go do odpowiedniego zakładu karnego, jest uważany za zwolnionego z czynnej służby wojskowej z tą chwilą, gdy wraz z konwojem opuści rejon jednostki wojskowej lub inny rejon pełnienia służby wojskowej. Sprawia to, że konwojowany, znajdując się poza rejonem zakwaterowania jednostki wojskowej, w czasie doprowadzenia go do zakładu karnego nie pełni już czynnej służby wojskowej, wobec czego, nie będąc już w tym czasie żołnierzem, nie może być podmiotem przestępstwa wojskowego.Inaczej mówiąc - odejście żołnierza z miejsca pełnienia służby poprzedzone jest wieloma rutynowymi czynnościami formalno-porządkowymi, przy czym ostatnią z tych czynności jest właśnie opuszczenie przezeń miejsca pełnienia służby. Z tą chwilą bowiem ustaje de facto i de iure związek organizacyjny i stosunek wojskowo-służbowej zależności, a więc to, co składa się na istotę pełnienia służby wojskowej.Zasadność tego poglądu uzasadniona jest także treścią art. 43 § 3 k.k.w., według którego konwojowanie skazanego żołnierza do zakładu karnego uregulowane jest w trzecim podrozdziale rozdziału IX tego kodeksu, którego nazwa brzmi: "Wykonanie kary". Oznacza to w konsekwencji, że konwojowany nie jest osobą pełniącą czynną służbę wojskową, gdyż nie jest przecież możliwe równoczesne pełnienie tej służby i wykonywanie przez skazanego orzeczonej mu prawomocnie przez sąd kary pozbawienia wolności. Niezależnie od tego podkreślić należy, że pozostawanie osoby zwolnionej ze służby wojskowej pod nadzorem i kontrolą dowódcy konwoju nie jest w tym wypadku podyktowane względami, które składają się na istotę pełnienia czynnej służby wojskowej, lecz uwarunkowane jest wyłącznie koniecznością zapewnienia prawidłowego wykonania w stosunku do skazanego orzeczonej prawomocnie kary pozbawienia wolności, i w związku z tym nie może być utożsamiane z pozostawaniem tej osoby "w dyspozycji władz wojskowych". Wymownym przykładem tego są postanowienia zawarte w zarządzeniu Ministrów Obrony Narodowej i Spraw Wewnętrznych z dnia 5 kwietnia 1983 r. w sprawie zapobiegania naruszeniom porządku publicznego przez osoby powołane do zasadniczej służby wojskowej oraz zwalniane z tej służby (Dz. Rozk. MON - poz. 13). Według bowiem § 9 ust. 2 pkt 4 tego zarządzenia, osoby zwolnione z zasadniczej służby wojskowej doprowadza się w sposób zorganizowany pod nadzorem doświadczonych oficerów (chorążych) na stację kolejową lub dworzec autobusowy. W razie zaś popełnienia przestępstwa przez osobę zwolnioną z zasadniczej służby wojskowej patrol Milicji Obywatelskiej albo Wojskowej Służby Wewnętrznej lub Służby Ochrony Kolei doprowadza sprawcę do najbliższej jednostki Milicji Obywatelskiej, a o popełnionym przestępstwie (wykroczeniu), jak również o zatrzymaniu sprawcy, organy Milicji Obywatelskiej zawiadamiają prokuratora powszechnego, właściwego dla miejsca popełnienia przestępstwa (§ 12 ust. 1 w zw. z § 10 ust. 1 cytowanego zarządzenia).Tak więc z przytoczonych przykładowo przepisów wynika wyraźnie, że osoby zwolnione z zasadniczej służby wojskowej, chociaż ich zachowanie się po odejściu z jednostki wojskowej pozostaje pod nadzorem i kontrolą (§ 9 ust. 2 pkt 4 cytowanego zarządzenia) władz wojskowych, nie są jednak osobami pełniącymi czynną służbę wojskową.W tym stanie rzeczy na postawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi w sposób sformułowany na wstępie.