II KS 13/19

Sygn. akt II KS 13/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 września 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Kala SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek w sprawie P. M. oskarżonej z art. 209 § 1 i 1a k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 10 września 2019 r., skargi, wniesionej przez prokuratora Prokuratury Okręgowej w P. na wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 marca 2019 r., sygn. akt IV Ka (…), uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w T. z dnia 3 grudnia 2018 r., sygn. akt II K (…), i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. UZASADNIENIE 2 Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2018 r., sygn. akt II K (…), Sąd Rejonowy w T. uznał P. M. za winną popełnienia zarzuconego jej w akcie oskarżenia czynu polegającego na tym, że „w okresie od 31.05.2017 r. do 18.04.2018 r. w miejscowości K. gm. R., pow. […], woj. (…) uchylała się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości poprzez niełożenie na utrzymanie swoich małoletnich dzieci L., M. i N. M. comiesięcznych alimentów w kwocie łącznej 540 złotych zasądzonych prawomocną ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym w T. o sygn. akt III RC (…) wskutek czego powstały zaległości stanowiące równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych czym naraziła osoby uprawnione na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych”, tj. przestępstwa określonego w art. 209 § 1 i 1a k.k. i za to wymierzył jej karę 6 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin miesięcznie. Nadto, na podstawie art. 34 § 3 k.k. w zw. z art. 72 § 1 pkt 3 k.k. zobowiązano oskarżoną do wykonywania ciążącego na niej obowiązku łożenia na utrzymanie dzieci L., M. i N. rodzeństwa M.. Apelacje od tego wyroku złożyli: obrońca oskarżonej oraz oskarżycielka posiłkowa A. M.. Obrońca zaskarżył orzeczenie sądu meriti na podstawie art. 438 pkt 4 k.p.k. w zakresie orzeczonego zobowiązania P. M. do wykonywania ciążącego na niej obowiązku łożenia na utrzymanie dzieci L., M. i N. rodzeństwa M. zarzucając rażącą niewspółmierność (surowość) nałożonego środka i wnosząc o zmianę wyroku w zaskarżonej części przez uchylenie wskazanego wyżej obowiązku. Natomiast oskarżycielka posiłkowa, zaskarżając wyrok Sądu Rejonowego w całości i podnosząc również zarzut rażącej niewspółmierności kary wniosła o wymierzenie P. M. kary pozbawienia wolności. Jednocześnie wskazała, że P. M. miała zasądzone alimenty prawomocną ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym w T. z dnia 13 października 2016 r., sygn. akt II RC (…), począwszy od dnia 1 października 2016 r., a nie jak przyjął Sąd pierwszej instancji od dnia 31 maja 2017 r. 3 Po rozpoznaniu wskazanych wyżej środków odwoławczych Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 8 marca 2019 r., sygn. akt IV Ka (…), uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do oskarżonej P. M. (orzeczeniami sądów obu instancji objęty był również M. M. ) i w tej części przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w T.. Od wyroku Sądu odwoławczego uchylającego wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania skargę na podstawie art. 539a § 3 k.p.k. – w części dotyczącej P. M. – wniósł prokurator Prokuratury Okręgowej w P.. Zarzucił w niej „naruszenie art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k. przez uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości, pomimo że taka podstawa uchylenia orzeczenia w tej sprawie nie wystąpiła, a Sąd odwoławczy mógł uzupełnić postępowanie dowodowe w zakresie przez siebie wskazanym”. Na tej podstawie wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P.. W pisemnej odpowiedzi na skargę pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej A. M. wniosła o oddalenie skargi jako bezzasadnej. Pismo w tej sprawie – odnosząc się do skargi prokuratora – złożyła również sama oskarżycielka posiłkowa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skargę oskarżyciela publicznego uznać należy za zasadną. Przystępując do oceny podniesionego w niej zarzutu naruszenia przez Sąd odwoławczy art. 437 § 2 zdanie 2 k.p.k. na wstępie zwrócić należy uwagę na konfigurację procesową jaka miała miejsce w toku postępowania w instancji ad quem. Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżony został w wąskim zakresie, bowiem w obu wniesionych w tej sprawie środkach odwoławczych podniesione zostały wyłącznie zarzuty oparte o przepis art. 438 pkt 4 k.p.k. Obrońca oskarżonej, formułując zarzut na podstawie art. 427 § 2 k.p.k., niewspółmiernej surowości kary dopatrywał się w nałożeniu na P. M. obowiązku, o którym mowa w art. 72 § 1 pkt 3 k.k. Z kolei oskarżycielka posiłkowa A. M., deklarując zaskarżenie tego wyroku w całości, zakwestionowała rodzaj wymierzonej oskarżonej kary zasadniczej 4 ograniczenia wolności, wnosząc o orzeczenie wobec matki małoletnich kary pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy w P. uchylając wyrok sądu meriti co do P. M. w całości, bezspornie wyszedł więc nie tylko poza podniesione zarzuty, lecz również poza granice zaskarżenia (szczególnie w odniesieniu do apelacji obrońcy), mógł więc to uczynić wyłącznie w oparciu o przepis art. 440 k.p.k. Uzasadnienie pisemnych motywów objętego skargą wyroku Sądu odwoławczego wydaje się wskazywać, że to właśnie – a więc rażąca niesprawiedliwość wyroku Sądu pierwszej instancji – zadecydowała o jego uchyleniu, aczkolwiek wprost do treści art. 440 k.p.k. się nie odwołano. Tego rodzaju stwierdzenie rodzi wszelako jednoznaczne konsekwencje, co do rodzaju rozstrzygnięcia, które może wydać w takim wypadku Sąd drugiej instancji. Oczywiste jest bowiem, że w sytuacji, gdy stwierdzona przez sąd odwoławczy rażąca niesprawiedliwość poddanego kontroli instancyjnej orzeczenia powinna doprowadzić do rozstrzygnięcia na korzyść oskarżonego i nie wchodzi w grę konieczność przeprowadzenia przewodu sądowego w całości (art. 440 in fine k.p.k. w zw. z art. 437 § 2 zdanie drugie in fine k.p.k.), obowiązkiem sądu ad quem jest zmiana zaskarżonego orzeczenia na korzyść oskarżonego. Dopiero w wypadku braku możliwości orzekania w instancji odwoławczej refrmatoryjnie, z uwagi na wystąpienie sytuacji określonej w art. 437 § 2 zdanie drugie in fine k.p.k., aktualizuje się konieczność wydania wyroku kasatoryjnego. Odmiennie wygląda natomiast sytuacja w tym zakresie, jeżeli orzeczenie sądu meriti zaskarżone zostało na niekorzyść. W takiej sytuacji nie jest możliwe rzecz jasna – w oparciu o przesłankę rażącej niesprawiedliwości określonej w art. 440 k.p.k. – orzekanie reformatoryjne na niekorzyść przez sąd drugiej instancji, natomiast wchodzi w grę uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, lecz wyłącznie w granicach zaskarżenia oraz jednocześnie wystąpienia konieczności przeprowadzenia przewodu sądowego w całości. Przechodząc na grunt niniejszej sprawy zauważyć należy, że uzasadnienie Sądu Okręgowego w P. nie daje jednoznacznej odpowiedzi o kierunek w jakim uchylono wyrok Sądu Rejonowego w T.. Z jednej strony, odwołując się do braku ustaleń co do możliwości wywiązania się przez oskarżoną z obowiązku łożenia na 5 utrzymanie małoletnich córek, wskazano na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego od początku i po jego uzupełnieniu ponowne dokonanie analizy kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonej za zarzucany jej czyn, z drugiej natomiast nie odmówiono racji oskarżycielce posiłkowej, która z w swoim środku odwoławczym m.in. zakwestionowała zakres czasowy przypisanego P. M. czynu (można więc domniemywać, że Sąd odwoławczy uznał, iż wyrok sądu meriti zaskarżony został w zakresie szerszym niż sam rodzaj kary zasadniczej). Jednocześnie, jak wynika z twierdzeń sądu ad quem, ujawniony w trakcie kontroli instancyjnej błąd braku sprowadzał się do pominięcia takich, istotnych – jego zdaniem – z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy okoliczności jak: fakt urodzenia przez oskarżoną czwartego dziecka i wpływu tej zaszłości na jej zdolności i możliwości zarobkowe, okresów zarejestrowania jej jako bezrobotnej (sprawdzenia w urzędzie pracy jej aktywności, czy dostawała propozycje pracy, odniesienia się do sytuacji na rynku pracy w miejscu gzie zamieszkuje, jej stanu zdrowia, wykształcenia), sytuacji materialnej i osobistej zobowiązanej (przez wywiad kuratora, przesłuchanie jej partnera, ustalenie jej dochodów), przy uwzględnieniu, że argumenty podnoszone w tym zakresie przez oskarżycielkę posiłkową odbiegają od deklaracji oskarżonej. Jeżeli więc uznać, że Sąd Okręgowy nabrał wątpliwości co do możliwości przypisania oskarżonej winy za zarzucany jej czyn, a zakotwiczył to m.in. w takiej zaszłości jak odstąpienie od przesłuchania P. M. poprzez niezasadne uznanie jej nieobecności na rozprawie przed Sądem pierwszej instancji za nieusprawiedliwioną, to prostą konsekwencją takiego błędu popełnionego przez sąd meriti powinno być przesłuchanie wyżej wymienionej w instancji odwoławczej. Podobnie potraktować należy i te wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dowody jak uzyskanie informacji z urzędu pracy i wywiadu kuratora, ustalenie dochodów oskarżonej P. M. oraz przesłuchanie jej partnera. Nie ulega wątpliwości, że wskazany wyżej przez Sąd odwoławczy zakres w jakim powinno zostać uzupełnione postępowanie dowodowe jest szeroki, nie oznacza to wszelako, że przeprowadzenie tych dowodów nie jest możliwe w ramach postępowania apelacyjnego. Zasadnie wprawdzie Sąd drugiej instancji dostrzegł szereg błędów proceduralnych popełnionych w toku postępowania 6 rozpoznawczego (obraza art. 410 k.p.k. i art. 366 § 1 k.p.k.) nie można jednak zgodzić się z tą wyprowadzoną z tych okoliczności konkluzją o wpływie braków w materiale dowodowym na możliwość oceny tych dowodów, które w toku dotychczasowego postępowania przeprowadzone zostały w sposób prawidłowy. Weryfikacja twierdzeń oskarżonej po jej ewentualnym przesłuchaniu przez Sąd odwoławczy oraz uzupełnienie braków w materiale dowodowym, które Sąd ten dostrzegł, w powiązaniu z analizą dowodów prawidłowo uznanych przez Sąd pierwszej instancji za podstawę czynienia w tym postępowaniu ustaleń, powinno pozwolić instancji ad quem rozstrzygnąć te wątpliwości, których nabrała w toku kontroli poza zakresem zaskarżenia i podniesionym zarzutem. Dla takiego zakresu rozstrzygnięcia w omawianym przedmiocie, uwzględniając obecny model postępowania odwoławczego, ponawianie przewodu przez sąd a quo nie jest konieczne. Analizując poddany kontroli skargowej wyrok Sądu odwoławczego nie można również pominąć, co sygnalizowano na wstępie, faktu zaskarżenia orzeczenia Sądu Rejonowego w T. na niekorzyść oskarżonej przez oskarżycielkę posiłkową. Sąd ad quem w tym zakresie nie zajął jednoznacznego stanowiska. Trafne jest wprawdzie zauważenie co do konsumpcji skargi w zakresie czynu oskarżonego (kwestia modyfikacji ram czasowych) do daty wyroku Sądu pierwszej instancji, ale ma to przełożenie wyłącznie na te postępowania, w których nie został wniesiony środek odwoławczy na niekorzyść oskarżonego lub też skierowany on został wyłącznie wobec wąskiej części orzeczenia sądu meriti. Nie można przy tym pomijać i tego, że ramy orzekania na niekorzyść ograniczone są wprawdzie do tych wypadków, gdy stwierdzono uchybienie podniesione w środku odwoławczym, chyba że środek odwoławczy pochodzi od prokuratora lub pełnomocnika i nie podniesiono w nim zarzutów. Oskarżycielka posiłkowa, o czym była mowa, zaskarżyła wyrok Sądu pierwszej instancji w całości. Bezpośrednio sformułowała wprawdzie zarzut rażącej niewspółmierności kary, lecz w petitum apelacji zmieściła równocześnie uwagę dotyczącą ram czasowych czynu przypisanego P. M. , tożsamych z tymi, które zostały zawarte w zarzucie aktu oskarżenia. Jeżeli więc przyjąć, że wniesiony przez podmiot nieprofesjonalny środek odwoławczy, nie ogranicza się wyłącznie do zarzutu z art. 438 pkt 4 k.p.k., a kwestia okresu 7 objętego ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym w T. w dniu 13 października 2016 r., sygn. akt II RC (…), wynika wprost z załączonego do akt sprawy dowodu, to orzeczenie w tym zakresie, oczywiście po jednoznacznym ustaleniu przez Sąd Okręgowy granic zaskarżenia, bezspornie nie wymaga powtórzenia przewodu w całości. Nie kwestionując w związku z tym szerokich wywodów zawartych w zaskarżonym wyroku dotyczących przesłanek umożliwiających przypisanie występku z art. 209 k.k. zgodzić należy się z oskarżycielem publicznym, że materiał dowodowy w tej sprawie wymaga wyłącznie uzupełnienia oraz ponownej oceny i to przez Sąd drugiej instancji, w związku z czym przeprowadzenie przewodu w całości, a tym samym wydanie wyroku kasatoryjnego i przekazanie sprawy do sądu a quo, nie było konieczne. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w części dyspozytywnej wyroku. l.n