II KR 20/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Ziemba (sprawozdawca). Sędziowie: J. Żurawski, J. Bereznowska (sędzia SW del. do SN). Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Bucholtz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Tadeusza K., Bogusława M., Zdzisława S., Bronisława K., Jerzego K., Zdzisława Z., Ryszarda C., Janusza C., Andrzeja S. i Henryka B., oskarżonych z art. 168 § 1 i 2 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 czerwca 1975 r.:1) zmienił zaskarżony wyrok co do oskarżonych Tadeusza K., Bronisława K., Jerzego K., Janusza C. i Henryka B. w ten sposób, że:a) (...) złagodził do 9 lat pozbawienia wolności karę łączną wymierzoną oskarżonemu Bronisławowi K. (...);b) uchylił karę łączną wymierzoną Januszowi C. i na podstawie art. 76 § 1 k.k. z 1932 r. w związku z art. 59 § 3 k.k. obniżył wymierzoną za przestępstwo usiłowanego zgwałcenia Urszuli K. karę do 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz wymierzył nową karę łączną w wysokości 6 lat pozbawienia wolności (...);c) uchylił orzeczenie o pozbawieniu praw publicznych oskarżonych Tadeusza K., Bronisława K. i Janusza C.;2) w pozostałych zaskarżonych częściach utrzymał w mocy powyższy wyrok (...).Uzasadnienie faktyczne(...) W związku z tym, że większość zarzutów i wniosków zawartych w rewizjach oskarżonych bazuje na kwestionowaniu ustaleń faktycznych, poczynionych w sprawie przez sąd pierwszej instancji, a zwłaszcza ustaleń poczynionych na podstawie zeznań pokrzywdzonych, przesłuchiwanych w charakterze świadków, oraz na podstawie wyjaśnień składanych przez oskarżonych w toku śledztwa, następnie zaś odwołanych i zmienionych, przeto problem ten wymaga rozważenia w pierwszej kolejności, jako zasadniczy i dotyczący wszystkich oskarżonych.Uzasadnienie prawneOtóż w tej mierze Sąd Najwyższy w zasadzie - poza wyjątkami - nie podzielił wywodów rewizji.Ujawnienie na rozprawie wyjaśnień oskarżonych i zeznań świadków złożonych w toku postępowania przygotowawczego nie jest wyrazem preferowania materiału dowodowego zebranego w śledztwie czy dochodzeniu i nie stanowi naruszenia zasady bezpośredniości, w określonych bowiem przepisami procesowymi sytuacjach (art. 334 § 1 i art. 337 § 1 k.p.k.) jest to wręcz obowiązkiem wynikającym z podstawowego celu procesu karnego, jakim jest ustalenie prawdy.Oceniając ujawnione materiały, zwłaszcza po wypowiedzeniu się co do nich przez osoby, od których pochodzą (art. 334 § 2 i art. 337 § 3 k.p.k.), sąd bierze oczywiście pod uwagę warunki, w jakich zostały one złożone, a więc i niekontradyktoryjny charakter przesłuchania.Skoro więc ocena sądu orzekającego, prawidłowo uzasadniona i nie wykraczająca poza ramy zakreślone art. 4 § 1 k.p.k., nadaje tym materiałom walor wiarygodności, to kwestionowanie jej tylko z tego powodu, że daje pierwszeństwo wyjaśnieniom czy zeznaniom złożonym w postępowaniu przygotowawczym, nie może być skuteczne, jako nie znajdujące oparcia w przepisach i zasadach procesowych.W sprawie niniejszej dokonana przez Sąd Wojewódzki ocena zebranego materiału dowodowego, w tym także ujawnionego z akt śledztwa, nie wykazuje - zdaniem Sądu Najwyższego - błędów i mieści się w granicach art. 4 § 1 k.p.k.W szczególności za prawidłową należy uznać ocenę wyjaśnień oskarżonych, złożonych w trybie art. 334 § 2 k.p.k., co do warunków, w jakich składali oni w toku śledztwa swe wyjaśnienia, w których przyznawali się do udziału w zarzucanych im czynach przestępnych, co miało tłumaczyć późniejszą zmianę tych wyjaśnień. Jak wynika z akt śledztwa, przesłuchania podejrzanych dokonywał w postępowaniu przygotowawczym w zasadzie prokurator, a niektórzy przesłuchiwani byli wyłącznie przez prokuratora, przy czym, co zasługuje na szczególne podkreślenie, wszyscy podejrzani pierwsze swe wyjaśnienia, w dniu ich zatrzymania albo najdalej dzień lub dwa dni później, składali tylko przed prokuratorem.Jeżeli zważyć, że z reguły właśnie w tych pierwszych wyjaśnieniach oskarżeni najpełniej przyznawali się do udziału w zarzucanych im zgwałceniach, a dopiero później, zwłaszcza zaś na rozprawie, wycofywali się z tego, przecząc swej winie, to uznać trzeba, iż sugestie, że te wyjaśnienia i zawarte w nich przyznawanie się do stawianych zarzutów zostały na nich wymuszone niedozwolonymi metodami, nie zasługują na wiarę i muszę być uznane za wykrętne.Zeznania świadka Piotra J., prokuratora prowadzącego w tej sprawie śledztwo i z reguły osobiście przesłuchującego podejrzanych, potwierdzają taką ocenę całkowicie.Pokrzywdzone składały podobne zeznania w śledztwie i na rozprawie, w każdym zaś razie występujących częściowo rozbieżności nie tłumaczyły nieprawidłowościami przesłuchiwania, gdyż za takie - wbrew rewizjom - nie można uznać na przykład podanych przez Małgorzatę D. okoliczności, że przesłuchujący: "składał jej wypowiedzi sam i dyktował na maszynie" lub "pewne rzeczy jej sugerował".Wystarczy zapoznać się z załączonymi do akt śledztwa pisemnymi oświadczeniami oskarżonych i pokrzywdzonych, aby zrozumieć, że ze względu na poziom i słownictwo, jakie w tych oświadczeniach osoby te zaprezentowały, wypowiedzi ich niezbyt nadawały się do dosłownego protokołowania i wymagały pewnej redakcyjnej korekty, oczywiście bez zmiany ich treści, co jest zresztą zjawiskiem w codziennej praktyce stosowanym i nie kolidującym z art. 134 § 2 k.p.k.Sugestywność pytań zadawanych osobie przesłuchiwanej nie jest pożądana, rzecz jednak przede wszystkim nie w tym, jakie są pytania, a w tym, czy odpowiedzi na nie udzielono w warunkach swobody. Żadna zaś z pokrzywdzonych nie twierdziła, by ograniczono w jakiś sposób swobodę jej wypowiedzi.Przyjęta w toku postępowania przygotowawczego w tej sprawie praktyka odbierania od pokrzywdzonych i podejrzanych ich własnoręcznych oświadczeń pisemnych nie znajduje wprawdzie oparcia w przepisach procesowych, nie miała jednak - z punktu widzenia dowodowego - istotnego znaczenia, treść bowiem wymienionych oświadczeń odpowiada treści zeznań i wyjaśnień tych osób, nie wnosi więc pod względem dowodowym niczego nowego.Z tych przyczyn, odnoszących się do wszystkich rewizji, należało odrzucić podnoszone w nich zarzuty co do składania przez oskarżonych i przez pokrzywdzone wyjaśnień czy zeznań w warunkach wyłączających możliwość swobodnych wypowiedzi.