II KR 44/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Ziemba (sprawozd.).Sędziowie SN: K. Jarząbek, del. SW F. Tarnowski.Przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej: P. Lech.SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna po rozpoznaniu w dniu 13 marca 1986 r. sprawy:1) M. R.2) A. O. oskarżanych z art. 201 k.k. i innych3) M. G. oskarżonego z art. 216 k.k. i innychz powodu rewizji założonych przez prokuratora na niekorzyść wszystkich oskarżonych oraz przez oskarżonych M. R. i A. O. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 6 grudnia 1985 r., sygn. akt (...):I. uchyla zaskarżony wyrok co do kary łącznej wymierzonej osk. M. R. oraz co do skazania tego oskarżonego i osk. A. O. za przestępstwo opisane w punkcie I, przekazując sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w W. do ponownego rozpoznania;II. utrzymuje w mocy tenże wyrok w pozostałych zaskarżonych częściach, z tym że ustala, iż skazanie osk. M. R. i osk. М. G. na podstawie art. 161 k.k. i art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o środkach farmaceutycznych i odurzających oraz sanitarnych nastąpiło w związku z art. 2 § 1 k.k.;III. zasądza tytułem opłaty za drugą instancję na rzecz Skarbu Państwa od osk. M. P. 9.600 zł, a od osk. M. G. 18.000 zł, obciążając ich kosztami postępowania rewizyjnego w częściach ich dotyczących;IV. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz Zespołu Adwokackiego nr (...) w W. kwotę 2.200 zł za obronę z urzędu osk. M. G. w drugiej instancji.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w W. wyrokiem z dnia 6 grudnia 1985 r., sygn. akt (...), skazał:1) osk. M. R. na 8 lat pozbawienia wolności, 200.000 zł grzywny, pozbawienie praw publicznych na okres 4 lat i konfiskatę mienia w całości,2) osk. A. C. na 7 lat pozbawienia wolności, 200.000 zł grzywny, pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat i konfiskatę mienia w całości) obu na podstawie art. 201 k.k. i art. 208 k.k. w związku z art. 10 § 2 k.k. oraz art. 36 § 3 k.k., art. 40 § 1 k.k. i art. 46 § 1 pkt 2 k.k., za to, że w dniach 20 października i 1 grudnia 1984 r. w W. wspólnie z nieustalonymi osobami włamali się do sklepu Mienia Przesiedlenia Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego "B." SA, skąd zabrali w celu przywłaszczenia radiomagnetofony marki "S.", telewizory marki "S." i "G.", kożuchy damskie i męskie spodnie, papierosy, alkohol różnych gatunków oraz szereg innych artykułów spożywczych i przemysłowych, łącznej wartości 5.360,16 dolarów USA, równowartości 2.414.073 zł;3) tegoż osk. М. R. na podstawie art. 161 k.k. i art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o środkach farmaceutycznych i odurzających oraz sanitarnych (Dz. U. Nr 1, poz. 4), w związku z art. 10 § 2 k.k., na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 30.000 zł grzywny, za to, że od sierpnia do końca grudnia 1984 r. w B., nie będąc do tego uprawniony udzielał A. O. środków odurzających wyprodukowanych ze słomy makowej;4) osk. M. G. na podstawie art. 216 k.k. i art. 36 § 3 k.k. na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na 50.000 zł grzywny za to, że od października do 18 listopada 1984 r. w В. nabył od M. R. i A. O. radioodbiornik marki "G." i zapalniczkę gazową, łącznej wartości 204,50 dolarów USA, równowartości 92.025 zł, o których na podstawie towarzyszących okoliczności mógł i powinien był przypuszczać, że zostały uzyskane za pomocą czynu zabronionego;5) tegoż osk. M. G. na podstawie art. 161 k.k. i art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o środkach farmaceutycznych i odurzających oraz sanitarnych (Dz. U. Nr 1, poz. 4) w związku z art. 10 § 2 k.k., na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na 50.000 zł grzywny, za to, że od października do dnia 18 listopada 1984 r. w В., nie będąc do tego uprawniony udzielił M. R. i A. O. 20 cm3 środków odurzających wyprodukowanych ze słomy makowej.Jednocześnie Sąd Wojewódzki wymierzył jako kary łączne:1) osk. M. R. 8 lat pozbawienia wolności i 200.000 zł grzywny,2) M. G. 2 lata pozbawienia wolności z warunkowym zawieszaniem wykonania tej kary na okres 4 lat oraz 60.000 zł grzywny.Ponadto na poczet orzeczonych kar pozbawienia wolności Sąd Wojewódzki zaliczył okresy tymczasowego aresztowania:1) osk. M. R. od dnia 16 stycznia 1985 r.,2) osk. A. O. od dnia 17 stycznia 1985 r. oraz przyjął co do wszystkich oskarżonych na wypadek nieuiszczenia grzywny w terminie i zamiany jej na zastępczą karę pozbawienia wolności; jeden dzień tej kary za równoważny grzywnie w wysokości 1.000 zł.Wreszcie na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. Sąd Wojewódzki zasądził od oskarżonych - M. R. i A. O. na rzecz poszkodowanego przedsiębiorstwa "В." w G. odszkodowanie w wysokości 2.412,073 zł.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego odwołali się oskarżeni M. R. i A. O. oraz prokurator.Rewizja osk. M. R. oparta została na zarzutach z art. 387 pkt 2 i 3 k.p.k. i zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego wyroku tylko co do przestępstwa opisanego w punkcie I, natomiast o jego zmianę co do przestępstwa opisanego w punkcie II i uniewinnienie oskarżonego od tego zarzutu.Zarzut obrazy przepisów postępowania dotyczy art. 3 § 1 k.p.k. (nieuwzględnienie okoliczności korzystnych dla oskarżonego), art. 155 § 1 k.p.k. (nierozważenie wniosku o zażądanie z "B." dokładnych danych co do wartości towarów uszkodzonych oraz odzyskanych) i art. 372 § 1 k.p.k. (braki uzasadnienia wyroku).Zarzut błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku dotyczy wartości towarów zabranych przez oskarżonych w czasie pierwszego włamania oraz wysokości odszkodowania.Rewizja osk. A. О. ma za podstawę zarzuty z art. 387 pkt 2-4 k.p.k. i zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę przez znaczne obniżenie wymierzonych osk. О. kar zasadniczych.Zarzut obrazy przepisów postępowania dotyczy art. 85, 357 i 155 § 1 pkt 2 k.p.k., a to na skutek nieuwzględnienia całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz wniosku dowodowego dotyczącego wysokości szkody spowodowanej włamaniem do sklepu "В.".Zarzut błędu w ustaleniach faktycznych dotyczy wysokości zasądzonego odszkodowania.Zarzut rażącej niewspółmierności kary uzasadniony został twierdzeniem o niedostatecznym uwzględnieniu takich okoliczności, jak młodociany wiek osk. O. i jego defekt psychiczny, ograniczający w nieznacznym stopniu zdolność kierowania swym postępowaniem.Rewizja prokuratora wniesiona na niekorzyść wszystkich trzech wymienionych powyżej oskarżonych ma za podstawę zarzuty z art. 387 pkt 3 i 4 k.p.k. oraz zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku co do osk. M. G. przez uznanie go za winnego przestępstwa opisanego w punkcie III aktu oskarżenia (obejmującego obydwa przypisane mu przez Sąd Wojewódzki czyny (i wymierzenie mu kary 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4 lat oraz 100.000 zł grzywny, zaś co do pozostałych oskarżonych przez podwyższenie kar zasadniczych - М. R. do 13 lat pozbawienia wolności i 400.000 zł grzywny, a A. O. do 12 lat pozbawienia wolności i 400.000 zł grzywny.Zarzut błędu w ustaleniach faktycznych dotyczy osk. М. G., mianowicie uznania, że nabycie przez niego radia w zamian za środek odurzający nie stanowiło jednej transakcji kupna-sprzedaży, ale wyczerpywało znamiona dwóch odrębnych przestępstw.Zarzut rażącej niewspółmierności kar dotyczy oskarżonych - М. R. i A. О., a uzasadniony został znacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa ich czynów i nagminnością przestępstw tego rodzaju, przy czym - zdaniem prokuratora - Sąd orzekający nie docenił "dotychczasowego nagannego trybu życia oskarżonych, przy równoczesnym przecenieniu przyznania się do winy obu oskarżonych oraz opinii A. O. z miejsca zamieszkania".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał, co następuje:Zasadne są rewizje М. R. i A. O. w części dotyczącej skazania tych oskarżonych za przestępstwo z art. 201 k.k. i art. 208 k.k. w związku z k.k., opisane w punkcie I.Wprawdzie oskarżeni do popełnienia tego czynu przyznali się i wina ich nie budzi wątpliwości, jednakże dla bytu przestępstwa istotne są nie tylko elementy podmiotowe, ale także przedmiotowe, dotyczące zakresu przestępczego działania i jego skutków. Dla przestępstw przeciwko mieniu zasadnicze znaczenie ma więc dokładne ustalenie ilości i wartości mienia skradzionego czy w inny sposób zagarniętego, a także skutku w postaci efektywnej, spowodowanej tym zagarnięciem szkody, co w wypadku mienia społecznego jest podstawą do zasądzenia w trybie k.p.k. odszkodowania na rzecz poszkodowanej jednostki. Otóż takim wymaganiom zaskarżony wyrok nie czyni zadość, a z jego uzasadnienia wyraźnie wynika, iż Sąd Wojewódzki całe zagadnienie uprościł w sposób niedopuszczalny, uznając, że skoro odnośnie do włamania w dniu 20 października 1984 r. "nie można było (...) dokładnie ustalić, ile i jaki towar przywłaszczyli oskarżeni to "wartość mienia przywłaszczonego przez oskarżonych w wyniku dokonania pierwszego włamania odpowiada wyliczonemu niedoborowi", choć osk. R. zakwestionował w swych wyjaśnieniach, aby przedmiotem zagarnięcia było mienie tak dużej wartości. Zatem wątpliwość "ile i jaki towar przywłaszczyli oskarżeni", Sąd Wojewódzki rozstrzygnął na niekorzyść oskarżonych tylko dlatego, że "rozliczenie przeprowadzone w sklepie niespełna miesiąc przed dokonaniem pierwszego włamania nie wykazało niedoboru" (...). Jeśli jednak zważyć, że według biegłego Z. S. wyliczenie dokonane po tym pierwszym włamaniu wykazało niedobór 1.148.000 zł (...), zaś. osk. M. R. określił na rozprawie, że przedmiotem zagarnięcia było mienie "na kwotę z górą 400.000 zł" (...), to uznać trzeba, iż różnica między tymi kwotami jest zbyt istotna, aby można ją było zbyć takim argumentem, jaki wyżej przytoczono. W każdym razie nie przemawiają za tym zeznania świadka Z. Ś., kierownika sklepu "В.", który wyraził przekonanie, że "do przewiezienia rzeczy na 2.500 dolarów powinien być jakiś środek lokomocji" (...), czy zeznania świadka J. M. pracownika tegoż sklepu, który powiedział: "prawdopodobnie byli samochodem, takiego sprzętu jak radia, telewizory, wódki i czekolady nie zabiera się w rączkę, radiomagnetofon "S." nie zmieści się do nesesera, do worka marynarskiego też nie weszłyby wszystkie zabrane towary" (...). Zachodzi więc potrzeba wnikliwego przeanalizowania zebranego w sprawie w tym zakresie materiału dowodowego, czego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zabrakło.Drugim problemem w płaszczyźnie przedmiotowej przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, pominiętym przez Sąd Wojewódzki, jest ta część towarów, które oskarżeni zamierzali zagarnąć i przygotowali je sobie do zabrania, ale w rezultacie zamiaru swego w tym zakresie nie zrealizowali, co miało miejsce podczas drugiego włamania do sklepu "B.".Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku oskarżeni podczas tego włamania zapakowali do worka różne towary, a ponadto - przygotowując się do zabrania - wystawili poza sklep zestaw stereofoniczny "S.", 2 telewizory marki "G." i "S." oraz inne przedmioty", jednakże "w zabraniu tego sprzętu przeszkodził oskarżonym zatrudniony jako stróż w "M." Е. S., który poszedł zawiadomić MO, w związku z czym oskarżeni zabrali "jedynie worek marynarski wypełniony kradzionymi towarami". Znajduje to oparcie w wyjaśnieniach osk. R., który na rozprawie powiedział, że istotnie poza tym, co zabrali, mieli "przygotowaną miniwieżę i 2 telewizory kolorowe", ale spłoszył ich strażnik, zabrali więc tylko: to, co mieli już w worku (...).Mimo powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki nie dokonał żadnej oceny tego fragmentu poczynań oskarżonych, nie wypowiedział się, czy ocenił je jako dobrowolne odstąpienie od zaboru tych przedmiotów (art. 13 § 1 k.k.), czy też jako usiłowanie przewidziane w art. 11 § 1 k.k., przy tym nie wiadomo, czy wartość tych przedmiotów weszła w skład przyjętej łącznej wartości mienia zagarniętego, czy nie weszła. Przejście nad tymi kwestiami do porządku i pozostawienie ich bez odpowiedzi stanowi uchybienie mające mieć wpływ na treść wyroku, dlatego też i w tej mierze zachodzi konieczność zajęcia przez Sąd I instancji wyraźnego stanowiska.Trzeci problem wynika z zeznań świadka Z. Ś., kierownika okradzionego sklepu "В.", który na rozprawie powiedział, że "oprócz kradzieży, dużo przedmiotów zostało zniszczonych, co też policzono jako straty" (...). Częściowo znalazło to odbicie w poczynionych przez Sąd Wojewódzki ustaleniach faktycznych, wśród których znalazło się i takie, że "w czasie ściągania z półki sprzętu stereofonicznego spadł na podłogę i uległ zniszczeniu magnetofon" (...).Otóż jeśli wypowiedź świadka Ś. oznacza, że wartość towarów uszkodzonych czy zniszczonych wpisano do wykazu mienia, którym obciążono oskarżonych, w rezultacie zaś potraktowano jako mienie zagarnięte, to oczywiście nie byłoby to zasadne, gdyż towarów uszkodzonych, oskarżeni nie zabrali w celu przywłaszczenia i niezależnie od tego, czy uszkodzili to mienie nieumyślnie, jak w wypadku wymienionego wyżej magnetofonu, czy też umyślnie na zasadzie "wandalizmu", nie mogą w tym zakresie odpowiadać w ramach art. 201 i 208 k.k., choć mogą i w razie umyślności działania powinni odpowiadać na podstawie art. 212 § 1 k.k. Ponieważ jednak i w tej kwestii Sąd Wojewódzki nie zajął żadnego stanowiska i nie poczynił wyraźnych ustaleń faktycznych oraz prawnych, zachodzi konieczność wyjaśnienia nasuwających się wątpliwości w toku ponownego rozpoznania sprawy.Wreszcie, jako czwarty, należy wymienić w omawianym zakresie problem odszkodowania w trybie art. 363 § 1 k.p.k. W tej kwestii wprawdzie Sąd Wojewódzki zajął wyraźne, ale oczywiście błędne stanowisko. Mianowicie, ustalając, że zarówno oskarżonym, jak i innym osobom odebrano szereg przedmiotów pochodzących z kradzieży i zwrócono je poszkodowanej "В.", jednocześnie Sąd Wojewódzki zasądził od oskarżonych odszkodowanie w wysokości równej wartości zagarniętego mienia "z uwagi na to, że Zakład Ubezpieczeń "W.", w którym PZH "B." posiada polisę ubezpieczeniową, jeszcze nie ustalił wysokości należnego odszkodowania", z chwilą zaś "naliczenia odszkodowania wynikającego z ubezpieczenia oskarżeni będą posiadali regres w stosunku do pokrzywdzonej instytucji" (...).Jak z powyższego wynika, Sąd Wojewódzki świadomie zasądził od oskarżonych zawyżone odszkodowanie, uchylając się w ten sposób, mimo zgodnych wniosków stron w tym przedmiocie, od obowiązku ustalenia efektywnej szkody spowodowanej zagarnięciem mienia, jednocześnie zaś przerzucając na oskarżonych ciężar roszczeń regresowych. Takiego stanowiska jako sprzecznego z podstawowymi celami i zasadami postępowania karnego, wyrażonymi między innymi w przepisach art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. i art. 3 § 1 k.p.k. nie można akceptować. Orzeczenie, które w swym założeniu mija się z prawdą, jest oczywiście niesprawiedliwe i w myśl przepisu art. 389 k.p.k. podlega uchyleniu, skoro z braku niezbędnych ustaleń faktycznych nie może być zmienione na korzyść oskarżonego w postępowaniu odwoławczym.Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w niezbędnym zakresie i przekazał sprawę oskarżonych - M. R. i A. O. co do zarzutu opisanego w punkcie I do ponownego rozpoznania.Nie zasługiwała natomiast na uwzględnienie rewizja osk. R. w zakresie wniosku o uniewinnienie tego oskarżonego od zarzutu udzielania A. O. środków odurzających wyprodukowanych ze słomy makowej. Sąd Wojewódzki istotnie ograniczył się w tej części jedynie do wyliczenia dowodów świadczących o sprawstwie i winie osk. R., bliżej tych dowodów nie analizując, niemniej należy stwierdzić, że sam osk. R. przyznał się na rozprawie do tego, że pośredniczył przy kupnie narkotyków dla О., gdyż ten nie znał tzw. "wejść" i sam nie mógł sobie tego załatwić. Wprawdzie oskarżony jednocześnie wyjaśniał, że wiedział, iż tym nie wolno handlować, ale nie wiedział, że także pośrednictwo jest karalne, trudno jednak temu dać wiarę, gdyż pośrednictwo nie jest niczym innym jak pomocnictwem, pomoc więc w przeprowadzaniu transakcji kupna-sprzedaży narkotyków jest pomocnictwem do przestępstwa. Skazanie zatem osk. R. za ten czyn było uzasadnione i nie budzi zastrzeżeń.Za nietrafną należało uznać także rewizję prokuratora wniesioną na niekorzyść osk. М. G.Wbrew zarzutowi błędu w ustaleniach faktycznych Sąd Wojewódzki wcale nie stwierdził, iż nabycie przez osk. О. G. kradzionego radioodbiornika za określoną ilość środka odurzającego nie stanowi "jednej transakcji kupna-sprzedaży", tym samym zaś wyczerpuje "znamiona dwóch odrębnych przestępstw". Błędne też jest zawarte w tym zarzucie stwierdzenie, "że udzielenie narkotyku było określoną formą zapłaty za zabyte radio, a więc zdarzenie to stanowi jeden czyn, wyczerpujący znamiona różnych przepisów, w zbiegu przewidzianym w art. 10 § 2 k.k.".Doszło tu do pewnego pomieszania pojęć i utożsamiania cywilistycznego pojęcia transakcji kupna-sprzedaży jako formy przeniesienia własności z pojęciem czynu w rozumieniu prawa karnego.Otóż nie ulega wątpliwości, że nabycie przez osk. G. kradzionego radia za środek narkotyczny było jedną transakcją kupna-sprzedaży, ale nie było jedynym czynem w oznaczeniu art. 10 § 1 k.k.Istotą paserstwa jest nabycie rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego, przy czym nabycie nie musi mieć wcale charakteru odpłatnego, gdyż możliwe jest na przykład także w drodze darowizny. W każdym razie dla bytu tego przestępstwa nie jest konieczne, aby doszło do uiszczenia zapłaty, nawet jeśli nabycie nastąpiło odpłatnie.Z drugiej strony udzielenie innej osobie środka odurzającego w rozumieniu art. 161 k.k. i art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r., nie musi mieć formy kupna-sprzedaży, a w szczególności nie musi być formą zapłaty za jakieś świadczenie wzajemne.Oba te przestępstwa nie zazębiają się w żaden sposób i nie mają żadnych wspólnych znamion, dlatego też nabycie przez osk. G. kradzionego radia było paserstwem, ale nie było udzieleniem środka odurzającego i odwrotnie - udzielenie takiego środka nie realizowało w żadnym zakresie przestępstwa paserstwa.Były to więc dwa różne czyny, aczkolwiek popełniane w ramach jednej transakcji handlowej i w tym samym czasie. O tym, że były to czyny różne świadczy zresztą i ta okoliczność, że jeden z nich (paserstwo) miał charakter nieumyślny, drugi zaś (udostępnienie narkotyku) - umyślny.Z tych powodów odrębne skazanie osk. G. za każdy z tych czynów pozostających ze sobą w zbiegu realnym, uznać trzeba za prawidłowe. Zatem rewizja prokuratora w tym zakresie nie została uwzględniona.Natomiast w odniesieniu do oskarżonych - M. R. i A. O. rewizja prokuratora stała się bezprzedmiotowa wobec uchylenia zaskarżonego wyroku co do tych oskarżonych w zakresie przestępstwa, z którym wiązał się zarzut rażącej niewspółmierności kary.Niezależnie od rewizji stron Sąd Najwyższy uznał za celowe uzupełnienie zaskarżonego wyroku w części utrzymanej w mocy przez ustalenie, iż skazanie osk. M. R. i osk. M. G. na podstawie art. 161 k.k. i art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o środkach farmaceutycznych i odurzających oraz sanitarnych nastąpiło w związku z art. 2 § 1 k.k., a to wobec uchylenia mocy obowiązujących wymienionych przepisów przez art. 37 ustawy z dnia 31 stycznia 1985 r. o zapobieganiu narkomanii (Dz. U. Nr 4, poz. 15). Zastosowanie przepisów obowiązujących uprzednio uzasadnione jest tym, że są one względniejsze dla oskarżonych, gdyż art. 29 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r., na podstawie którego zostali oni skazani, przewidywał karę pozbawienia wolności do lat pięciu i grzywnę, zaś art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1985 r., który miałby obecnie do oskarżonych zastosowanie, przewiduje karę pozbawienia wolności do lat 8 i grzywnę.Orzeczenie o opłatach, kosztach postępowania rewizyjnego i kosztach obrony z urzędu wynika z obowiązujących w tej mierze przepisów.