II KK 196/17

Sygn. akt II KK 196/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 sierpnia 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Stępka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Małgorzata Gierszon SSN Piotr Mirek Protokolant Anna Janczak w sprawie G. K. w przedmiocie wyroku łącznego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 9 sierpnia 2017 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść skazanego, od prawomocnego wyroku łącznego Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II K (…)/12, uchyla zaskarżony wyrok łączny i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w O. do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w O. rozpoznał sprawę o wydanie wyroku łącznego wobec G. K., skazanego prawomocnymi wyrokami: 1/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 27 listopada 2006 r., w sprawie II K (...)/06, za czyny: - z art. 279 § 1 k.k. popełniony w dniu 30/31 grudnia 2005 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności; 2 - z art. 288 § 1 k.k. popełniony w dniu 30/31 grudnia 2005 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności; - z art. 279 § 1 k.k. popełniony w dniu 27 - 28 grudnia 2005 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności. Na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. orzeczono karę łączną 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. oraz art. 70 § 1 pkt 1 k.k. na okres próby wynoszący 4 lata i oddano skazanego pod dozór kuratora. Postanowieniem tego Sądu z dnia 22 września 2008 r. (Ko (…)/08), zarządzono wykonanie kary łącznej pozbawienia wolności. 2/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 maja 2007 r., w sprawie II K (…)/07, za czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. popełniony w dniu 26 grudnia 2006 r. na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, zaś na podstawie art. 33 § 2 k.k. na grzywnę w wymiarze 70 stawek dziennych po 10 zł każda stawka. Na podstawie art. 69 § 1 i § 2 k.k. i art. 70 § 2 k.k. wykonanie kary pozbawienia wolności zawieszono warunkowo na okres próby 3 lat, nadto oddano skazanego pod dozór kuratora. Postanowieniem z dnia 15 września 2008 r. (Ko (…)/08), zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności, zaś postanowieniem z dnia 11 września 2009 r. (Ko (…)/09), odroczono wykonanie kary pozbawienia wolności do czasu ustania przeszkody w postaci choroby psychicznej skazanego. Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 4 listopada 2011 r. (Ko (…)/11), zawiesił skazanemu wykonanie kary 5 miesięcy pozbawienia wolności na okres próby 3 lat oraz oddano skazanego pod dozór kuratora. 3/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 16 czerwca 2008 r., w sprawie V K (…)/08, za czyn z art. 279 § 1 k.k. popełniony w okresie pomiędzy 19/21 stycznia 2008 r., na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawieszono na okres próby 4 lat. Na podstawie art. 71 § 1 k.k. wymierzono skazanemu karę grzywny w wymiarze 100 stawek dziennych, po 20 zł każda stawka, nadto oddano skazanego pod dozór kuratora. Postanowieniem Sądu z dnia 26 maja 2009 r. (Ko (…)/09), zarządzono wobec skazanego wykonanie kary zastępczej 50 dni pozbawienia wolności w zamian za karę grzywny, przy czym skazany karę zastępczą odbył w całości. 3 Natomiast postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r. (Ko (…)/11), zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności, zaś postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r., Sąd Rejonowy w O. ustalił, że kara 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności uległa skróceniu o okres 100 dni. 4/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 18 września 2008 r., w sprawie II K (…)/08, za czyn z art. 279 § 1 k.k. popełniony w dniu 19 marca 2008 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k. na karę grzywny w wymiarze 100 stawek dziennych, w wysokości po 10 zł każda stawka, przy czym na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawieszono wykonanie kary pozbawienia wolności na okres próby 5 lat, a na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzeczono wobec skazanego obowiązek naprawienia szkody w całości i oddano go pod dozór kuratora. Postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 10 lutego 2012 r. (Ko (…)/11), zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności. 5/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 28 października 2008 r., w sprawie II K (…)/08, za czyn z art. 279 § 1 k.k. popełniony w dniu 22 lipca 2007 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności, której wykonanie na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 2 k.k. warunkowo zawieszono na okres próby 5 lat, nadto oddano skazanego pod dozór kuratora. Postanowieniem tego Sądu z dnia 10 lutego 2012 r. (Ko (…)/11), zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności. 6/ Sądu Rejonowego w O. z dnia 29 września 2011 r., w sprawie II K (…)/10, za czyn z art. 288 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. popełniony w dniu 10 czerwca 2010 r., na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawieszono wykonanie tej kary na okres próby 2 lat, nadto na podstawie art. 57a § 2 k.k. orzeczono od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonego nawiązkę w wysokości 200 zł i oddano go pod dozór kuratora. Wyrokiem łącznym z dnia 25 kwietnia 2013 r., o sygn. akt II K (…)/12, Sąd Rejonowy w O. połączył na podstawie art. 569 § 1 k.p.k., art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k., kary pozbawienia wolności orzeczone wyrokami opisanymi w pkt 3 - 5 i wymierzył skazanemu G. K. karę łączną 3 lat pozbawienia wolności oraz orzekł, iż w pozostałym zakresie wyroki te podlegają odrębnemu wykonaniu. Na podstawie art. 577 k.p.k., na poczet orzeczonej kary łącznej pozbawienia wolności, Sąd 4 zaliczył skazanemu okres odbywania kary od dnia 20 kwietnia 2012 r. do dnia 25 kwietnia 2013 r. i oznaczył początek odbywania tej kary na dzień 20 kwietnia 2012 r. Na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył Sąd postępowanie o wydanie wyroku łącznego obejmującego wyroki opisane w pkt. 1, 2 i 6. Orzeczenie to nie zostało zaskarżone przez żadną ze stron postępowania i uprawomocniło się w dniu 29 maja 2013 r. Kasację od tego wyroku na korzyść skazanego G. K. wniósł na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. Rzecznik Praw Obywatelskich, zaskarżając orzeczenie w całości. Zarzucił rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. w zw. z art. 574 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania), polegające na przeprowadzeniu przez Sąd Rejonowy w O. postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego bez udziału obrońcy, którego obecność była obowiązkowa z uwagi na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do stanu poczytalności skazanego, co stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w O. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest zasadna w stopniu oczywistym, należało więc rozpoznać ją w trybie art. 535 § 5 k.p.k. i uwzględnić w całości. Autor kasacji trafnie wywodzi, że w niniejszej sprawie doszło do rażącego naruszenia przepisów prawa procesowego wskazanych w tej nadzwyczajnej skardze, a polegającego na przeprowadzeniu przez Sąd Rejonowy w O. postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego bez udziału obrońcy, którego obecność była obowiązkowa z uwagi na uzasadnione wątpliwości co do stanu poczytalności skazanego. Ta okoliczność stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, wskazaną w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Sąd Rejonowy w O. prowadził postępowanie w przedmiocie wyroku łącznego, obejmujące sześć jednostkowych skazań G. K., w tym również w sprawach II K (…)/07 i II K (…)/10, które dotyczyły czynów popełnionych przez skazanego w stanie ograniczonej w znacznym stopniu poczytalności, w rozumieniu art. 31 § 2 k.k. Powołani w tych sprawach biegli psychiatrzy rozpoznali u skazanego 5 upośledzenie umysłowe na poziomie umiarkowanym, który to stan psychiczny w odniesieniu do zarzucanych mu czynów ograniczał w stopniu znacznym jego zdolność do rozpoznania znaczenia czynu oraz zdolność do pokierowania swoim postępowaniem (k. (…) akt II K (...)/10 i k. (…) akt II K (...)/07). W toku tych postępowań skazany był reprezentowany przez wyznaczonych przez Sąd obrońców z urzędu. W tej sytuacji, właśnie ze względu na stan psychiczny skazanego, na Sądzie Rejonowym w O. ciążył obecnie obowiązek wyznaczenia dla skazanego, nie mającego obrońcy z wyboru, obrońcy z urzędu. Zgodnie z art. 574 k.p.k., w kwestiach nieuregulowanych przepisami rozdziału 60 Kodeksu postępowania karnego, do postępowania o wydanie wyroku łącznego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu zwyczajnym przed sądem pierwszej instancji. W konsekwencji więc, jeśli skazany należy do kategorii osób wymienionych w art. 79 § 1 lub 2 k.p.k., to powinien mieć wyznaczonego obrońcę także w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego, a udział obrońcy w rozprawie jest w tych wypadkach obligatoryjny (art. 79 § 3 k.p.k.). Jak stanowił art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania w przedmiocie wyroku łącznego), w postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Tymczasem w niniejszej sprawie ze zgromadzonych dokumentów wynikało wprost, że co do skazanego zachodziła tego rodzaju uzasadniona wątpliwość. Dysponując orzeczonymi wobec G. K. jednostkowymi wyrokami skazującymi, procedujący w sprawie wydania wyroku łącznego Sąd Rejonowy w O. winien powziąć uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności. W doktrynie oraz w orzecznictwie podkreśla się, iż konieczność obrony obowiązkowej w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego w razie istnienia uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności skazanego zachodzi wtedy, gdy taka wątpliwość pojawi się w toku tego postępowania. Przesłanka obrony obligatoryjnej z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r.), nie odnosiła się wyłącznie do stanu psychicznego oskarżonego w chwili popełnienia czynu, ale w równym stopniu dotyczyła także sytuacji istniejącej w czasie trwania postępowania karnego. W żadnym zakresie nie doznaje ona ograniczeń również w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego. Nie można bowiem wykluczyć, że 6 dopiero na tym etapie postępowania ujawnią się takie okoliczności, które będą uzasadniały wątpliwości co do poczytalności skazanego i to nawet wówczas, gdy uprzednio biegli wypowiedzieli się negatywnie w tej kwestii (por. Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I, pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2007, s. 447; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 stycznia 2016 r., V KK 420/15, Lex Nr 1959503; z dnia 6 listopada 2009 r., V KK 128/09, Lex Nr 553897). Oceniając zaś, czy w aktualnej sprawie te przesłanki realnie mogły się zaktualizować, to niezależnie od uzyskanych na wcześniejszym etapie postępowania opinii psychiatrycznych, należało przede wszystkim wziąć pod uwagę opinię o skazanym przedstawioną przez Zastępcę Dyrektora Aresztu Śledczego w dniu 26 marca 2013 r. Z jej treści wynikało bowiem, że skazany „wymaga jednak specjalnego odpowiedniego osadzenia z uwagi na stwierdzone umiarkowane upośledzenie umysłowe. (…) Osadzony został skierowany na badania psychologiczne do Ośrodka Diagnostycznego w tutejszej jednostce celem określenia ewentualnej potrzeby stosowania oddziaływań specjalistycznych w warunkach oddziału terapeutycznego. Oczekuje obecnie na wyniki badań”. Należy przy tym zgodzić się z opinią wyrażoną przez Rzecznika Praw Obywatelskich, że irrelewantny z punktu widzenia obligatoryjności obrony był fakt, iż ostatecznie kary wymierzone wyrokami w sprawach II K (...)/10 i II K (...)/07, a więc za przestępstwa popełnione przez skazanego w stanie ograniczonej w znacznym stopniu poczytalności, nie zostały połączone karą łączną i podlegały odrębnemu wykonaniu. W konsekwencji wskazanego uchybienia doszło do rażącego naruszenia przepisów prawa procesowego. Rozpoznając sprawę bez udziału obrońcy Sąd Rejonowy rażąco naruszył przepis art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. w zw. z art. 574 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania), co ograniczało prawo skazanego do obrony i stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł o uchyleniu wyroku łącznego wydanego przez Sąd Rejonowy w O. w dniu 25 kwietnia 2013 r. i przekazaniu sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. 7 r.g.