I KZP 22/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski. Sędziowie: Z. Doda, S. Zabłocki (sprawozdawca).Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R. Stefański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Franciszka K., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu - postanowieniem z dnia 11 lipca 1991 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy sąd apelacyjny jest sądem właściwym do rozpoznania wniosku o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem byłego sądu okręgowego?".uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneSąd Apelacyjny w Poznaniu, rozpoznając zażalenie Prokuratora Wojewódzkiego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu w przedmiocie przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu, uznał, że przy rozpoznawaniu tego środka odwoławczego wyłoniło się zagadnienie prawne, wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sprowadzające się do pytania: czy sąd apelacyjny jest sądem właściwym do rozpoznawania wniosku o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem byłego sądu okręgowego.Zagadnienie to powstało na gruncie konkretnej sprawy o uznanie osoby za "zbiegłą do nieprzyjaciela", i to w sytuacji, gdy orzeczenie byłego Sądu Okręgowego w G. jest orzeczeniem pierwszoinstancyjnym, które uprawomocniło się bez postępowania odwoławczego. W istocie rzeczy jednak przedstawione pytanie ma charakter bardziej ogólny i wymaga odpowiedzi generalnej, dotyczącej funkcjonalnej właściwości sądów w kwestii wznowienia postępowania po zmianie treści art. 478 § 1 k.p.k., dokonanej ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych oraz o zmianie ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych, kodeks postępowania cywilnego, kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. Nr 53, poz. 306).Sądy okręgowe zostały zniesione ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 347). Jednocześnie zniesiono też sądy grodzkie i apelacyjne. Trójszczeblowa struktura sądów powszechnych zastąpiona została strukturą dwuszczeblową, zgodnie z którą sądy powiatowe rozpoznawały sprawy karne i cywilne, należące na podstawie przepisów postępowania sądowego do ich właściwości oraz inne sprawy przekazane im przez ustawy szczególne, sądy wojewódzkie zaś rozpoznawały w pierwszej instancji sprawy karne i cywilne, należące do ich właściwości na mocy przepisów postępowania sądowego, a jako sądy drugoinstancyjne rozpoznawały środki odwoławcze od orzeczeń sądów powiatowych, a ponadto orzekały w innych wypadkach przewidzianych w ustawie.Rozdziału spraw karnych, dotychczas należących do właściwości pierwszoinstancyjnej sądu okręgowego, dokonano w ustawie z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 38, poz. 348) w taki sposób, że niektóre z nich trafiły do kompetencji sądu powiatowego, inne zaś - sądu wojewódzkiego. Ustawa wprowadziła generalną klauzulę, że sądem pierwszoinstancyjnym właściwym we wszystkich sprawach jest sąd powiatowy, z wyjątkiem tych, które na podstawie przepisów szczególnych zostały przekazane innemu sądowi (taka zasada obowiązywała poprzednio w stosunku do sądu okręgowego). Do rozpoznania sądowi wojewódzkiemu przekazano zaś sprawy enumeratywnie wymienione.Ten krótki rys historyczny pozwala na konstatację, że sąd wojewódzki rzeczywiście nie był w strukturze sądów powszechnych odpowiednikiem sądu okręgowego w ścisłym tego słowa znaczeniu ze względu na odmienny zakres właściwości rzeczowej do rozpoznawania spraw w pierwszej instancji. Już w tym miejscu wypada jednak zasygnalizować, iż stwierdzenie tego faktu nie może w decydujący sposób rzutować na rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego sformułowanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu.Wypada też zauważyć, że rozważania dotyczące zmian, jakim uległy przepisy postępowania karnego o wznowieniu postępowania, przedstawione w uzasadnieniu pytania prawnego Sądu Apelacyjnego, mogą mieć znaczenie jedynie pomocnicze, skoro przepisy kodeksu postępowania karnego w kształcie nadanym mu przez rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 marca 1928 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 313 oraz znowelizowany kodeks postępowania karnego w kształcie nadanym mu przez obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 maja 1949 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 243), a następnie, po kolejnej nowelizacji i ujęciu w jednolity tekst przez obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 września 1950 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 364), zostały kolejno derogowane, co ostatecznie znalazło swój jednoznaczny wyraz w art. III ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. - przepisy wprowadzające kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 97), a w szczególności w ust. 1 i 5 wyżej wymienionego art. III.Należy natomiast zwrócić uwagę na element związany z ewolucją regulacji prawnej, który dotychczas pozostawał poza zakresem rozważań sądów rozpoznających niniejszą sprawę. Chodzi tu mianowicie o to, że o ile wszystkie kolejne wersje dawnego kodeksu postępowania karnego wiązały funkcjonalną właściwość sądu orzekającego w kwestii wznowienia postępowania z "charakterem sprawy", "rangą sprawy" (co wyrażało się w ustawowych sformułowaniach: "... w sprawach należących do właściwości..."), o tyle od kryterium tego całkowicie odstąpił ustawodawca w aktualnie obowiązującym kodeksie postępowania karnego, zarówno w wypadku istnienia dwuszczeblowej struktury sądów powszechnych (art. 478 k.p.k. przed nowelizacją dokonaną powołaną ustawą z dnia 13 lipca 1990 r.), jak i po powrocie do trójszczeblowej struktury sądów powszechnych, uzależniając właściwość funkcjonalną przy wznowieniu postępowania jedynie od tego, orzeczeniem jakiego sądu zakończone zostało postępowanie, którego dotyczy wniosek o wznowienie. Widoczne jest to zarówno w § 1 art. 478 k.p.k., jak i w § 2 tegoż artykułu. Dostrzeżenie tego będzie miało decydujące znaczenie w jednym z kluczowych punktów uzasadnienia niniejszej uchwały.Sąd Najwyższy rozumie wątpliwość wyrażoną w uzasadnieniu pytania prawnego Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, związaną z wykładnią gramatyczną art. 478 § 1 k.p.k. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 13 lipca 1990 r., w treści którego nie stwierdzono wprost, jaki sąd jest właściwy do rozpoznania wniosku o wznowieniu postępowania zakończonego orzeczeniem byłego sądu okręgowego. Nie podziela jednak stanowiska Sądu Apelacyjnego, że przy rozstrzyganiu omawianej kwestii prawnej "pamiętać należy, że (...) w kodeksie postępowania karnego w brzmieniu tekstu jednolitego, nadanego obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 maja 1949 r. (Dz. U. Nr 1949 r., Nr 33, poz. 243) właściwym do wznowienia sprawy zakończonej wyrokiem sądu okręgowego był sąd apelacyjny". Ten ostatni element z prawnego punktu widzenia nie może mieć decydującego znaczenia, albowiem, jak już wspomniano, przepisy d.k.p.k. zostały w całości uchylone przez art. III ust. 1 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r., - przepisy wprowadzające kodeks postępowania karnego. Ponadto przepisy d.k.p.k. nie wiązały funkcjonalnej właściwości sądu w sprawach o wznowienie postępowania z "rangą orzeczenia" kończącego postępowanie w sprawie, określoną charakterem organu, który je wydał, a jedynie z "rangą sprawy", wyznaczoną przez właściwość rzeczową.Skoro, zgodnie z art. 478 § 1 k.p.k.: "W kwestii wznowienia postępowania orzeka w składzie trzech sędziów sąd wojewódzki, zaś wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem sądu wojewódzkiego lub sądu apelacyjnego - sąd apelacyjny", i skoro sformułowane zagadnienie prawne rozstrzygane może być obecnie jedynie na gruncie tak brzmiącego przepisu, ze względu na uchylenie mocy obowiązującej wszelkich poprzednich unormowań w tym przedmiocie, postawić należy pytanie, czy wykładnia językowa może przynieść zadowalające rezultaty, czy też niezbędne jest odwołanie się do innych metod wykładni. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia umożliwi dokonanie zasadniczego ustalenia, który z sądów, wymienionych w art. 478 § 1 k.p.k., należy uznać za odpowiednik byłego sądu okręgowego.Zdaniem Sądu Najwyższego, nie jest możliwe dokonanie tego ustalenia wyłącznie na podstawie wykładni językowej art. 478 § 1 k.p.k. Treść tego przepisu wyraźnie nawiązuje do nowej, trójszczeblowej struktury sądów powszechnych, wprowadzonej ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. W konsekwencji stwierdzić trzeba, iż w przepisie tym nie stwierdzono wprost nie tylko tego, jaki sąd jest właściwy do rozpoznania wniosku o wznowienie postępowania zakończonego orzeczeniem byłego sądu okręgowego, ale również i tego, jaki sąd jest funkcjonalnie właściwy w wypadku postępowania zakończonego orzeczeniem byłego sądu apelacyjnego, a nawet sądu wojewódzkiego orzekającego na podstawie przepisów o właściwości, obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. Sama zbieżność terminologiczna w dwóch ostatnich przypadkach, nawiązująca wprost do nazewnictwa obowiązującego przed reformą z dnia 20 lipca 1950 r., a także przed reformą z dnia 13 lipca 1990 r., jedynie pozornie pozwala uniknąć dylematów interpretacyjnych. W istocie jednak nie usuwa wszystkich wątpliwości w tym zakresie, albowiem tak jak były sąd okręgowy nie może być uznany za ścisły odpowiednik byłego i obecnego sądu wojewódzkiego, tak i były sąd apelacyjny nie może być uznany za ścisły odpowiednik obecnego sądu apelacyjnego; nawet były sąd wojewódzki nie może być uznany za ścisły odpowiednik obecnego sądu wojewódzkiego. Przykładowo jedynie wypada wskazać, że byłe sądy apelacyjne (pomimo zbieżności nazwy z obecnymi sądami apelacyjnymi) orzekały w pewnym zakresie spraw jako sądy pierwszoinstancyjne (art. 22 § 1 pkt. 1-6 d.k.p.k. w brzmieniu obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 maja 1949 r., z czym związane było rozpoznawanie spraw w składach ławniczych - art. 23 § 1 d.k.p.k.), którego to atrybutu całkowicie pozbawione są sądy apelacyjne ustanowione na mocy ustawy z dnia 13 lipca 1990 r.; sądy wojewódzkie utraciły np. właściwość funkcjonalną właśnie w sprawach o wznowienie postępowania zakończonego orzeczeniem sądu wojewódzkiego, na rzecz nowo utworzonych sądów apelacyjnych (por. treść art. 478 § 1 k.p.k. przed i po nowelizacji z dnia 13 lipca 1990 r.).Ponadto należy uwzględnić fakt, że nie do zaakceptowania jest założenie, iż skoro w znowelizowanej treści art. 478 § 1 k.p.k. nie stwierdzono wprost, jaki sąd jest właściwy do wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem byłego sądu apelacyjnego, to wykładnia językowa pozwala na przyjęcie, że i w tym wypadku może wchodzić w grę generalna właściwość sądu wojewódzkiego, wynikająca z art. 478 § 1 k.p.k.Z tych też powodów wypada odwołać się do innych, znanych nauce prawa, metod wykładni, a mianowicie metody historycznoporównawczej i celowościowej, które prowadzić będą do ustalenia tego, które z sądów wymienionych w art. 478 § 1 k.p.k. są odpowiednikami sądów istniejących zarówno przed nowelizacją dokonaną w lipcu 1950 r., jak i przed nowelizacją z lipca 1990 r.Odwołanie się do wspomnianych metod wykładni prowadzi do przyjęcia jednoznacznego wniosku, że były sąd okręgowy należy uznać za odpowiednik sądu wojewódzkiego, i to niezależnie od omówionych na wstępie różnic w zakresie właściwości rzeczowej. Wniosek taki wyprowadzić należy z następujących przesłanek:1. Określenie tego sądu, spośród sądów wymienionych w art. 478 § 1 k.p.k., który należy uznać za odpowiednik byłego sądu okręgowego, musi nastąpić w sposób generalny i jednolity, a więc odnoszący się do wszelkich wypadków, gdy postępowanie zakończone zostało orzeczeniem sądu, niezależnie od tego, czy orzeczenie to zostało wydane w pierwszej instancji, czy też w drugiej instancji. Jeden i ten sam organ nie może być bowiem uznawany za odpowiednik dwóch różnych organów, w zależności od sytuacji.2. Zasady logiki nakazują przyjąć, że jeżeli organ A traci pewną część swych uprawnień z jednej tylko sfery na rzecz organu B (utrata przez sądy okręgowe na rzecz sądów powiatowych pewnego zakresu właściwości rzeczowej), natomiast na rzecz organu C przekazując pozostałą część swych uprawnień z tej sfery (przekazanie sądom wojewódzkim pozostałego zakresu właściwości rzeczowej), a ponadto całość uprawień z innych sfer (przekazanie sądom wojewódzkim wszystkich uprawnień sądu drugoinstancyjnego, jak również właściwości funkcjonalnej do prowadzenia postępowania wznowieniowego - por. art. 489 d.k.p.k. przed nowelizacją z dnia 20 lipca 1950 r. i art. 467 d.k.p.k. po tej nowelizacji) to jedynie organ C, a nie organ B, może być uznany za odpowiednik organu A.3. Zważywszy, że nie wzbudza w orzecznictwie i doktrynie najmniejszych wątpliwości fakt, iż analiza historycznoporównawcza pozwala na sformułowanie jednoznacznego wniosku, że za odpowiednik ówczesnego sądu wojewódzkiego (uwzględniając zarówno wszystkie kolejne nowelizacje procedury karnej, jak i prawa o ustroju sądów powszechnych) należy uznać sąd wojewódzki określony w przepisie art. 478 § 1 k.p.k., a zatem i były sąd okręgowy uznać trzeba za odpowiednik sądu wojewódzkiego na gruncie wyżej wymienionego przepisu.4. W szczególności nie można przyjąć założenia, że w wypadku, gdy postępowanie zakończyło się orzeczeniem byłego sądu okręgowego, które uprawomocniło się w pierwszej instancji, może obecnie na użytek postępowania wznowieniowego wchodzić w grę swoista "właściwość przemienna", uzależniona od charakteru (rangi) sprawy, w której wydano orzeczenie; tj. od tego, czy sprawy danego rodzaju, w myśl ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego, poddane zostały właściwości sądu powiatowego, czy też właściwości sądu wojewódzkiego. Na przyjęcie takiego założenia nie pozwala omówiona już konstrukcja właściwości funkcjonalnej w kwestii wznowienia postępowania, przyjęta w kodeksie postępowania karnego, która, w odróżnieniu od d.k.p.k., określona jest nie przez "rangę sprawy", ale przez "rangę organu", którego orzeczenie kończyło postępowanie w sprawie.Przykładowo należy wskazać, że zasada ta działa dwukierunkowo, a zatem, jeżeli wniosek o wznowienie dotyczyłby orzeczenia byłego sądu powiatowego lub sądu rejonowego, w sprawie z art. 210 § 1 k.k., które zapadło przed nowelizacją z dnia 13 lipca 1990 r., a uprawomocniło się w pierwszej instancji, pomimo zmiany właściwości rzeczowej sądu co do tej kategorii spraw, w postępowaniu wznowieniowym właściwy byłby sąd wojewódzki.W konkluzji stwierdzić zatem należy, że w kwestii wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem byłego sądu okręgowego orzeka w składzie trzech sędziów sąd apelacyjny.