II KZ 180/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Borodej (sprawozdawca). Sędziowie T. Majewski, J. Szamrej.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Kubicki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Romualda R., podejrzanego popełnienie przestępstwa określonego w art. 217 § 2 k.k., po rozpoznaniu zażalenia obrońców podejrzanego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 15 września 1980 r. co do przedłużenia okresu tymczasowego aresztowania i po wysłuchaniu wniosku prokuratorapostanowił zmienić zaskarżone postanowienie i uchylić tymczasowe aresztowanie wobec Romualda R., zastosowane na mocy postanowienia prokuratora Wojewódzkiego w K. z dnia 20 marca 1980 r.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 20 marca 1980 r. zastosował aresztowanie tymczasowe w stosunku do Romualda R. jako podejrzanego o to, że:1) w październiku 1977 r. w Libii jako kierownik Biura Budowy "Geopol" w Libii, wykonując z ramienia Kombinatu Geologicznego w K. prace geologiczne w związku z kontraktem na terenie Libii i przekraczając swoje uprawnienia, zawarł w imieniu Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego w W. z Libijską Firmą IRC aneks do kontraktu podstawowego zawartego w dniu 7 listopada 1976 r., zobowiązując się do udokumentowania zasobów surowcowych w ilości 85 milionów ton w kategorii "Proved" oraz w ilości ponad 30 milionów ton w kategorii "possible" i "estimated" - co było sprzeczne z wiedzą i sztuką geologiczną, w wyniku tego spowodował wielką szkodę dla Kombinatu Geologicznego w K. w bilansie dewizowym w wysokości 10.652.798 zł, na którą składają się nieodpłatnie wykonane prace poprawkowe w wysokości 6.914.000 zł oraz kary umowne za nieterminowe wykonanie zobowiązań konktraktowych w wysokości 3.738.798 zł;2) w grudniu 1978 r. jako krajowiec dewizowy, nie mając wymaganego zezwolenia Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego w W., zawarł z Centralną Organizacją do Spraw Uprzemysłowienia Libii "SNOFI" umowę o odpłatne świadczenie usług w zakresie doradztwa geologicznego oraz przeprowadzenia inspekcji na kontraktach prowadzonych przez stronę polską w Libii - osiągając z tego tytułu zapłatę w wysokości co najmniej 864 LD (libijskich dinarów), a około 50.000 złotych polskich.Zastosowanie tego środka zapobiegawczego prokurator uzasadnił znacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa czynu oraz nieprzyznaniem się podejrzanego do zarzucanego mu czynu, a w związku z tym uzasadnioną obawą, że będzie on nakłaniał świadków do fałszywych zeznań.Z zebranych dotychczas dowodów przedstawionych Sądowi Najwyższemu wraz z zażaleniem wynika, że Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego w W. zawarło w dniu 7 listopada 1976 r. ze stroną libijską kontrakt pod nazwą "Jufrah-Vadi-Shati" na wykonanie robót geologicznych, których wartość została określona na 230 tysięcy LD (libijskich dinarów), tj. 31 milionów złotych obiegowych, z terminem wykonania 12 miesięcy.Wykonanie kontraktu zlecone zostało Kombinatowi Geologicznemu w K., który na terenie Libii ma swoje biuro budowy. Kierownikiem tego biura w okresie od stycznia 1976 r. do dnia 30 czerwca 1978 r. był podejrzany Romuald R., odpowiedzialny za całość kontraktów geologicznych. W dniu 22 października Romuald R. przeprowadził rozmowy ze stroną libijską, w wyniku których rozszerzony został zakres wykonywanego kontraktu o 25%, tj. o 57.500 LD (libijskich dinarów), czyli 7.500 tysięcy zł obiegowych - zobowiązując się wobec strony libijskiej do udokumentowania zasobów surowcowych pod budowę cementowni "Vadi" i "Shati" w kategorii przemysłowej w terminie do dnia 15 marca 1978 r.Opracowany w maju 1978 r. operat do wyżej wymienionego kontraktu nie został przyjęty przez "stronę libijską". Powodem jego odrzucenia było niewykonanie w pełni robót geologicznych. Z dniem 30 czerwca 1978 r. Romualdowi R. upłynął termin umowy o pracę w biurze budowy i nie został przedłużony.Na stanowisko kierownika wyznaczony został nowy pracownik.W celu wykonania tego zobowiązania kontraktowego opracowano memorandum przyjęte przez stronę libijską, w którym określone zostały roboty poprawkowe. Koszt tych robót został obliczony na 50.561 LD (libijskich dinarów), tj. około 6.914 tysięcy złotych polskich, i według stanowiska Kombinatu Geologicznego w K. stanowi stratę będącą wynikiem karalnej niegospodarności.W związku z niedotrzymaniem terminu realizacji kontraktu strona libijska obciążyła Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego w W. 3.738.798 zł tytułem kary umownej.Organy ścigania wystąpiły do Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego w W. i Kombinatu Geologicznego w K. o udzielenie pewnych, istotnych dla sprawy informacji, w tym również odpowiedzi, jakie straty poniosła strona polska w związku z rozszerzeniem kontraktu.Z odpowiedzi tych instytucji, zawartej w piśmie z dnia 11 lipca 1980 r., wynika, że kontrakt nie został jeszcze rozliczony i że istnieją pomiędzy nimi istotne i zasadnicze rozbieżności co do tego, czy i w jakiej wysokości szkoda rzeczywiście powstała. Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego w W. wykazuje, że uzysk dewizowy z tej transakcji jest dodatni, a nie ujemny - jak twierdzi "Geopol".Opinia biegłego z dziedziny geologii Bronisława B. - adiunkta w Instytucie Geologicznym w W., ponieważ została opracowana na podstawie niekompletnej dokumentacji, jest przez podejrzanego zasadnie kwestionowana. Biegły przesłuchany w dniu 5 września 1980 r. potwierdził, że nie zna raportu z wykonania pierwszego etapu prac związanych z realizacją kontraktu, jak również raportu końcowego złożonego stronie libijskiej, i dlatego nie może udzielić jednoznacznej odpowiedzi co do tego, czy (...): "bez prac rozszerzających kontrakt o 25% można było w październiku 1977 r. udokumentować badane zasoby zgodnie z warunkami uprzednio zawartej umowy." Nie jest mu również znane końcowe rozliczenie kontraktu.W związku z odmiennymi i rozbieżnymi stanowiskami co do tego, czy rzeczywiście istnieją straty i w jakiej wysokości, a także wątpliwości, w jakim zakresie może za nie ponosić wyłączną odpowiedzialność podejrzany, stało się konieczne uzyskanie ostatecznego rozliczenia efektów finansowych kontraktu.Podejrzany w swoich wyjaśnieniach i w licznych pismach kierowanych z zakładu karnego do prokuratury (z dnia 24 kwietnia 1980 r., z dnia 18 czerwca, z dnia 30 lipca i z dnia 28 sierpnia 1980 r.) stwierdza, że zawarte przez niego porozumienie techniczne w dniu 22 października 1977 r. miało za zadanie uzyskać od strony libijskiej prolongatę terminu zakończenia robot, i tym samym uniknięcie poważnych strat wynikłych dla strony polskiej w związku z niewykonaniem w ogóle kontraktu zawartego w listopadzie 1976 r. Termin wykonania robót zakreślonych w tym kontrakcie był nierealny. Kombinat Geologiczny w K. jako wykonawca tego kontraktu opóźnił wykonanie robót o 2 miesiące, gdyż roboty zamiast w listopadzie 1976 r. rozpoczęto dopiero w końcu stycznia 1977 r. W tej sytuacji w żaden sposób nie można było dotrzymać terminu zakreślonego w kontrakcie podstawowym. Podejrzany stwierdza również, że w wypadku, gdyby nie zawarto dodatkowego porozumienia w październiku 1977 r., stronie polskiej groziłaby strata w wysokości 30% wartości globalnej kontraktu, co daje po przeliczeniu na złote polskie kwotę 9.867.000 zł wtedy, gdy łączne ryzyko strat wynikłych z zawarcia przez niego dodatkowego porozumienia wynosiło tylko 4.300.000 zł.Podejrzany twierdzi ponadto, że przekroczenie terminu o 2 miesiące nie nastąpiło z jego winy, ale z winy Kombinatu Geologicznego w K., który nie dostarczył odpowiedniego sprzętu i ludzi. Po zwolnieniu w dniu 30 czerwca 1978 r. Romualda R. z pracy nie miał on już żadnych możliwości wpływania na tok prac, gdyż inne osoby decydowały o przeprowadzeniu większego zakresu prac poprawkowych, co powiększało koszty. Kary umowne zapłaciła strona polska dlatego, że końcowe memorandum opracowane po odejściu Romualda R. z pracy zawierało tak poważne błędy i niedokładności, że uniemożliwiły one jego przyjęcie przez stronę libijską. Skoro zaś obrona podejrzanego nie została dotychczasowym postępowaniem podważona, to zastosowanie względem niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania jest zasadnie kwestionowane, gdyż jest co najmniej przedwczesne.Uzasadnienie prawneUstosunkowując się do wniesionych zażaleń, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 209 k.p.k. warunkiem stosowania środków zapobiegawczych, a tym bardziej najostrzejszego z nich w postaci tymczasowego aresztowania, jest, aby zebrane dowody dostatecznie uzasadniały popełnienie przestępstwa przez osobę podejrzaną, a także aby zachodziła co najmniej jedna z przesłanek wymienionych w art. 217 § 1 k.p.k. oraz brak zakazu określonego w art. 217 § 2 k.p.k.Wymienione w art. 217 § 1 k.p.k. podstawy stosowania tymczasowego aresztowania mogą mieć zastosowanie dopiero w sytuacji, gdy organ procesowy stwierdził dostateczność zebranych dowodów wskazujących na popełnienie przez podejrzanego przestępstwa - co w niniejszym wypadku w grę nie wchodzi, gdyż z zebranych dowodów nie wynika jeszcze, czy Romuald R. istotnie popełnił zarzucane mu przestępstwo określone w art. 217 § 1 k.k., tj. to - z powodu którego został tymczasowo aresztowany.W tej sytuacji zasadne jest stwierdzenie, że brak podstaw do stosowania tymczasowego aresztowania.Nie można również zgodzić się z poglądem, jakoby tymczasowe aresztowanie uzasadniała obawa, że podejrzany będzie nakłaniał świadków do fałszywych zeznań.Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje żadnych podstaw do takiego stwierdzenia.Sam fakt nieprzyznania się podejrzanego do winy obawy takiej jeszcze nie uzasadnia. Obawę taką stanowić muszą fakty oparte na konkretnych dowodach, wskazujące, że podejrzany podejmował próby wywarcia wpływu na świadków, usuwał lub niszczył dowody lub uniemożliwiał ich przeprowadzenie. Musi to być zatem konkretna, a nie abstrakcyjna obawa.Mając na względzie powyższe okoliczności, uznać należało, że brak w chwili obecnej podstaw do stosowania tymczasowego aresztowania.W tej sytuacji postanowiono jak na wstępie.