III CR 166/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: S. Kałamajski, S. Gross, Z. Wiszniewski, W. Bryl (sprawozdawca), J. Majorowicz, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii Z. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Rady Narodowej w Ł. - Wydział Finansowy) o wydanie nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 15 maja 1962 r.,zmienił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 14 grudnia 1961 r. nr I C1 3262/61 i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 9 grudnia 1955 r. powódka Maria Z. żądała zobowiązania Skarbu Państwa - Wydziału Finansowego Prezydium Rady Narodowej w Ł. do wydania jej nieruchomości położonej w Ł. przy ul. B. nr (...), oznaczonej na planie pod nr (...), uregulowanej w księdze wieczystej p.n. Folwark Ch. nr Kw. (...), a składającej się z placu o obszarze 700 m kw. wraz z budynkami.W piśmie procesowym z dnia 23 lutego 1960 r. powódka, modyfikując konkluzję wniosku swego pozwu, wniosła o usunięcie niezgodności z rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej nr Kw (...) przez uchylenie wpisu stwierdzającego, że Skarb Państwa jest współwłaścicielem nieruchomości uregulowanej na rzecz Marii Z. oraz o nakazanie wydania powódce tej nieruchomości.Wyrokiem z dnia 26 lutego 1960 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo ustalając, że powódka w okresie okupacji podpisała listę narodową niemiecką III grupy, za co prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 23 sierpnia 1948 r. nr VII K 65/48 została skazana na 1 miesiąc aresztu, i że ponadto prawomocnym postanowieniem z dnia 14 czerwca 1957 r. w sprawie nr X KO 2/57 Sąd Powiatowy dla m. Łodzi oddalił wniosek Marii Z. o zwolnienie spornej nieruchomości spod zajęcia, zarządu i dozoru.W tym stanie rzeczy oraz biorąc pod uwagę, że sporna nieruchomość pozostawała w zarządzie i w posiadaniu Skarbu Państwa i że tenże Skarb wpisany został do księgi wieczystej jako jej właściciel na podstawie art. 18 pr. rzecz. i art. 13 § 4 dekretu z 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) - Sąd Wojewódzki uznał powództwo za nieuzasadnione.Sąd Najwyższy na skutek rewizji powódki wyrokiem z dnia 4 maja 1961 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania w celu ustalenia, do jakiej grupy narodowościowej niemieckiej należała powódka: do III grupy z odwołaniem, czy też bez odwołania - oraz czy mienie powódki zostało zajęte protokolarnie przez właściwą władzę. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że jeżeli powódka należała do III grupy narodowości niemieckiej z zastrzeżeniem odwołania, a majątek jej nie został zajęty we właściwym trybie, to wymienione orzeczenie Sądu Powiatowego z dnia 14 czerwca 1957 r. odmawiające zwolnienia nieruchomości spod zajęcia, zarządu i dozoru byłoby pozbawione znaczenia prawnego ze względu na to, że sąd karny nie był w takim wypadku właściwy do orzekania w sprawie.W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Powiatowy dla m. Łodzi wyrokiem z dnia 14 grudnia 1961 r. uwzględnił powództwo, nakazując uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oraz wydanie powódce spornej nieruchomości. Powołując się na wiążące wytyczne zawarte w wymienionym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1961 r., Sąd ustalił, że powódka miała III grupę listy narodowościowej niemieckiej z zastrzeżeniem odwołania i że jakkolwiek Skarb Państwa objął w 1945 r. nieruchomość sporną w swoje posiadanie, nie sporządzono jednak formalnego protokołu zajęcia. Skoro zaś, zdaniem Sądu, majątek powódki nie przechodził z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa, to wobec niesporządzenia protokołu zajęcia orzeczenie sądu karnego z dnia 14 czerwca 1957 r. nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy cywilnej.Sąd Powiatowy stwierdził ponadto, że mienie powódki jest majątkiem opuszczonym w rozumieniu dekretu z 8 marca 1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), przy czym skoro nie upłynął jeszcze termin z art. 34 tego dekretu, wymagany do nabycia przez Skarb Państwa własności nieruchomości przez zasiedzenie, to powódka nie utraciła prawa własności. Sąd Powiatowy nie podzielił stanowiska pozwanego Skarbu Państwa, że mienie powódki przeszło na jego własność na podstawie art. 13 i 17 pkt 2 lit. b) ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37).Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi wyrokiem z dnia 15 maja 1962 roku utrzymał w mocy powyższy wyrok, oddalając rewizję pozwanego Skarbu Państwa. Sąd Wojewódzki stwierdził w związku z zarzutami rewizji, że Skarb Państwa posiadał sporną nieruchomość pod tytułem szczególnym jako majątek opuszczony w rozumieniu dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, wobec czego przepis art. 17 wymienionej ustawy w konkretnej sprawie nie ma zastosowania.Wymieniony wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Prokurator Generalny PRL rewizją nadzwyczajną z powodu pogwałcenia istotnych przepisów prawa, a w szczególności art. 13 § 4 dekretu z dnia 28.VI.1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstąpienie od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237 z późniejszymi zmianami) oraz przepisu art. 28 pr. rzecz., a nadto z powodu naruszenia interesu Państwa Ludowego związanego z prawidłową ochroną mienia społecznego, i wniósł o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego z 4.V.1961 r. oraz o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 14.XII.1961 r. i o oddalenie powództwa Marii Z.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasadnie podnosi Prokurator Generalny w rewizji nadzwyczajnej, że oba wyroki Sądów niższych zostały wydane z pogwałceniem istotnych przepisów prawa, a w szczególności art. 13 § 4 dekretu z dnia 28.VI.1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. oraz art. 28 pr. rzecz.Niesporne jest, że powódka Maria Z. uzyskała wpis na niemiecką listę narodową III grupy z zastrzeżeniem odwołania na obszarze województwa łódzkiego, na którym nie był powszechnie stosowany przymus wpisu. Powyższa okoliczność wkładała na powódkę stosownie do przepisu art. 8 § 1 ustawy z dnia 6.V.1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96 w brzmieniu noweli z dnia 25 lutego 1946 r. - Dz. U. Nr 11, poz. 73), poza zgłoszeniem deklaracji wierności, obowiązek przeprowadzenia ponadto postępowania rehabilitacyjnego i uzyskania w tym postępowaniu orzeczenia sądu o zwolnieniu jej majątku.Niesporne jest także, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 23 sierpnia 1948 r. powódka, która wniosła o przeprowadzenie postępowania rehabilitacyjnego, została uznana za winną popełnienia przestępstwa z art. 1 § 1 i 3 dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości polskiej w czasie wojny 1939-1945 r., oraz to, że w postępowaniu tym nie zostało wydane orzeczenie o zwolnieniu jej majątku.Z powołanych na wstępie akt sprawy X KO 2/57 Sądu Powiatowego dla m. Łodzi wynika ponadto, że powódka pismem z dnia 9 stycznia 1957 r. wystąpiła z wnioskiem o zwolnienie nieruchomości spornej spod zajęcia oraz że Sąd Powiatowy prawomocnym postanowieniem z 14 czerwca 1957 r. oddalił jej wniosek o zwolnienie nieruchomości spod zajęcia, zarządu i dozoru.Sądy, odmawiając znaczenia powyższemu orzeczeniu z dnia 14 czerwca 1957 r. wydanemu w trybie art. 13 § 4 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r., nie wzięły pod uwagę, że kwestionowanie właściwości sądu karnego do wydania orzeczenia w niniejszej sprawie jest w świetle ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego niedopuszczalne.W szczególności Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 22 kwietnia 1961 r. 2 CR 98/60 i z dnia 7 czerwca 1961 r. 2 CR 396/60 wyraził trafny pogląd, że postanowienie sądu karnego odmawiające zwolnienia mienia spod zajęcia, zarządu i dozoru jest dla sądu cywilnego wiążące i przesądza zarówno kompetencję sądu karnego co do merytorycznego rozpoznania wniosku o zwolnienie majątku odstępcy, jak i stwierdzenie, że nie istnieją przesłanki niezbędne do uwzględnienia powództwa o wydanie nieruchomości.Mając na uwadze, że sporna nieruchomość przeszła na mocy art. 13 § 4 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. na własność Skarbu Państwa, należało zaskarżone wyroki obu niższych sądów zmienić i powództwo, jako nieuzasadnione, oddalić. Nie zachodziła natomiast potrzeba uchylenia wyroku S.N. z dnia 4.V.1961 r. 2 CR 1113/60, gdyż odmiennym poglądem wyrażonym w tym wyroku co do odmowy znaczenia orzeczenia sądu karnego z dnia 14.VI.1957 r. nie jest Sąd Najwyższy w obecnym, zwiększonym składzie 7 sędziów związany.Z przytoczonych względów należało orzec jak wyżej.