III KK 185/24

III KK 185/24 POSTANOWIENIE Dnia 13 listopada 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Anna Dziergawka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Paweł Kołodziejski SSN Stanisław Stankiewicz w sprawie H. Z. skazanej z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 13 listopada 2024 r., w trybie art. 535 § 5 k.p.k. kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść skazanej od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 umarzającego postępowanie w przedmiocie rozpoznania zażaleń na postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21 postanowił: 1. uchylić zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21 i na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. postępowanie umorzyć; 2. kosztami procesu obciążyć Skarb Państwa. UZASADNIENIE III KK 185/24 2 Sąd Rejonowy w Olkuszu wyrokiem z dnia 2 marca 2022 r., w sprawie o sygn. akt II K 630/21, utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 30 grudnia 2022 r., w sprawie o sygn. akt IV Ka 1168/22, skazał H. Z. za czyn z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. Sąd Rejonowy w Olkuszu postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2023 r., w sprawie o sygn. akt II K 630/21, wydanym w trybie art. 626 § 2 k.p.k., zasądził od skazanej H. Z. na rzecz oskarżycielki posiłkowej J. P. kwotę 6000 (sześć tysięcy) złotych tytułem zwrotu wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru, w pozostałym zakresie wniosku nie uwzględniając. Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł obrońca skazanej oraz pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej. W dniu […] maja 2023 r. skazana H. Z. zmarła (k. 539-540). Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 5 września 2023 r., w sprawie o sygn. akt IV Kz 785/23, na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. (po sprostowaniu) w zw. z art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. i art. 632 pkt 2 k.p.k., umorzył postępowanie w przedmiocie rozpoznania zażaleń obrońcy i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej na postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21, w przedmiocie zasądzenia wydatków na rzecz oskarżycielki posiłkowej związanych z ustanowieniem pełnomocnika. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy w Krakowie wskazał, że skoro skazana H. Z. zmarła w dniu […] maja 2023 r., a więc po wydaniu przez Sąd Rejonowy zaskarżonego postanowienia a przed rozpoznaniem przez Sąd Okręgowy złożonych na nie zażaleń, postępowanie w przedmiocie tych zażaleń należało umorzyć w oparciu o art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. i art. 632 pkt 2 k.p.k. Wywodząc dalej sąd odwoławczy wskazał, że z uwagi na śmierć skazanej po wydaniu zaskarżonego postanowienia, umorzenie postępowania w przedmiocie złożonych zażaleń skutkowało uprawomocnieniem się zaskarżonego orzeczenia. Natomiast zasądzenie dalszych należności od nieżyjącej w chwili orzekania przez Sąd Okręgowy skazanej było nieuprawnione, pomimo, iż co do zasady, jak podkreślił sąd odwoławczy, orzeczenie takie powinno zostać w realiach niniejszej sprawy wydane. III KK 185/24 3 Kasację w trybie art. 521 § 1 k.p.k. na korzyść zmarłej H. Z. wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, zaskarżając w całości postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 i zarzucając rażące naruszenie prawa karnego procesowego, tj. art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k., stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., polegające na umorzeniu postępowania odwoławczego dotyczącego rozpoznania zażaleń obrońcy i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej na postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21, w przedmiocie zasądzenia wydatków na rzecz oskarżycielki posiłkowej związanych z ustanowieniem pełnomocnika wobec śmierci w dniu […] maja 2023 r. skazanej, tj. przed wydaniem tego orzeczenia odwoławczego, co nakazywało - z uwagi na śmierć oskarżonej - uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21 i umorzenie powyższego postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. W konkluzji Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 oraz uchylenie zaskarżonego zażaleniem przez obrońcę i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21, które w następstwie postanowienia wydanego przez Sąd Okręgowy uprawomocniło się w dniu 5 września 2023 r. i umorzenie postępowania w przedmiocie zasądzenia wydatków na rzecz oskarżycielki posiłkowej związanych z ustanowieniem pełnomocnika na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście zasadna, co umożliwiło jej rozpoznanie na posiedzeniu, bez udziału stron, w trybie art. 535 § 5 k.p.k. Rację ma skarżący podnosząc, że zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 jest wadliwe, albowiem zapadło z rażącym naruszeniem prawa, opisanym w zarzucie kasacji. We wstępnych rozważaniach wskazać należy, że śmierć oskarżonej, stosownie do treści art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k., stanowi bezwzględną przesłankę procesową, skutkującą III KK 185/24 4 niedopuszczalnością postępowania karnego (zob. wyrok SN z dnia 15 kwietnia 2008 r., II KK 48/08). W przypadku jej stwierdzenia, zgodnie z dyspozycją powołanego przepisu, nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza. Wykładnia tego przepisu daje asumpt do twierdzenia, że ma on zastosowanie do każdego typu i każdego etapu postępowania. Trafnie zatem w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że postępowanie umarza się w każdym jego stadium, w którym przesłanka ta zaistnieje, także po wydaniu wyroku, ale przed jego uprawomocnieniem (zob. wyrok SN z dnia 9 maja 2023 r., V KK 132/23; wyrok SN z dnia 19 kwietnia 2023 r., III KK 44/23). Kontynuowanie procesu i wydanie wyroku stanowi uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. W realiach niniejszej sprawy, śmierć skazanej stanowiła bezwzględną przeszkodę procesową uniemożliwiającą dalszy tok postępowania i na tej podstawie, rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w Krakowie o umorzeniu postępowania było prawidłowe. Przy tym podkreślenia wymaga okoliczność, że zakres tego umorzenia, ograniczony jedynie do postępowania w przedmiocie zażaleń wniesionych przez obrońcę skazanej oraz pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, nie może zyskać aprobaty. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że określona wart. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. negatywna przesłanka wystąpiła przed wydaniem postanowienia przez Sąd Okręgowy, a zatem zarówno zaskarżone postanowienie, jak i utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego, są obarczone uchybieniem wskazanym w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., powodującym bezwzględną konieczność uchylenia tych orzeczeń, niezależnie od powodów jego zaistnienia i wpływu na ich treść. Dlatego rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich podnosząc, że sąd odwoławczy dopuścił się rażącego naruszenia prawa procesowego, ponieważ nie orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu zgodnie z dyspozycją art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., co doprowadziło do jego uprawomocnienia się i tym samym pozostawienia go w obrocie prawnym. Przekładając powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że okoliczność związana ze śmiercią skazanej nakazywała nie tylko umorzenie postępowania (w przedmiocie wydania postanowienia uzupełniającego do wyroku III KK 185/24 5 Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 2 marca 2022 r., sygn. akt II K 630/21), ale również uchylenie orzeczenia uzupełniającego do wyroku Sądu Rejonowego w Olkuszu, sygn. akt II K 630/21, w przedmiocie kosztów procesu z dnia 19 kwietnia 2023 r. W konsekwencji wydanie postanowienia rozstrzygającego tylko o umorzeniu w konfiguracji zaistniałej w niniejszej sprawie, skutkującego uprawomocnieniem się zaskarżonego zażaleniami orzeczenia, stanowi uchybienie z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. Zatem ziszczenie się negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. powinno w postępowaniu kasacyjnym skutkować uchyleniem nie tylko orzeczenia sądu odwoławczego, ale również nieprawomocnego orzeczenia sądu I instancji i umorzeniem postępowania karnego (zob. wyrok SN z dnia 11 maja 2017 r., II KK 126/17; wyrok SN z dnia 3 lutego 2021 r., II KK 425/20). Konkludując, śmierć skazanej stanowi bezwzględną przeszkodę procesową z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k., uniemożliwiającą dalszy tok postępowania uzupełniającego w przedmiocie kosztów procesu, w trybie art. 626 § 2 k.p.k. Wniesiona w takiej sytuacji kasacja winna skutkować nie tylko umorzeniem postępowania, ale także uchyleniem postanowienia sądu odwoławczego oraz postanowienia sądu I instancji. W związku z wystąpieniem ujemnej przesłanki procesowej określonej w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. konieczne było zatem uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 września 2023 r., sygn. akt IV Kz 785/23 oraz postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 630/21 i umorzenie postępowania. Kosztami postępowania kasacyjnego obciążony został Skarb Państwa w oparciu o przepis art. 632 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. Z tych względów orzeczono jak w sentencji. [J.J.] [ał] III KK 185/24 6 Paweł Kołodziejski Anna Dziergawka Stanisław Stankiewicz