III KK 32/19

Sygn. akt III KK 32/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lutego 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Przemysław Kalinowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Michał Laskowski SSN Eugeniusz Wildowicz Protokolant Edyta Demiańczuk - Komoń przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Barbary Nowińskiej, w sprawie K. G. skazanego z art. 178a § 4 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 lutego 2020 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 26 czerwca 2018 r., sygn. akt V Ka (...) utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt II K (...), 1) uchyla zaskarżony wyrok i sprawę K. G. przekazuje Sądowi Okręgowemu w R. w celu ponownego rozpoznania; 2) zarządza zwrot opłaty od kasacji w kwocie 450 (czterysta pięćdziesiąt) zł uiszczonej przez K. G.. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 15 lutego 2018 r. uznał osk. K. G. za winnego tego, że w dniu 4 listopada 2016 r. w W., będąc wcześniej prawomocnie skazanym za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości wyrokiem Sądu Rejonowego w N. z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie sygn. akt VIK (...) oraz wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 16 kwietnia 2013 r. w sprawie sygn. akt VIK (...), z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie sygn. akt IIK (...), z dnia 11 września 2013 r. w sprawie sygn. akt IIK (...), z dnia 21 października 2013 r. w sprawie sygn. akt IIK (...) i z dnia 20 lutego 2014 r. w sprawie sygn. akt II K (...) oraz pomimo obowiązujących zakazów prowadzenia pojazdów mechanicznych orzeczonych wyrokami Sądu Rejonowego w G. z dnia 11 września 2013 r. w sprawie sygn. akt II K (...), z dnia 21 października 2013 r. w sprawie sygn. akt IIK (...), z dnia 20 lutego 2014 r. w sprawie sygn. akt II K (...) i z dnia 16 kwietnia 2013 r. w sprawie sygn. akt VIK (...), kierował po drodze publicznej samochodem marki VW LT o nr rej. (...) znajdując się w stanie nietrzeźwości (I- badanie 0,96 mg/l, II - badanie 0,93 mg/l, III badanie 0,69 mg/l i IV badanie 0,62 mg/l alkoholu w wydychanym powietrzu), przy czym czynu tego dopuścił się w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności orzeczonej za umyślne przestępstwo podobne, tj. czynu z art. 178a § 4 k.k. w zw. z art. 64§1 k.k. i za to na podstawie art. 178a § 4 k.k. wymierzył mu karę 10 miesięcy pozbawienia wolności, a na podstawie art. 42 § 4 k.k. orzekł wobec oskarżonego środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio; ponadto Sąd I instancji na podstawie art. 43a § 2 k.k. zasądził od oskarżonego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej świadczenie pieniężne w kwocie 10 000 złotych. Obrońca oskarżonego zaskarżył powyższy wyrok w całości na korzyść oskarżonego i zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 53 § 2 k.k. przez orzeczenie rażąco niewspółmiernej kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego, a także naruszenie prawa procesowego, tj. art. 214 § 1 k.p.k. przez zaniechanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wobec oskarżonego, pomimo złożenia takiego wniosku oraz naruszenie prawa materialnego, tj. art. 42 § 3 k.k. przez orzeczenie wobec oskarżonego środka 3 karnego w postaci dożywotniego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w sytuacji, gdy w niniejszej sprawie zachodzi wyjątkowy wypadek uzasadniony szczególnymi okolicznościami. Ponadto, na rozprawie odwoławczej w dniu 26 czerwca 2018 r., obrońca oskarżonego wniósł o przeprowadzenie ponownych badań psychiatrycznych oskarżonego w celu zbadania stanu jego zdrowia psychicznego w związku z tym, że z opinii sądowo- psychiatrycznej wydanej w dniu 30 maja 2018 r., sporządzonej do sprawy Sądu Rejonowego w G., sygn. akt II K (...) wynika, iż u oskarżonego K. G. podejrzewa się wystąpienie epizodu maniakalnego z elementami epizodu depresyjnego, a ponadto iż istnieje podejrzenie wystąpienia choroby psychicznej. Wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia 26 czerwca 2018r., sygn. V Ka (...) – po oddaleniu powyższego wniosku dowodowego - utrzymano w mocy wyrok Sądu I instancji w tej sprawie. Obecnie od wyroku Sądu odwoławczego obrońca K. G. wniósł kasację, w której zarzucił: 1. rażące naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 170 § 1 k.p.k. w zw. z art. 203 § 1,2 i 3 k.p.k. przez oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie badań psychiatrycznych w celu zbadania stanu zdrowia psychicznego oskarżonego K. G. w sytuacji, gdy z opinii sądowo- psychiatrycznej wydanej w dniu 30 maja 2018 roku, sporządzonej do sprawy sygn. akt II K (...) Sądu Rejonowego w G. wynika, że u oskarżonego podejrzewa się wystąpienie epizodu maniakalnego z elementami epizodu depresyjnego, a ponadto iż istnieje podejrzenie wystąpienie choroby psychicznej, co mogło doprowadzić do wydania wyroku skazującego wobec skazanego, który z powodu choroby psychicznej nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem; 2. rażące naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 5 § 2 k.p.k. poprzez oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie badań psychiatrycznych w celu zbadania stanu zdrowia psychicznego oskarżonego K. G. w sytuacji, gdy w niniejszej sprawie istnieją niedające się usunąć wątpliwości w zakresie ustalenia 4 poczytalności K. G. w czasie czynu wobec opinii sądowo- psychiatrycznej wydanej w dniu 30 maja 2018 roku, sporządzonej do sprawy sygn. akt II K (...) Sądu Rejonowego w G., co doprowadziło do naruszenia prawa materialnego mianowicie art. 31 § 1 k.k. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji skazanie oskarżonego w sytuacji, gdy K. G. z powodu choroby psychicznej nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy osk. K. G. Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Krajowej obecny na rozprawie poparł kasację obrońcy osk. K Gajewskiego i wniósł o jej uwzględnienie Sąd Najwyższy zważył co następuje: Kasacja wniesiona przez obrońcę osk. K. G. okazała się zasadna, a podniesiony w niej zarzut naruszenia art. 170 § 1 k.p.k. w zw. z art. 203 § 1, 2 i 3 k.p.k. zasługiwał na uwzględnienie, co okazało się wystarczające do wydania rozstrzygnięcia przez sąd kasacyjny (art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). Nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie biegli lekarze psychiatrzy opiniowali w przedmiocie zdrowia psychicznego osk. K. G. i uznali, iż miał on zachowaną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem (k. - 86-88). Stanowisko to zostało prawidłowo uwzględnione przez Sąd I instancji orzekający w tej sprawie, który nie znalazł podstaw do podważania wniosków opinii i powzięcia wątpliwości w tym względzie. Sytuacja w tej materii uległa jednak istotnej zmianie na etapie postępowania odwoławczego, kiedy to obrońca osk. K. G. wystąpił z wnioskiem o poddanie w/w ponownemu badaniu z uwagi na treść opinii biegłych lekarzy psychiatrów, złożonej w kolejnym postępowaniu karnym toczącym się przeciwko K. G. przed Sądem Rejonowym w G. w sprawie o sygn. akt II K (...). Niewątpliwe znaczenie miał przy tym fakt, że tę nową opinię sporządzili ci sami biegli, którzy opiniowali w niniejszej sprawie i mając świadomość treści tej opinii – dostrzegli w toku kolejnego badania osk. K. G. takie elementy jego zachowania, które mogły świadczyć o chorobie psychicznej oskarżonego. 5 Ta okoliczność zdecydowała o wystąpieniu przez biegłych z wnioskiem o zastosowanie obserwacji sądowo-psychiatrycznej w sprawie o sygn. akt II K (...). Ostatecznie, w sprawie sygn. akt II K (...) - Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 27 czerwca 2018 roku – uwzględnił wniosek biegłych i orzekł o przeprowadzeniu badań psychiatrycznych w celu zbadania stanu zdrowia psychicznego oskarżonego K. G. połączonych z obserwacją sądowo-psychiatryczną w SWPZZPZ w R., na okres nie dłuższy niż 4 tygodnie. Tymczasem, w takiej sytuacji, pomimo złożenia przez obrońcę osk. K. G. na rozprawie odwoławczej w dniu 26 czerwca 2018 r. kserokopii wstępnej opinii w sprawie II K (...) (wskazującej na potrzebę przeprowadzenia wspomnianej obserwacji sądowo-psychiatrycznej) wraz z wnioskiem dowodowym o dopuszczenie dowodu z aktualnej opinii sądowo-psychiatrycznej, Sąd Okręgowy w R., oddalił przedmiotowy wniosek dowodowy powołując się na dyspozycję art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. W ocenie Sądu Najwyższego stanowisko to należało uznać za chybione. Jest rzeczą oczywistą, że prawidłowe ustalenie co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego ma istotne znaczenie z punktu widzenia orzekania w przedmiocie jego odpowiedzialności karnej. Obowiązkiem sądu – na każdym etapie procesu – jest zatem troska o to, aby ustalenia poczynione w odniesieniu do tej kwestii, nie budziły wątpliwości, choć oczywiście podstawy dokonywania tych ustaleń muszą poddawać się krytycznej weryfikacji. W tej sprawie sąd odwoławczy dysponował już opinią biegłych lekarzy psychiatrów sporządzoną na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. W świetle wniosków w niej zawartych – w odniesieniu do osk. K. G. nie zachodziły warunki przewidziane w art. 31 § 1 lub 2 k.k. Jednak przedstawienie przez obrońcę osk. K. G. nowej opinii tych samych biegłych, wydanej w kolejnej sprawie karnej tego oskarżonego, w której to opinii biegli podnieśli, że dostrzegli objawy choroby psychicznej u osk. K. G. i wystąpili o poddanie go obserwacji sądowo-psychiatrycznej w celu uzyskania poszerzonego materiału do opiniowania o stanie zdrowia psychicznego – nakazywało rozważenie tej sytuacji nie tylko w płaszczyźnie art. 170 § 1 pkt 5 6 k.p.k., ale również art. 201 k.p.k. oraz reguł rzetelnego procesu. Wyrażenie przez biegłych w nowej opinii przekonania o możliwości ujawnienia się u osk. K. G. choroby psychicznej sprawiało, że dotychczasowa opinia w niniejszej sprawie wymagała weryfikacji z punktu widzenia jej zupełności i trafności wyprowadzonych wniosków. Z uwagi na to, że nową opinię wydali biegli, którzy już opiniowali w tej sprawie, tym bardziej należało uzupełnić ten dowód i poddać go ponownej kontroli, do czego sąd odwoławczy był nie tylko uprawniony, ale i zobowiązany. Należało zatem wyjaśnić, czy rzeczywiście u osk. K. G. ujawniono chorobę psychiczną, stwierdzić, czy ta choroba psychiczna – w wypadku jej potwierdzenia – wystąpiła jeszcze przed popełnieniem czynu będącego przedmiotem rozpoznania w nin. postępowaniu, czy też schorzenie to powstało dopiero po zdarzeniu, o które sprawa się toczy, a także ustalić, jakie znaczenie ma ewentualna choroba tego rodzaju z punktu widzenia odpowiedzialności karnej tego oskarżonego za zarzucony mu czyn. Z treści dokumentacji dołączonej do wniosku złożonego przez obrońcę przed sądem odwoławczym wynikało również, że zachodzi wysokie prawdopodobieństwo rychłego wydania orzeczenia Sądu Rejonowego w G. o poddaniu osk. K. G. obserwacji sądowo-psychiatrycznej. W rzeczywistości zapadło ono w sprawie II K (...), następnego dnia po wydaniu wyroku w tej sprawie przez Sąd Okręgowy w R.. Po przeprowadzeniu obserwacji, biegli opiniujący w sprawie II K (...) stwierdzili m.in., że rozpoznają u osk. K. G. ”chorobę psychiczną pod postacią zaburzeń afektywnych dwubiegunowych na podłożu organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego oraz szkodliwe używanie alkoholu”. Takie ustalenie doprowadziło ich do wniosku, że „in tempore criminis miał on ograniczoną w stopniu znacznym zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w rozumieniu art. 31 § 2 k.k.” (k. – 97 akt sprawy II K (...)). To stanowisko biegłych wpłynęło na treść rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego w G., który w wyroku z dnia 18 stycznia 2019 r. w sprawie II K (...) skazując osk. K. G. przyjął, że zarzuconego czynu o znamionach określonych w art. 244 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. dopuścił się w warunkach przewidzianych w art. 31 § 2 k.k. 7 Powyższe okoliczności potwierdzają przekonanie, że wyrok Sądu Okręgowego w R. z dnia 26 czerwca 2018r., sygn. V Ka (...), był rozstrzygnięciem przedwczesnym, a poprzedzające go postanowienie o oddaleniu wniosku dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia nowoujawnionych wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego osk. K. G., popartych stanowiskiem biegłych opiniujących w sprawie – było orzeczeniem wadliwym. Sąd odwoławczy pozbawił się bowiem możliwości uzupełnienia opinii biegłych lekarzy psychiatrów, która w świetle ich stanowiska wyrażonego w stosunku do tego samego oskarżonego w innej sprawie utraciła walor opinii jasnej, zupełnej i niesprzecznej. Wymagała zatem podjęcia działań ciążących na organie procesowym z mocy art. 201 k.p.k., czego w tej sprawie zaniechano. Na obecnym etapie postępowania nie można bowiem wykluczyć, że choroba, której istnienie oraz prawne znaczenie potwierdzono w sprawie Sądu Rejonowego w G., sygn. akt II K (...), może wpłynąć również na prawną sytuację osk. K. G. w niniejszej sprawie. Zgodzić się zatem należy z poglądem autora kasacji, że podniesione przez niego w pkt 1 kasacji uchybienie mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. Natomiast trudno mówić o naruszeniu dyrektywy wynikającej z treści art. 5 § 2 k.p.k., skoro podnoszone wątpliwości nie są wątpliwościami nie dającymi się usunąć w rozumieniu tego przepisu. Podobnie, na obecnym etapie postępowania nie można mówić o obrazie art. 31 k.k., ponieważ w sposób przewidziany przepisami proceduralnymi nie zostało ustalone, że zachodzą warunki do stwierdzenia przesłanek zastosowania tej normy prawa materialnego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w R. uwzględni powyższe uwagi i uzupełni dowód z opinii biegłych lekarzy psychiatrów. Należy wyjaśnić w szczególności, czy choroba psychiczna o jakiej mowa była w opinii sporządzonej w toku postępowania w sprawie Sądu Rejonowego w G., sygn. akt II K (...), istniała u osk. K. G. przed zdarzeniem będącym przedmiotem procesu w tej sprawie oraz ustalić w jakim stopniu miała ona wpływ na zakres odpowiedzialności karnej oskarżonego za czyn zarzucony mu w tym postępowaniu. Tym samym, niewątpliwie trafny okazał się pierwszy z zarzutów 8 kasacyjnych w aspekcie, w jakim podniesiono w nim niezasadne uchylenie się od obowiązku wyjaśnienia wątpliwości dotyczących stanu zdrowia psychicznego osk. K. G.. Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku