II KS 21/21

Sygn. akt II KS 21/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 września 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSN Zbigniew Puszkarski Protokolant Klaudia Binienda w sprawie K. M. O. i T. O. oskarżonych o czyn z art. 286 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 15 września 2021 r. skargi obrońcy oskarżonych od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt III Ka (…) uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w J. z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt II K (…) i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. 1. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w K. i sprawę oskarżonych przekazuje temu sądowi do ponownego rozpoznania; 2. zarządza zwrócenie oskarżonym uiszczonych opłat od skargi w kwocie po 450 (czterysta pięćdziesiąt) zł. 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt II K (…), Sąd Rejonowy w J. uniewinnił oskarżonych K. M. O. i T. O. od popełnienia czynu zarzucanego im w akcie oskarżenia (czyn z art. 286 § 1 k.k.). Apelację od wyroku złożyli pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego oraz prokurator. Skarżący w swoich środkach odwoławczych stawiając zarzuty zarówno obrazy prawa materialnego i procesowego (apelacja pełnomocnika), jak i błędu w ustaleniach faktycznych (apelacja prokuratora), wnosili o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt III Ka (…), uchylił wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w J. do ponownego rozpoznania. Skargę na ten wyrok wniósł obrońca obojga oskarżonych. Zaskarżając wyrok w całości obrońca podniósł zarzut naruszenia art. 437 § 2 zdanie drugie in fine k.p.k. przez uchylenie zaskarżonego apelacjami wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania w celu sporządzenia m.in. opinii uzupełniającej, podczas gdy nie było przeszkód prawnych przeprowadzenia tego dowodu przy rozpoznawaniu środka odwoławczego. W uzasadnieniu skargi obrońca także wywiódł, że wprawdzie sąd drugiej instancji wskazał na konieczność przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, to jednak dowodów tych nie przeprowadził w trakcie postępowania odwoławczego, gdy tymczasem uchylenie wyroku uniewinniającego na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. (a ten powód wskazano w formularzu uzasadnienia) jest możliwe tylko wtedy - w takiej sytuacji (gdzie stwierdzono konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego) - gdy takie uzupełniające postępowanie wykaże niezasadność wyroku uniewinniającego (str. 4 apelacji). W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga jest oczywiście zasadna, albowiem trafnie wskazuje na naruszenie przepisu art. 437 § 2 k.p.k. w zakresie, w jakim podstawa formalna uchylenia 3 wyroku (art. 454 § 1 k.p.k.) nie przystaje do wykazanych w uzasadnieniu wyroku rzeczywistych powodów uchylenia wyroku. Bezsporne jest, że uzasadnienie kasatoryjnego wyroku sądu odwoławczego powinno precyzyjnie wskazywać, która z tych przesłanek ustawowych nakazywała wydanie takiego rozstrzygnięcia (np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 listopada 2017 r., II KS (…); z dnia 14 marca 2018 r., IV KS (…), a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2018 r., IV KS (…)). Treść przepisu art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. wskazuje, że sąd odwoławczy może uchylić wyrok sądu I instancji jedynie w wypadku wskazanym w art. 439 § 1 k.p.k., art. 454 § 1 k.p.k. lub jeżeli jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. W formularzu jako przyczynę uzasadniającą uchylenie orzeczenia pierwszoinstancyjnego wskazano art. 454 § 1 k.p.k. (rubryka 5.3.1.4.1). Tymczasem trzeba przypomnieć, że: „możliwość uchylenia wyroku uniewinniającego, umarzającego albo warunkowo umarzającego postępowanie karne i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.) zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy - w wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń faktycznych) - stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. Sama tylko możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia reguły ne peius określonej w art. 454 § 1 k.p.k.” (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18, OSNKW 2018, z. 11, poz. 73). W tym układzie, jasne jest, że stwierdzenie przez sąd odwoławczy - w ramach postępowania apelacyjnego którego przedmiotem jest wyrok uniewinniający - konieczności uzupełnienie postępowania dowodowego (a nie jego powtórzenia w ramach przewodu sądowego prowadzonego na nowo) musi prowadzić do przeprowadzenia takich dowodów i poddania ich ocenie przez sąd odwoławczy. Dopiero przeprowadzenie takiej czynności i uznanie, że w ramach tak zgormadzonych (kompletnie) i ocenionych 4 prawidłowo dowodów nie jest możliwe utrzymanie wyroku uniewinniającego, albowiem dowody te przesądzają za koniecznością wydania wyroku skazującego, pozwala na uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. Taką podstawę formalną wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego skargą wyroku. Tymczasem, lektura uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego wcale nie dowodzi, że podstawa z art. 454 § 1 k.p.k. mogła mieć zastosowanie do uchylenia wyroku sadu pierwszej instancji. Rozważania sądu odwoławczego pozostają bowiem wyjątkowo niespójne. Z treści uzasadnienia wynika, że powodem uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania przedmiotowej sprawy do ponownego rozpoznania jest niepełność i powierzchowność oceny materiału dowodowego dokonanej przez sąd rejonowy polegającej na nieustaleniu pewnych, istotnych dla rozstrzygnięcia tej sprawy, faktów. Wprawdzie ma racje obrońca, że kwestionowana była również opinia biegłego, ale w tej części uzasadnienia nie wyrażono wprost zalecenia uzupełnienia tej opinii lub dopuszczenie dowodu z nowej opinii biegłego. Natomiast bezspornie niekompletność ustaleń wskazano w innym obszarze materiału dowodowego. Chodzi przede wszystkim o konieczność ustalenia czy otrzymane przez „Spółkę M.” za pośrednictwem spółki P. s.c. od Gminy C. dwa przelewy z dnia 12 i 14 grudnia 2016 r. na łączną kwotę 889.009,65 zł stanowiły wynagrodzenie za realizację wykonywanej tam inwestycji, jak też pominięcie zagadnienia braku wiedzy pokrzywdzonego H. Sp. z.o.o., co do tego kto jest inwestorem oraz głównym wykonawcą inwestycji i wynikających z tego faktu konsekwencji dla podejmowanej decyzji o współpracy. Odwołując się bowiem do zeznań świadka B.Z. sąd II instancji zwrócił uwagę na niewyjaśnienie znaczenia jaką dla pokrzywdzonego mogła mieć informacja (na etapie nawiązywania współpracy), że Zakład Instalacyjny i Usług Ogólnobudowlanych M. Sp. z o.o. nie jest wykonawcą głównym, a jest nim niezgłoszony inwestorowi podwykonawca (P. s.c.). To właśnie te okoliczności, a nie jak sugeruje obrońca potrzeba wydania uzupełniającej opinii biegłego, przesądzały w ocenie sądu odwoławczego o konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego. Do tego rodzaju wniosku uprawnia zapis w uzasadnieniu wyroku (rubryka 5.3.2. uzasadnienie wyroku), że procedując ponownie sąd I instancji „winien mieć na uwadze poczynione powyżej 5 uwagi w zakresie oceny dowodów jak również uzupełnić postępowanie dowodowe we wskazanym zakresie”. W takiej sytuacji to sąd odwoławczy powinien uzupełnić postępowanie dowodowe w stosownym zakresie, takie dowody poddać ocenie w ramach art. 7 k.p.k. w nawiązaniu do całokształtu materiału dowodowego i dopiero na bazie tych dowodów dokonać ustaleń co do trafności poczynionych ustaleń faktycznych oraz zasadności wydania wyroku uniewinniającego. W konkluzji takiego procedowania uznanie, że musi dojść do skazania oskarżonych (a nie np. do umorzenia postępowania lub warunkowego umorzenia postepowania), uzasadnia wówczas uchylenie wyroku na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. Sama bowiem możliwość wydania wyroku skazującego w ponownym postępowaniu przed sądem I instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia określonej w art. 454 § 1 k.p.k. podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego. Ubocznie tylko trzeba zaznaczyć, że zawarte w uzasadnieniu wyroku kasatoryjnego uwagi sądu ad quem co do mankamentów materiału dowodowego nie dowodzą konieczności przeprowadzenia przewodu sądowego w całości, a tylko w jego dość nieznacznym zakresie. Z tego względu postawiony w skardze obrońcy zarzut naruszenia przez sąd ad quem dyspozycji art. 437 § 2 k.p.k. należało uznać za trafny, a jego konsekwencją jest uchylenie wyroku sądu ad guem i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. W tym postępowaniu sąd ten przeprowadzi te wszystkie dowody, które uznaje za konieczne, a następnie dokona oceny całości materiału dowodowego i dopiero gdy taka ocena (zgodna z treścią art. 7 k.p.k.) prowadzić będzie do ustalenia, że winien zostać wydany wyrok skazujący (zamiast wyroku uniewinniającego), to wówczas sąd odwoławczy winien wydać wyrok kasatoryjny i wskazać jako jego podstawę art. 454 § 1 k.p.k. O zwrocie opłat od skargi orzeczono na podstawie art. 527 § 4 k.p.k. w zw. z art. 539f k.p.k. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej wyroku.