II KO 91/25

II KO 91/25 ZARZĄDZENIE Dnia 30 kwietnia 2025 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Motuk W odpowiedzi na pismo obrońcy skazanego M. B. z dnia 31 marca 2025 r., zawierające sygnalizację wznowienia z urzędu postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2024 r., sygn. akt II KK 225/24, wydanym w przedmiocie oddalenia (jako oczywiście bezzasadnej) kasacji obrońcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2021 r., sygn. akt II AKa 390/20 – stwierdzam brak możliwości wznowienia postępowania. UZASADNIENIE Wznowienie postępowania z powodu uchybień, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., możliwe jest wyłącznie z urzędu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 5/05, OSNKW 2005, z. 5, poz. 48). Z tych względów strona – nie dysponując w tym zakresie własnym wnioskiem o wznowienie postępowania – może, w oparciu o treść art. 9 § 2 k.p.k., zasygnalizować organowi procesowemu potrzebę podjęcia czynności z urzędu. Wobec powyższego, pismo z dnia 31 marca 2025 r. złożone przez obrońcę skazanego M. B. , należało potraktować jako inicjatywę opartą o treść art. 9 § 2 k.p.k. Obrońca w piśmie tym podniósł, że wyżej wskazane postępowanie kasacyjne II KO 91/25 2 dotknięte jest bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w zakresie dotyczącym nienależytej obsady sądu, a to z uwagi na udział SSN Antoniego Bojańczyka w wydaniu przez Sąd Najwyższy ww. postanowienia z dnia 18 grudnia 2024 r. Obrońca argumentował, że wymieniony członek składu orzekającego powołany został na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a zatem – w ocenie obrońcy – w procedurze wadliwej, naznaczonej naruszeniem standardów niezawisłości i bezstronności. Na poparcie wyrażonego stanowiska obrońca odwołał się m.in. do uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020), innych judykatów Sądu Najwyższego oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Odnosząc się do twierdzeń obrońcy, należy w pierwszej kolejności zauważyć, że przepisy rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego, regulujące rzeczoną instytucję wznowienia, dotyczą postępowań sądowych (głównie w zakresie odpowiedzialności karnej oskarżonego) zakończonych prawomocnym orzeczeniem. W judykaturze i doktrynie prawa od lat dominuje pogląd, że stosowanie instytucji wznowienia nie jest dopuszczalne co do postępowania zakończonego postanowieniem o oddalaniu kasacji, gdyż na tym forum nie dochodzi do wydania prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w rozumieniu przepisów zawartych w rozdziale 56 Kodeksu postępowania karnego, skoro w tej sytuacji nie ma mowy o naruszeniu prawomocności orzeczenia, które zostało zaskarżone kasacją (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., V KO 15/07, OSNwSK 2007, poz. 1564; postanowienie Sądu Najwyższego wydane w składzie siedmiu sędziów Izby Karnej z dnia 23 marca 2023 r., I KZP 17/22, LEX nr 3511529; D. Świecki [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, art. 540). Już w uchwale pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2000 r., sygn. akt I KZP 37/2000 (Lex nr 43433), podkreślono, iż oddalenie kasacji jest jakościowo czymś zupełnie odmiennym niż utrzymanie II KO 91/25 3 zaskarżonego orzeczenia w mocy. Oddalając kasację sąd orzeka jedynie o niezasadności wniesionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę, w której wyrok kończący postępowanie korzysta już z powagi rzeczy osądzonej. Wyjaśniono, że z istoty postępowania kasacyjnego wynika, że nie jest też ono postępowaniem zmierzającym do rozstrzygnięcia „o zasadności oskarżenia wniesionego w sprawie karnej” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, lecz postępowaniem zmierzającym do zbadania zasadności tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest kasacja, wniesionego już po prawomocnym zakończeniu postępowania. W części motywacyjnej przedmiotowej sygnalizacji, obrońca jedynie lakonicznie odwołał się do judykatów Sądu Najwyższego, w których zaprezentowano pogląd odmienny, jednak całkowicie pominął stanowisko i kwestie przedstawione powyżej, a tym samym zrezygnował z samodzielnego dostarczenia kontrargumentów mogących podważyć – na gruncie niniejszej sprawy – zasadność kierunku dotychczas utrzymywanego w omawianej materii. Należy przy tym stwierdzić, że uregulowania zawartego w art. 542 § 3 k.p.k. nie sposób odczytywać w oderwaniu od art. 540 k.p.k. Do wznowienia postępowania z urzędu wobec – sygnalizowanego przez stronę – zaistnienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej, dojść może jedynie wówczas, gdy wznowienie postępowania jest dopuszczalne. Rozszerzenie tego zakresu nie jest natomiast możliwe. Skoro w świetle art. 540 k.p.k. wznowienie dotyczy „postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem”, to wszelkie podstawy wznowieniowe, w tym i określone w art. 542 § 3 k.p.k., dotyczyć mogą wyłącznie takiego postępowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2023 r., I Zo 76/22, LEX nr 3511709; zarządzenie sędziego Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2024 r., III KO 77/24, LEX nr 3752557). Niezależnie od powyższego, odnotowania wymaga, że treść przedmiotowej sygnalizacji zbudowana została de facto na stanowisku wyrażonym w uchwale składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020). Wskazać jednak należy, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r. (sygn. akt U 2/20) ww. uchwała połączonych Izb Sądu Najwyższego II KO 91/25 4 przestała ostatecznie obowiązywać, definitywnie tracąc swój walor normatywny. Tym samym zdezaktualizowała się kwestia wywierania przez ww. uchwałę skutków prawnych, zwłaszcza związania nią innych składów orzekających Sądu Najwyższego, a to w kontekście przepisów art. 87 § 1 zd. pierwsze i art. 88 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym (zob. szerzej: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2021 r., IV KZ 37/21, LEX nr 3227241). Jednocześnie trzeba też zauważyć, że wspomniana uchwała połączonych izb oparta została, jak wynika z jej uzasadnienia, na wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 2019 r. wydanym w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18. Wyrok ten, jak również późniejszy wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2021 r. (C-824/18) zostały wykonane w omawianym zakresie przez władze RP poprzez uchwalenie i wejście w życie ustawy nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259). Wynika to jednoznacznie z uzasadnienia projektu wskazanej wyżej ustawy i zostało potwierdzone przez Komisję Europejską, która w „Sprawozdaniu na temat praworządności z 2024 r.” sporządzonym w Brukseli w dniu 24 lipca 2024 r. stwierdziła m.in., że „Polska w zadowalającym stopniu osiągnęła dwa »nadrzędne kamienie milowe«, dotyczące wzmocnienia istotnych aspektów niezależności polskiego sądownictwa, w wyniku reformy systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów obowiązującego od czerwca 2022 r. do lutego 2024 r. W szczególności zlikwidowano Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego i zastąpiono ją niezależną i bezstronną izbą Sądu Najwyższego; zreformowano również system środków dyscyplinarnych i usunięto kontrowersyjne przewinienia dyscyplinarne; wszyscy sędziowie, których dotyczyły orzeczenia Izby Dyscyplinarnej, uzyskali prawo do odwołania się w ramach nowego systemu do nowej izby w jasno określonym terminie, a wszyscy sędziowie zawieszeni przez Izbę Dyscyplinarną zostali przywróceni na stanowiska. Oprócz tego polskie sądy mogą wszczynać procedury weryfikacji, czy sędzia spełnia kryteria niezawisłości wynikające z art. 19 TUE. Komisja uznała również, że Polska spełnia obecnie horyzontalny warunek podstawowy związany z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”).” II KO 91/25 5 W świetle powyższego stwierdzić należy, iż uchwała połączonych Izb: Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. pozbawiona została jakichkolwiek podstaw normatywnych nie tylko ze względu na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r. (sygn. U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61), ale również z uwagi na wejście w życie w dniu 15 lipca 2024 r. ustawy nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, wykonującej przywołane wyżej wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Na mocy wymienionej ustawy nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. do ustawy o Sądzie Najwyższym dodany został art. 29 § 4, stanowiący wprost o tym, że: „Okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności”. Jednocześnie, ustawodawca rzeczoną nowelizacją wprowadził tryb tzw. testu niezawisłości i bezstronności, w którym – zgodnie z art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym – dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego (sędziego delegowanego) wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Z żądaniem w tym przedmiocie może wystąpić strona lub uczestnik postępowania przed Sądem Najwyższym (art. 29 § 7 ww. ustawy). Ustawodawca zatem wyposażył te podmioty w instrumenty gwarantujące możliwość weryfikacji niezawisłości i bezstronności sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy, w tym przypadku rozpoznania kasacji obrońcy. Dodatkowo trzeba też podkreślić, że przed wydaniem ww. uchwały przez Sąd Najwyższy – zarówno w orzecznictwie, jak też w nauce prawa – ugruntowane było stanowisko, że nienależyta obsada sądu, o jakiej mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., wiązana była wyłącznie z rozpoznaniem sprawy w składzie odbiegającym liczbowo lub strukturalnie (jakościowo) od składu przewidzianego dla rozpoznania danej kategorii spraw w sądzie określonego szczebla lub w danym postępowaniu. II KO 91/25 6 Rzeczona bezwzględna podstawa odwoławcza nie była natomiast nigdy łączona z kwestią niezawisłości czy bezstronności sądu (zob. szerzej: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2022 r., III KK 524/21, LEX nr 3410038). Materia zaś związana z bezstronnością sędziego – co do którego zachodziły podstawy wyłączenia, o których mowa w art. 41 § 1 k.p.k. – od lat konsekwentnie była rozpatrywana w kategorii względnych przyczyny odwoławczych (zob. m.in. R. Stefański, Wyłączenie sędziego z mocy orzeczenia sądu, Przegląd Sądowy 2007, z. 6, s. 119; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 24 lutego 2015 r., V KK 2/15, LEX nr 1645250; 29 marca 2018 r., V KZ 15/18, LEX nr 2473817). Należy pamiętać, że przepis art. 439 § 1 k.p.k. ma charakter wyjątkowy, bowiem w przypadku wystąpienia enumeratywnie wyliczonych w nim sytuacji, obliguje sąd do orzekania poza granicami zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz niezależnie od wpływu uchybienia na treść wyroku. Tym samym przepis ten nie może być interpretowany rozszerzająco. Do czasu podjęcia nieobowiązującej już uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., w orzecznictwie czy w doktrynie nie rozważano wad procedury nominacyjnej sędziego w kategoriach nienależytej obsady sądu czy też braku uprawnienia do orzekania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2021 r., II KZ 46/21, LEX nr 3272188). W tym stanie rzeczy należy stwierdzić brak możliwości wznowienia postępowania kasacyjnego wskazanego w petitum pisma z dnia 31 marca 2025 r., pochodzącego od obrońcy skazanego M. B. . Jak już wyżej wyjaśniono, wznowienie postępowania z powodu uchybień, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., może nastąpić tylko z urzędu, zaś inicjatywa strony może sprowadzać się jedynie do zasygnalizowania organowi procesowemu uchybienia należącego do katalogu bezwzględnych przyczyn odwoławczych, w celu podjęcia przez ten organ działania z urzędu (art. 9 § 2 k.p.k.). Stąd też, w przypadku uznania przez organ procesowy, że sygnalizowane przez stronę uchybienie w sposób oczywisty nie wystąpiło, jak również w sytuacji gdy wznowienie takie nie jest prawnie dopuszczalne, wystarczy poinformować podmiot sygnalizujący o braku możliwości wznowienia postępowania z urzędu, względnie wydać w tym przedmiocie niezaskarżalne zarządzenie, co też uczyniono w niniejszej sprawie. II KO 91/25 7 [J.J.] [a.ł]