II KZ 117/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Zembaty.Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), M. Budzianowski.Prokurator: T. Miernik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Gerharda K. o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, po rozpoznaniu zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 20 maja 1959 r. i po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, postanowiłzażalenia nie uwzględnić.Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 20 maja 1959 r., oddalił wniosek Gerharda K. o przyznanie mu odszkodowania za niesłuszne skazanie. Sąd Wojewódzki stwierdził, że aczkolwiek wnioskodawcy przysługiwałoby odszkodowanie z mocy art. 510 k.p.k. (ponieważ Sąd Najwyższy wskutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego uchylił prawomocny wyrok b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach z dnia 5 stycznia 1954 r., skazujący Gerharda K. za przestępstwo z art. 14 § 1 i 18 § 1 m.k.k., i oskarżonego uniewinnił), to jednak wniosek o odszkodowanie nie mógł być uwzględniony ze względu na przepis art. 517 k.p.k.Gerhard K. wyjechał bowiem z kraju w roku 1957, uzyskał obywatelstwo Niemieckiej Republiki Federalnej i utracił obywatelstwo polskie. W myśl art. 517 k.p.k. - przepisy art. 510-516 k.p.k. mają zastosowanie do cudzoziemca na zasadach wzajemności. Skoro więc Niemiecka Republika Federalna nie respektuje żądań obywateli polskich z tytułu niesłusznego skazania - zwłaszcza w okresie II wojny światowej - to nie mogło być także uwzględnione żądanie przyznania odszkodowania zgłoszone przez Gerharda K., obywatela NRF.Zażalenie obrońcy wnioskodawcy domaga się uchylenia postanowienia Sądu Wojewódzkiego i przyznania odszkodowania bądź też uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Obrońca wywodzi, że Gerhard K. zarówno w chwili skazania go przez b. Wojskowy Sąd Rejonowy, jak i w czasie odbywania kary, a także w momencie złożenia wniosku, był obywatelem polskim, wobec czego art. 517 k.p.k. nie może mieć do niego zastosowania, gdyż przepis powyższy dotyczy, zdaniem zażalenia, sytuacji, kiedy skazanie przez sądy polskie dotyczyło cudzoziemca.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:Decydująca dla oceny sprawy przez sąd - zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym - jest chwila wyrokowania. Za podstawę więc orzeczenia powinien być przyjęty stan faktyczny i prawny w chwili zamknięcia rozprawy. Stąd też płynie obowiązek uwzględnienia zdarzeń zaszłych w okresie między zgłoszeniem wniosku o odszkodowanie a zamknięciem rozprawy.Gerhard K. złożył wniosek w dniu 6 maja 1957 r., a jak wynika z pisma Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 3 kwietnia 1959 r. wyjechał on na stałe - wraz z żoną i córką - dnia 2 grudnia 1957 r. do Niemieckiej Republiki Federalnej. Na podstawie uchwały nr 73/56 Rady Państwa z dnia 16 maja 1956 r. o zezwoleniach na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim Gerhard K. utracił obywatelstwo polskie, jest przy tym poza sporem, że Gerhard K. uzyskał obywatelstwo Niemieckiej Republiki Federalnej.W tym stanie rzeczy należy zastosować w sprawie art. 517 k.p.k. i do rozważenia pozostaje problem, czy Niemiecka Republika Federalna respektuje żądania obywateli polskich o odszkodowanie za niesłuszne skazanie. Otóż obowiązujące w Niemieckiej Republice Federalnej ustawy: z dnia 20 maja 1898 r. o odszkodowanie za niesłuszne skazanie (Gesetz betreffend die Entschaedigung der im Wiederaufnahmeverfahren freigesprochenen Personen) oraz z dnia 14 lipca 1904 r. o odszkodowaniu za niesłuszne aresztowanie (Gesetz betreffend die Entschaedigung für unschuldig erlitene Untersuchungschaft) otwierają możliwość uzyskania przez cudzoziemców odszkodowania za niesłuszne skazanie lub za niesłuszne aresztowanie - na zasadzie wzajemności.Jednakże od reguł przyjętych we wspomnianych ustawach uczyniony został wyłom przez ustawę z dnia 29 czerwca 1956 r., która uzależnia uzyskanie odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności przez organy III Rzeszy od tego, by poszkodowany posiadał obywatelstwo państwa utrzymującego stosunki dyplomatyczny z Niemiecką Republiką Federalną.Powyższy wyłom praktycznie przekreśla możliwość uzyskania wynagrodzenia szkód wyrządzonych obywatelom Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przez organy III Rzeszy. W myśl więc zasady wzajemności - Państwa Polskiego nie może w stosunku do obywateli Niemieckiej Republiki Federalnej obowiązywać przyznanie odszkodowania za niesłuszne skazanie.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.