II KK 166/24

II KK 166/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Ryszard Witkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Małgorzata Bednarek SSN Anna Dziergawka w sprawie S. P., skazanego wyrokiem łącznym, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 16 lipca 2024 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od prawomocnego wyroku łącznego Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 25 kwietnia 2023 r. sygn. akt V K 2640/22, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu dla m. st. Warszawy w Warszawie do ponownego rozpoznania. [PGW] UZASADNIENIE II KK 166/24 2 Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie wyrokiem łącznym z 25 kwietnia 2023 r. w sprawie V K 2640/22 wydał wyrok łączny wobec S. P., skazanego prawomocnymi wyrokami: 1. Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 14 października 2021 r. sygn. akt V K 1524/21, za czyn z art. 178a § 1 k.k. popełniony w dniu 13 czerwca 2021 r. na karę 1 (jednego) roku i 6 (sześciu) miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy w wymiarze 20 (dwudziestu) godzin miesięcznie, orzeczono środek kamy w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 5 (pięciu) lat; orzeczono świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w kwocie 5 000 (pięciu) tysięcy złotych oraz zaliczono okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie; 2. Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie z 15 listopada 2021 r. sygn. akt XIV K 555/21, za czyny z art. 178a § 1 k.k. i z art. 178b k.k. popełnione w dniu 15 lutego 2021 r. na karę łączną 200 (dwustu) stawek dziennych grzywny z określeniem wysokości jednej stawki na kwotę 10 (dziesięciu) złotych. orzeczono środek karny w postaci 5 (pięciu) lat zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, orzeczono świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w kwocie 5 000 (pięciu tysięcy) złotych oraz zaliczono okres zatrzymania prawa jazdy; 3. Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 27 czerwca 2022 r. sygn. akt V K 2048/21, za czyn z art. 178a § 1 k.k. popełniony w dniu 22 sierpnia 2021 r. na karę 1 (jednego) roku ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy w wymiarze 30 (trzydziestu) godzin miesięcznie, orzeczono zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 (trzech) lat, orzeczono świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w kwocie 5 000 (pięciu) tysięcy złotych oraz zaliczono okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie; II KK 166/24 3 4. Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 30 marca 2023 r. sygn. akt V K 3079/22, za czyn z art. 244 k.k. popełniony w dniu 6 października 2022 r. na karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności, orzeczono zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 6 (sześciu) lat oraz zaliczono okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie; 5. na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k., art. 86 § 1 k.k. i art. 87 § 1 k.k. kary ograniczenia wolności orzeczone wobec skazanego S. P. wyrokami opisanymi w pkt I i III sentencji i karę pozbawienia wolności orzeczoną wobec skazanego wyrokiem opisanym w pkt IV połączył i jako karę łączną wymierzył skazanemu karę 1 (jednego) roku i 8 (ośmiu) miesięcy pozbawienia wolności; 6. na podstawie art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. orzeczone wobec skazanego środki karne w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym i zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, orzeczone wyrokami opisanymi w pkt I i II., połączył i orzekł wobec skazanego S. P. łączny zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 10 (dziesięciu) lat; 7. na podstawie art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. orzeczone wobec skazanego środki karne w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, orzeczone wyrokami opisanymi w pkt III i IV., połączył i orzekł wobec skazanego łączny zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów' mechanicznych na okres 9 (dziewięciu) lat; 8. umorzył postępowanie o połączenie kary grzywny orzeczonej wyrokiem opisanym w pkt II sentencji; 9. na podstawie art. 63 § 1 k.k., na poczet łącznej kary pozbawienia wolności zaliczył skazanemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawach o sygn. akt: VK 1524/21, VK 2048/21 oraz V K 3079/22: 10. na podstawie art. 63 § 3 k.k., na poczet łącznego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym orzeczonego w pkt II zaliczył skazanemu okres zatrzymania prawa jazdy w sprawie o sygn. akt XIV K 555/21; 11. uznał, że w pozostałym zakresie wyroki podlegają odrębnemu wykonaniu; II KK 166/24 4 12. zwolnił skazanego z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, przejmując je na rachunek Skarbu Państwa (k. 66-68 - akta o sygn. V K 2640/22). Przedmiotowy wyrok nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił się w dniu 3 maja 2023 r., bez postępowania odwoławczego. Na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. kasację nadzwyczajną od tego wyroku wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając orzeczenie w całości na korzyść skazanego i zarzucając: 1. rażące naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia tj.: - art. 85 § 1 k.k., w brzmieniu obowiązującym od dnia 24 czerwca 2020 r., poprzez połączenie kar ograniczenia wolności - orzeczonych w wymiarze 1 (jednego) roku i 6 (sześciu) miesięcy, wyrokiem Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 14 października 2021 r. o sygn. akt V K 1524/21, za czyn popełniony w dniu 13 czerwca 2021 r. oraz w wymiarze 1 (jednego) roku, wyrokiem Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 27 czerwca 2022 r. o sygn. akt V K 2048/21, za czyn popełniony w dniu 22 sierpnia 2021 r. - z karą 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności, orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 30 marca 2023 r. o sygn. akt V K 3079/22, za czyn popełniony w dniu 6 października 2022 r. i wymierzenie skazanemu S. P. (w pkt I części dyspozytywnej wyroku) kary łącznej 1 ( jednego) roku i 8 (ośmiu) miesięcy pozbawienia wolności, pomimo, iż wskazana kara pozbawienia wolności nie podlegała łączeniu z karami ograniczenia wolności, albowiem nie została orzeczona za czyn popełniony „zanim zapadł pierwszy wyrok”, czyli w warunkach, o jakich stanowi przywołany przepis art. 85 § 1 k.k.; - art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 k.k., w ich brzmieniu obowiązującym od dnia 24 czerwca 2020 r., poprzez połączenie (w pkt III części dyspozytywnej wyroku) środków karnych w postaci zakazów prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w wymiarach: 3 (trzech) lat (sygn. akt V K 2048/21) oraz 6 (sześciu) lat (sygn. akt V K 3079/22) i orzeczenie na okres 9 (dziewięciu) lat łącznego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, pomimo, iż wskazane zakazy nie podlegały łączeniu, ponieważ wyrokiem z 30 marca 2023 r. o sygn. akt V K 3079/22 II KK 166/24 5 osądzono czyn popełniony w dniu 6 października 2022 r. (pkt IV). podczas gdy wyrok w sprawie o sygn. akt V K 2048/21 został wydany w dniu 27 czerwca 2022 r. (pkt III), a tym samym skazania te nie dotyczyły przestępstw pozostających w zbiegu rzeczywistym tj. popełnionych, zanim zapadł pierwszy wyrok, czyli połączone zakazy nie zostały orzeczone w warunkach określonych w dyspozycji art. 85 § 1 k.k. II. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego tj.: art. 410 k.p.k. w zw. z art. 413 § 1 pkt 4 k.p.k. i w zw. z art. 574 k.p.k., polegające na pominięciu przez Sąd Rejonowy wynikającej z materiału dowodowego i mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia okoliczności odnoszącej się do rzeczywistego wymiaru środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym orzeczonego przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie wyrokiem z 15 listopada 2021 r. o sygn. akt XIV K 555/21, a w konsekwencji wadliwym określeniu rozmiaru tego środka karnego w pkt II części wstępnej orzeczenia i błędnym przyjęciu, iż wyrokiem tym orzeczono wobec S. P. 5 (pięć) lat zakazu, podczas gdy w rzeczywistości wymierzono nim 4 (cztery) lata zakazu, w następstwie czego doszło do wadliwego, bo z rażącym naruszeniem również art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k., określenia wymierzonego skazanemu (w pkt II części dyspozytywnej wyroku) łącznego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym powyżej, zakreślonej wskazaną normą prawną, górnej granicy łącznego środka karnego, poprzez orzeczenie wobec wymienionego - w miejsce jednostkowych zakazów prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym w wymiarach: 4 (czterech) lat (sygn. akt XIV K 555/21) oraz 5 (pięciu) lat (sygn. akt V K 1524/21) - łącznego, obowiązującego przez okres 10 (dziesięciu) lat przedmiotowego środka karnego, czyli powyżej sumy wskazanych zakazów – wniósł, na podstawie art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla m. st. Warszawy w Warszawie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna, albowiem zaskarżony wyrok łączny jest wadliwy. II KK 166/24 6 Na wstępie należy podnieść, iż wszystkie wyroki skazujące zostały wydane wobec S. P. po dniu 24 czerwca 2020 r. Skazania te dotyczyły czynów zabronionych również popełnionych po tej dacie. I tak: 1. czyn popełniony w dniu 13 czerwca 2021 r. został osądzony wyrokiem z 14 października 2021 r. o sygn. akt V K 1524/21 (pkt I), 2. czyn popełniony w dniu 15 lutego 2021 r. został osądzony wyrokiem z 15 listopada 2021 r. o sygn. akt XIV K 555/21 (pkt II), 3. czyn popełniony w dniu 22 sierpnia 2021 r. został osądzony wyrokiem z 27 czerwca 2022 r. o sygn. akt V K 2048/21 (pkt III), 4. czyn popełniony w dniu 6 października 2022 r. został osądzony wyrokiem z 30 marca 2023 r. o sygn. akt V K 3079/22 (pkt IV). Wobec tego, iż daty wydania prawomocnych wyroków skazujących przypadały po dniu 24 czerwca 2020 r., to zgodnie z nowelizacją przepisów o wyroku łącznym i przepisem art. 81 ust. 2 ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. z 2020 r. poz. 1086), w rozpatrywanej sprawie zastosowanie musiały znaleźć przepisy Rozdziału IX Kodeksu karnego w brzmieniu nadanym tą ustawy nowelizującą. Sąd orzekający prawidłowo zastosował w realiach niniejszej sprawy art. 85 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym po dniu 24 czerwca 2020 r., jednak pomimo tego nie ustrzegł się szeregu błędów w kształtowaniu kar w wyroku łącznym, za popełnione przestępstwa pozostające w zbiegu realnym, dla którego zgodnie z zasadę chronologii wyroków, momentem granicznym jest wydanie pierwszego, choćby nieprawomocnego, wyroku skazującego co do któregokolwiek z wcześniej popełnionych przestępstw. Zbieg rzeczywisty tworzą bowiem wszystkie przestępstwa poprzedzające taki wyrok, natomiast kolejne przestępstwa będą tworzyły nowy zbieg. W sprawie jest to data 14 października 2021 r. wyznaczona wyrokiem wydanym w sprawie V K 1524/21 (pkt I), co powoduje, iż poza tym zbiegiem pozostaje wyrok z 30 marca 2023 r. w sprawie V K 3079/22, albowiem dotyczy on czynu popełnionego w dniu 6 października 2022 r. (pkt IV) (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 lutego 2024 r. sygn. akt V KZ 3/24. LEX II KK 166/24 7 3688589). Konsekwencją tego jest to, iż wymierzona nim kara pozbawienia wolności nie mogła być objęta węzłem kary łącznej z karami ograniczenia wolności wymierzonymi za wcześniej popełnione występki (pkt I i III), albowiem nie pozostaje z nimi w zbiegu rzeczywistym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 lutego 2024 r. sygn. akt V KZ 3/24. W rezultacie wymierzenia skazanemu karę łącznej 1 (jednego) roku i 8 (ośmiu) miesięcy pozbawienia wolności, doszło do naruszenia prawa materialnego, mianowicie art. 85 § 1 k.k., art. 86 k.k. i art. 87 k.k. mającego istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku łącznego wydanego pod sygn. akt V K 2640/22, albowiem przy prawidłowym postąpieniu węzłem kary łącznej można było objąć jedynie kary ograniczenia wolności (pkt I i III), z jednoczesnym pozostawieniem do odrębnego wykonania kary pozbawienia wolności (pkt IV). Dalszą konsekwencją powyższego błędu jest wadliwe ukształtowanie (w pkt III części dyspozytywnej wyroku łącznego) węzła łącznego środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, które na mocy art. 90 § 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. oraz art. 43 § 1 k.k. odnosi się jedynie do zakazów, które zostały orzeczone za przestępstwa pozostające w zbiegu, o jakim stanowi art. 85 § 1 k.k. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2015 r. sygn. akt IV KK 35/15). Wskazany powyżej warunek cezury czasowej, zawarty w dyspozycji art. 85 § 1 k.k., w brzmieniu obowiązującym po dniu 24 czerwca 2020 r., spełniały jedynie przestępstwa, za które S. P. został skazany wyrokami o sygn. akt: V K 1524/21 (pkt I), XIV K 555/21 (pkt II) oraz V K 2048/21 (pkt III), za które orzeczono wobec wymienionego kolejno: 5 (pięć) lat zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, 4 (cztery) lata zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym oraz 3 (trzy) lata zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych. W zbiegu rzeczywistym nie pozostawał natomiast 6-letni zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych orzeczony w sprawie o sygn. akt V K 3079/22 (pkt IV). Uwzględniając zarazem tożsamość rodzajową zakazów i fakt, że wobec skazanego orzeczono zarówno zakazy prowadzenia „wszelkich pojazdów mechanicznych” oraz zakazy prowadzenia pojazdów mechanicznych „w ruchu lądowym”, prawidłowym postąpieniem sądu meriti winno być połączenie jedynie zakazów wymierzonych w sprawach o sygn. akt: V K 1524/21 (pkt I) oraz XIV K II KK 166/24 8 555/21 (pkt II) i orzeczenie - w oparciu o art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 k.k. i art. 86 § 1 k.k. - łącznego środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych „w ruchu lądowym". Tymczasem w ukształtowaniu w pkt. III sentencji wyroku łącznego, rozstrzygnięcia o łącznym środku karnym w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, uwzględniono ten zakaz, orzeczony wobec skazanego wyrokiem V K 3079/22 (pkt IV), zatem za przestępstwo, które nie pozostawało w zbiegu rzeczywistym z żadnym z uprzednich skazań. Nie spełniało zatem wymogu, o jakim stanowi art. 85 § 1 k.k. Przy prawidłowym zastosowaniu art. 90 § 2 k.k. w zw. art. 85 § 1 k.k., zakazy prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, orzeczone w sprawach o sygn. akt V K 2048/21 (pkt III) oraz V K 3079/22 (pkt IV), winny podlegać odrębnemu wykonaniu. Prawidłowo natomiast pod tym względem ukształtowany został węzeł łącznego środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym zawarty w pkt II sentencji wyroku łącznego (pkt I i II). Pomimo tego, nie ustrzegł się innego błędu. Sąd wskazał bowiem w komparycji orzeczenia (w pkt II), iż wyrokiem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie o sygn. akt XIV K 555/21 orzeczono wobec S. P. 5 (pięć) lat zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, podczas gdy w rzeczywistości środek ten został orzeczony na okres 4 (czterech) lat. Wadliwie opisany środek karny został następnie połączony ze środkiem karnym w postaci 5 (pięciu) lat zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, orzeczonym w sprawie o sygn. akt V K 1524/21 i przy zastosowaniu zasady kumulacji, m.in. na mocy art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k., łączny czas obowiązywania tego zakazu ustalono na okres 10 (dziesięciu) lat. W ten sposób orzeczony czas łącznego zakazu przewyższa dopuszczalna górną jego granicę, wyznaczoną sumą okresów obowiązywania zakazów podlegających łączeniu, co niewątpliwie jest skutkiem naruszenia art. 410 k.p.k., znajdującego z mocy art. 574 k.p.k. odpowiednie zastosowanie w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2014 r. sygn. akt III KK 210/14, LEX 1488767), a z kolei o naruszeniu odpowiednio stosowanego także art. 413 k.p.k. Bezsprzecznie w części wstępnej wyroku łącznego (tzw. komparycja, rubrum) II KK 166/24 9 powinny być bowiem opisane w prawidłowy sposób wszystkie skazania, które stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia (art. 413 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 574 k.p.k.). Powinno zatem wymienić się w tej części wyroku: daty wydania wyroków objętych tym postępowaniem, sygnatury tych postępowań, daty przypisanych przestępstw, podstawy prawne skazania i wymierzone za nie kary jednostkowe, a także kary łączne, gdy zostały orzeczone (D. Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, D. Świecki [red.], Warszawa 2018, teza 15 do art. 574; J. Matras [w:] Kodeks..., s. 1376). To właśnie ta część wyroku łącznego określa przedmiot rozstrzygania w trybie wyroku łącznego. Oznacza to, że co do tych skazań wymienionych w komparycji wyroku sąd meriti winien wydać rozstrzygnięcie w części dyspozytywnej wyroku (tzw. sentencja wyroku). Brak w komparycji wyroku określonego skazania oznacza, że nie było ono przedmiotem rozstrzygnięcia w wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2021 r. sygn. akt III KK 76/21, zob. też wyrok Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2018 r. sygn. akt V KK 261/18). O konieczności kasacji wyroku w sytuacji orzeczenia kary łącznej poza granicami określonymi przepisem art. 86 § 1 k.k., Sąd Najwyższy wypowiedział się wielokrotnie m.in. w sprawach: o sygn. akt III KK 43/18 (wyrok z 18 kwietnia 2019 r., LEX 2650208); o sygn. akt IV KK 519/17 (wyrok z 14 lutego 2018 r., LEX nr 2450269); o sygn. akt IV KK 161/17 (wyrok z 13 grudnia 2017 r., LEX nr 2434468). Mając powyższe na uwadze, uznać należy, iż Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie, orzekając w omawianej sprawie, rażąco naruszył art. 85 § 1 i 2 k.k. w brzmieniu obowiązującym po dniu 24 czerwca 2020 r., art. 86 § 1 k.k., art. 90 § 2 k.k. oraz art. 410 k.p.k. i art. 413 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 574 k.p.k., stąd też należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, który wyda orzeczenie zgodne z prawem. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. Małgorzata Bednarek Ryszard Witkowski Anna Dziergawka [PGW] [ms]