II KK 549/22

II KK 549/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 kwietnia 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek Protokolant Kinga Sternik przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jerzego Engelkinga w sprawie B. M. uniewinnionego od popełnienia czynu z art. 197 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2024 r., kasacji wniesionych przez prokuratora i pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego - na niekorzyść od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 maja 2022 r., sygn. akt IX Ka 1030/20, zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Żoliborza w Warszawie z dnia 12 października 2020 r., sygn. akt IV K 720/17, 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym; 2. zarządza zwrot opłaty od kasacji wniesionej przez oskarżyciela posiłkowego. [J.J.] II KK 549/22 2 UZASADNIENIE B. M. stanął pod zarzutem tego, że: - w dniu 17 lipca 2016 roku w W. doprowadził podstępem K. J. , urodzoną […] 1999 roku, do obcowania płciowego poprzez wprowadzenie jej w stan bezbronności oraz stosowanie wobec wymienionej przemocy w postaci przewrócenia na łóżko, trzymania jej rąk, bicia po twarzy, gryzienia i drapania po ciele, tj. o czyn z art. 197§1 k.k. Sąd Rejonowy dla Warszawy – Żoliborza w Warszawie wyrokiem z dnia 12 października 2020r. w sprawie o sygn. akt IV K 720/17 uznał oskarżonego za winnego tego, że: - w dniu 17 lipca 2016 roku w W. przemocą w postaci przytrzymywania za ręce, bicia po twarzy, przełamując opór znajdującej się w stanie nietrzeźwości K. J. , doprowadził ją do obcowania płciowego to jest popełnienia przestępstwa z art. 197§1 k.k. i za to wymierzył mu karę 2 lat i 11 miesięcy pozbawienia wolności. Wyrok zawiera też rozstrzygnięcia (na podstawie art. 41a §2 i 4 k.k. w zw. z art. 43§1 k.k.) o zakazie zbliżania się do pokrzywdzonej na odległość mniejszą niż 500 metrów przez okres 10 lat od uprawomocnienia się wyroku, a także o orzeczeniu od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonej (na podstawie art. 46§2 k.k.) kwoty 10 000 złotych tytułem nawiązki. Apelację od tego orzeczenia wywiódł obrońca i pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej. Oskarżycielka posiłkowa podniosła w swojej skardze zarzut rażącej niewspółmierności kary i wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wymierzenie oskarżonemu kary 5 lat pozbawienia wolności. Obrona podniosła zarzuty: 1) obrazy przepisów postępowania tj. art. 7 k.p.k., poprzez naruszenie przez Sąd I instancji zasady swobodnej, kontrolowanej oceny dowodów na podstawie których ustalony został stan faktyczny dotyczący oskarżonego B. M., a w szczególności: wyjaśnień oskarżonego, zeznań świadków P. S. , M. K. , K. J. i K. K. , bilingów połączeń telefonicznych, dokumentacji fotograficznej, dokumentacji II KK 549/22 3 medycznej – polegającą na nieprawidłowym uznaniu na podstawie tych dowodów, że oskarżony B. M. popełnił zarzucane mu przestępstwo, oraz naruszenie art. 4 k.p.k., art. 92 k.p.k. i art 410 k.p.k. polegające na pominięciu przez Sąd I instancji wynikających z ww. dowodów istotnych okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego B. M., w sytuacji, w której prawidłowa ocena całokształtu tych dowodów, dokonana zgodnie z zasadami prawidłowego rozumowania oraz wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego, prowadzi do wniosku, że do kontaktu seksualnego oskarżonego z pokrzywdzoną K. J. doszło za jej zgodą, natomiast wersja o rzekomym zgwałceniu została wymyślona przez pokrzywdzoną K. J. jedynie w celu zwrócenia na siebie uwagi jej byłego chłopaka P. S., który ponownie spotkał się ze swoją byłą dziewczyną K. G., 2) obrazy przepisów postępowania tj. art. 7 k.p.k. polegającej na niezasadnym uznaniu za niewiarygodne zeznań świadka K. G., z których wynika, że pokrzywdzona pomówiła oskarżonego B. M. o gwałt w celu zwrócenia na siebie uwagi P. S., oraz że pokrzywdzona miała skłonności do określonych zachowań seksualnych, jak również, wcześniej utrzymywała kontakty z dużo starszymi mężczyznami oraz że przed poznaniem oskarżonego opowiadała, że była zgwałcona, co nie było uznawane wśród jej znajomych za wiarygodne. 3) obrazy przepisów postępowania tj. art. 6 k.p.k. i art. 167 k.p.k. w zw. z art. 192§2 k.p.k., art. 170§1 pkt 3 k.p.k. i art. 185c§3 k.p.k. poprzez niezasadne oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie przed Sądem pokrzywdzonej K. J. , w sytuacji w której w sprawie pojawiły się nowe okoliczności wymagające jej przesłuchania, a nadto, materiał dowodowy wskazuje, że pokrzywdzona leczyła się psychiatrycznie na poważne zaburzenia psychiczne, w związku z czym, wcześniejsze jej przesłuchanie jedynie w obecności biegłego psychologa było niewystarczające, zaś ponowne przesłuchanie pokrzywdzonej w obecności biegłych psychologa i psychiatrów oraz wydanie przez nich opinii, miało istotne znaczenie dla prawidłowej realizacji prawa do obrony oraz dla poczynienia przez Sąd prawidłowych ustaleń faktycznych dotyczących przebiegu inkryminowanego zdarzenia, 4) błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego na przyjęciu, że oskarżony B. M. przemocą doprowadził pokrzywdzoną K. J. do obcowania płciowego, podczas II KK 549/22 4 gdy do kontaktu seksualnego doszło za zgodą pokrzywdzonej, zaś pomówienie o gwałt podyktowane było innymi okolicznościami faktycznymi. Wskazując na powyższe obrona wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 27 maja 2022r. w sprawie IX Ka 1030/20 zaskarżony wyrok zmienił w ten sposób, że oskarżonego uniewinnił od popełnienia zarzuconego mu czynu. Kasacje od tego wyroku wywiedli prokurator i pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej. Prokurator zarzucił orzeczeniu rażące naruszenie powiązanych ze sobą przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 k.p.k., 410 k.p.k., 424 k.p.k., 433§1 i 2 k.p.k., 457§3 k.p.k. i 2§1 k.p.k., poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej, uwzględniającej wskazania doświadczenia życiowego oceny części depozycji pokrzywdzonej, co skutkowało bezzasadnym odmówieniem wiarygodności jej zeznaniom, bezpośrednio odnoszącym się do dokonania na niej czynu z art. 197§1 k.k. oraz poczynienie w tym zakresie powierzchownej, fragmentarycznej, nieprawidłowej kontroli odwoławczej prowadzącej również do błędu w ocenie, które to uchybienia mają charakter rażący, a ich wpływ na treść wyroku oczywisty, doprowadzający do uniewinnienia osoby, której sprawstwo zostało potwierdzone zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Podnosząc powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku, i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie IX Wydział Kamy Odwoławczy. W kasacji oskarżycielki posiłkowej podniesiono zarzuty: 1) rażącego naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na treść orzeczenia tj. art. 433§1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 457§3 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. polegające na niedokonaniu przez Sąd II instancji przy rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonego analizy całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w szczegółowy i kompleksowy sposób, co przejawiało się: a) nadmiernym skupieniem przez sąd odwoławczy na rozbieżnościach w zeznaniach pokrzywdzonej w zakresie nieistotnych okoliczności dotyczących: (i) kwestii informowania przez pokrzywdzoną oskarżonego o możliwości spożywania II KK 549/22 5 przez nią alkoholu; (ii) inicjatywy w zakresie kupna papierosów; (iii) sposobu zdjęcia ubrań w momencie poprzedzającym gwałt; (iv) wysłania filmu za pośrednictwem aplikacji „S.”; b) na niewłaściwej ocenie przez sąd odwoławczy faktu, iż pokrzywdzona po tym, jak doszło do zgwałcenia pozostała u oskarżonego i pozowała do zdjęć, co ma świadczyć o tym, iż do zgwałcenia nie doszło, w sytuacji gdy z zeznań świadków M. K., I. J. oraz P. K. wynika, że pokrzywdzona była pod wpływem alkoholu, nie wiedziała do końca gdzie się znajduje, była oszołomiona oraz splątana; c) pominięciem w zupełności wniosków płynących z opinii biegłych: lekarza psychiatry S. K., kompleksowej opinii biegłych lekarza psychiatry i psychologa wydanych po przesłuchaniu pokrzywdzonej, opinii biegłej K.P. oraz prywatnych opinii prof. dr. hab. n. med. K.K. i psycholog M.B. – z których jednoznacznie wynika, że pokrzywdzona posiada zdolność do postrzegania rzeczywistości i nie ma skłonności do fantazjowania, czy konfabulacji oraz zmaga się ze skutkami stresu pourazowego; d) niesłusznym uznaniu, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby oskarżony doprowadził K. J. do obcowania płciowego przemocą, w przypadku gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci zeznań świadków: M. K., M. R. oraz I. J., jednoznacznie wynika, że pokrzywdzona miała na twarzy ślady przemocy; e) przecenieniu przez Sąd II instancji wpływu informacji udzielonej przez M. R., że oskarżony wcześniej dopuścił się gwałtu, na zeznania świadków, w sytuacji gdy świadkowie opisując zaistniałe zdarzenie opierali się na własnych obserwacjach lub na relacji pokrzywdzonej; i skutkowało zdyskredytowaniem przez Sąd II instancji zeznań pokrzywdzonej oraz uznaniem, że Sąd Okręgowy oceniając zeznania K. J. i przyznając im w całości walor wiarygodności, uczynił to w sposób bezkrytyczny, sprzeczny z zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji doprowadziło do uznania przez Sąd II instancji oskarżonego za niewinnego zarzucanego mu czynu; 2) rażącego naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na treść orzeczenia tj. art. 170 k.p.k. w zw. z art. 4 i 7 k.p.k. polegającego na oddaleniu w dniu 11 stycznia 2022 roku przez Sąd Okręgowy wniosku dowodowego pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej z 26 listopada 2021 r. o przeprowadzenie i II KK 549/22 6 dopuszczenie dowodu: (i) z akt postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w Warszawie za sygn. akt PO II Os. […]; (ii) z zeznań świadków, w tym: A. K. (czyn z 2009 r.), K. B., E. B., N. D., K. Ł., Z. P., P. K. i innych, na okoliczność modus operandii oskarżonego, co skutkowało oceną przez Sąd odwoławczy sprawy w oparciu o niepełny materiał dowodowy, z pominięciem istotnych okoliczności, co do sposobu działania i zachowania oskarżonego; 3) naruszenie art. 439§1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 77§1 pkt 1 ustawy prawo ustroju sądów powszechnych poprzez nienależytą obsadę Sądu albowiem w składzie Sądu orzekającego brał udział sędzia R.L. delegowany z Sądu Rejonowego do Sądu Okręgowego. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Obie kasacje zawierają zarzuty, które należy uznać za zasadne. Przede wszystkim ma rację prokurator podnosząc w swej skardze zarzuty obrazy art. 410 k.p.k. i art. 7 k.p.k. Sąd Odwoławczy dokonując rozstrzygnięcia reformacyjnego i uniewinniając oskarżonego od popełnienia zarzuconego mu czynu pominął bowiem cały szereg okoliczności wynikających z materiału dowodowego zebranego w sprawie, koncentrując się głównie na dwóch kwestiach. Pierwszą z nich były okoliczności związane z korespondencją pokrzywdzonej i oskarżonego co do ewentualnego spożycia alkoholu. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku bardzo drobiazgowo przytoczono treść korespondencji pomiędzy oskarżonym i K. J. w zakresie w jakim dotyczyła ona ewentualnego spożycia alkoholu przez pokrzywdzoną. Sąd Odwoławczy dostrzegł tu różnice pomiędzy zapisem tej korespondencji a ustaleniami dokonanymi przez Sąd I instancji. Rzecz jednak w tym, że różnice te nie mają charakteru decydującego dla podważenia wiarygodności K. J.. Wynika z nich jedynie to, że definitywnie nie odrzucała ona możliwości spożycia z oskarżonym alkoholu. W istocie jednak takiego ustalenia dokonał również Sąd Rejonowy, który wszak nie przyjął ani tego, że II KK 549/22 7 pokrzywdzona została zmuszona do picia alkoholu, ani tego, że podany jej napój oprócz alkoholu zawierał jakiś środek odurzający. Nie ulega natomiast wątpliwości, że oskarżony zdawał sobie sprawę z młodego wieku pokrzywdzonej, a więc jej potencjalnie niskiej odporności na wpływ alkoholu, był też poinformowany, że zażywa leki antydepresyjne. Pomimo tego bardzo zdecydowanie dążył do spożycia przez nią znacznej ilości alkoholu – 3 drinki. Zadać zatem trzeba pytanie dlaczego oskarżony tak postępował, choć z pewnością nie mogło mu to ułatwić pracy przy robieniu zdjęć. Trudno tu nie dostrzec możliwego związku pomiędzy takim zachowaniem oskarżonego, a wyzyskaniem stanu w jakim znajdowała się pokrzywdzona, do odbycia z nią stosunku płciowego. Druga kwestia szczególnie podkreślona w rozważaniach Sądu Odwoławczego to problematyka związana z filmikiem wysłanym do P. S. za pośrednictwem komunikatora S. Zauważyć jednak wypada, że Sądy rozpoznające sprawę były wyłącznie w posiadaniu ustnych informacji na temat tego dowodu, sam bowiem film nie zachował się. Nie jest zatem znana jego treść ani to kiedy powstał – czy przed stosunkiem czy po. Można jedynie wnioskować z przebiegu korespondencji, kiedy był wysłany. Dowód ten zatem nie może być uznany za mający pierwszorzędne znaczenie dla oceny stanu psychicznego i fizycznego K. J. bezpośrednio po kontakcie fizycznym z oskarżonym. W ocenie Sądu Najwyższego obie omówione kwestie, choć ważne, to nie mogą być postrzegać w oderwaniu od pozostałych dowodów zgromadzonych w sprawie – art. 410 k.p.k. Bezsprzecznie jedynymi bezpośrednimi świadkami zdarzenia będącego przedmiotem rozstrzygania w niniejszej sprawie byli K. J. i B. M. Ich depozycje są ze sobą sprzeczne. Stąd potrzeba weryfikacji ich wiarygodności pozostałymi dowodami istniejącymi w sprawie. Nie można zatem poprzestać na dwóch omówionych wyżej kwestiach, ale dostrzegać należy również zeznania świadków M. K. i P. K. oraz M. R. Wszyscy ci świadkowie zgodnie opisywali stan K. J. po zdarzeniu podkreślając, że była oszołomiona, rozhisteryzowana i w bardzo złym stanie emocjonalnym, a także, iż widoczne były u niej ślady użycia wobec niej przemocy. II KK 549/22 8 Opis ten znajduje oparcie w opiniach biegłych z zakresu psychologii. Zestawić to należy również z faktem kontynuowania leczenia już po zdarzeniu – zaświadczenia lekarskie sporządzone przez K. K. i M. B. Świadkowie wskazywali też na to, że zdarzenie miało miejsce w mieszkaniu bez cech studia fotograficznego z bardzo słabym oświetleniem jak na miejsce na sesję fotograficzną. Z pewnością też wykonane w trakcie tej sesji zdjęcia, a znajdujące się w aktach sprawy – płyta DVD k. 59 – przedstawiają materiał o miernej wartości artystycznej i profesjonalnej. Znowu należy zatem zadać pytanie, jaki był rzeczywisty cel świadczenia usług o takich niskiej wartości? Dodatkowo świadek M. R. wskazała, że dysk zewnętrzny ze zdjęciami z sesji z udziałem K. J. został znaleziony pod pralką w mieszkaniu oskarżonego (notatka k. 2 i protokół przeszukania k.8), co jednoznacznie wskazuje na chęć ukrycia tego przedmiotu przez oskarżonego. Oczywistym jest też, że użycie przemocy o nawet niewielkim nasileniu (pokrzywdzona miał niespełna 17 lat w chwili zdarzenia, była dość drobnej budowy fizycznej i niewątpliwie pod znacznym działaniem alkoholu) również wyczerpuje znamię przestępstwa z art. 197§1 k.k., a zgoda na wspólne spożywanie alkoholu nie jest równoznaczna ze zgodą na odbycie stosunku płciowego. Na koniec wypada jeszcze wskazać, że Sąd Odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie udziela w istocie odpowiedzi na pytanie dlaczego K. J. miałaby zeznawać nieprawdę o zachowaniu obcego dla niej człowieka i pomawiać fałszywie o dokonanie przestępstwa, którego nie dopuścił się. Gdyby celem jej działania była chęć zwrócenia na siebie uwagi swojego byłego chłopaka, nie musiała w ogóle odbywać z oskarżonym stosunku, wystarczyło napisać do niego, że czuje się zagrożona. Z pewnością natomiast nie ułatwiało osiągnięcia tego celu nagłośnienie sprawy i zawiadamianie policji. Wysłanie filmiku do P. S., na którym K. J. sprawia wrażenie zadowolonej, mogło oczywiście mieć na celu wzbudzenie zazdrości u byłego chłopaka, ale z pewnością stałoby to w sprzeczności z fałszywym składaniem zawiadomienia o przestępstwie i informowaniem o zagrożeniu ze strony oskarżonego. Trudno dopatrzeć się racjonalnej motywacji w takim zachowaniu II KK 549/22 9 pokrzywdzonej. Choć w tym kontekście staranniejszej, niż uczynił to Sąd Odwoławczy, analizy wymagałyby zeznania świadka K. G. . Omawiane powyżej wady przeprowadzonego przez Sąd Okręgowy postępowania odwoławczego pozwalają też uznać zasadność podniesionego w obu kasacjach zarzutu obrazy art. 433§2 k.p.k. Niezasadny natomiast jest zarzut 3 z kasacji oskarżycielki posiłkowej związany z orzekaniem w składzie Sądu Odwoławczego sędziego delegowanego. Bezsprzecznie wskazuje on na kwestię dotkniętą w naszym kraju problemem systemowym – w świetle orzecznictwa europejskiego. Jednak nie można przyjmować a priori, że każdy skład sądu, w którym zasiada sędzia delegowany, jest nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 439§1 pkt 2 k.p.k. Odnosząc się do treści wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 16 listopada 2021r. w relacji do orzeczeń prawomocnych po tej dacie, stwierdzić należy, że Sąd Najwyższy jest w sposób oczywisty związany tym orzeczeniem i ma tym samym obowiązek badać realizację prawa do bezstronnego i niezawisłego sądu z uwzględnieniem stanowiska zawartego w w/w wyroku TS UE. W konsekwencji mocą tego wyroku Sąd Najwyższy uprawniony jest w celu prawidłowej realizacji gwarancji stron do bezstronnego i niezawisłego sądu w rozumieniu art. 47 Karty Praw Podstawowych dokonać na żądanie strony postępowania badania i stwierdzenia istnienia albo braku bezstronności i niezawisłości sędziego orzekającego w sądzie wyższej instancji na podstawie delegacji wydanej przez Ministra Sprawiedliwości. Ocenie podlega zwłaszcza okoliczność – istnienia albo braku gwarancji niezawisłości i bezstronności orzekania w tej sprawie. Istnieć muszą jednak okoliczności, które w powiązaniu z faktem takiej delegacji podważają niezawisłość i bezstronność sędziego. Stabilność orzeczeń i potrzeba ich poszanowania są bowiem również wartościami o szczególnej mocy, służącymi samemu wymiarowi sprawiedliwości i społeczeństwu dla którego istnieją, chronionymi prawem krajowym oraz prawem Unii Europejskiej (vide m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022r. w sprawie IV KK 164/22). Kasacja nie zawiera tymczasem jakichkolwiek konkretnych zarzutów wskazujących na naruszenie niezawisłości, czy bezstronności, ze strony tego II KK 549/22 10 sędziego, a związanych z faktem jego delegowania do orzekania w sądzie wyższej instancji. Rozważenia wymaga natomiast zarzut podniesiony w tej kasacji w pkt 2, a wskazujący na obrazę art. 170 k.p.k. Przy tak daleko idących wątpliwościach co do przebiegu zdarzenia – zasygnalizowanych przez Sąd Odwoławczy – każdy dowód, który może rzucić światło na sposób i powody zachowania oskarżonego może okazać się cenny dla rozstrzygnięcia sprawy. Zwłaszcza gdyby okazało się, że okoliczności związane z przebiegiem zajść będących przedmiotem sprawy PO II Ds. […] wykazują daleko idące podobieństwa. Kierując się przestawionymi powyżej rozważaniami Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie – dostrzegając zasadność części zarzutów podniesionych w kasacjach, uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w postępowaniu odwoławczym. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Odwoławczy powinien raz jeszcze przeanalizować zasadność zarzutów apelacyjnych, tym razem oceniając je w oparciu o całość materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a także rozważyć omówione powyżej uzupełnienie postępowania dowodowego. [J.J.] [ms] Jerzy Grubba Waldemar Płóciennik Małgorzata Wąsek-Wiaderek