III KRN 210/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Cieślak. Sędziowie: J. Dankowski, dr K. Mioduski (sprawozdawa). Prokurator Prokuratury Generalnej: H. KUbicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Ryszarda S. i Stanisława K., oskarżonych z art. 240 pkt 1, 265 § 1 i art. 267 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 26 kwietnia 1972 r.,uchylił zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Zielonej Górze po rozpoznaniu sprawy Ryszarda S., oskarżonego o to, że:w okresie od września 1969 r. do 24 stycznia 1970 r. w Z. w związku z pełnieniem funkcji kierownika Powiatowego Związku Spółek Wodnych związanej między innymi ze szczególną odpowiedzialnością za prawidłowe zaliczenie zarobków podległych mu pracowników godził się na zawyżenie zarobków podległym mu pracownikom, w zamian za co przyjął od nich za pośrednictwem Władysława K. z góry ustalone kwoty pieniężne, łącznie w sumie co najmniej 38.000 zł, tj. o czyn określony w art. 240 § 1 k.k.;Władysława K., oskarżonego o to, że:a) w okresie od wrzęsnia 1969 r. do 24 stycznia 1970 r. w Z. udzielił pomocy kierownikowi Biura Powiatowego Związku Spółek Wodnych Ryszardowi S. w przyjmowaniu od robotników korzyści majątkowej w ten sposób, iż pobierał od robotników pieniądze w kwotach z góry ustalonych i przekazał je łącznie w sumie co najmniej 38.000 zł Ryszardowi S., tj. o czyn określony w art. 18 § 2 w związku z art. 240 pkt 1 k.k.;b) w okresie od października 1968 r. do października 1969 r. w Z. jako robotnik fizyczny Powiatowego Związku Spółek Wodnych, zobowiązany do prowadzenia kontrolki osób i czasu przez nie przepracowanego, w zamiarze osiągnięcia korzyści majątkowej wykazał w tej kontrolce osoby, które faktycznie nie pracowały, a następnie podawał te dane sporządzającemu karty pracy, wyłudzając w ten sposób podstępnie poświadczenia nieprawdy i po sfałszowaniu podpisów tych osób na listach płac w rubryce "pokwitowania" pobierał za nie pieniądze, tj. o czyn określony w art. 265 § 1 w związku z art. 267 k.k. - wyrokiem z dnia 26 kwietnia 1972 r.:1) oskarżonego Ryszarda S. uznał za winnego tego, iż w okresie od października 1968 r. do stycznia 1970 r. w Z. w związku z pełnieniem funkcji kierownika Powiatowego Związku Spółek Wodnych, związanej między innymi ze szczególną odpowiedzialnością za prawidłowe zaliczenie zarobków podległych mu pracowników przy współudziale oskarżonego Władysława K. tolerował i godził się na umieszczenie w kontrolkach pracy, kartach wyliczonych zarobków i listach płac, które akceptował, osó;b, które nie wykonywały żadnych prac z ramienia spółki wodnej, a za które wyliczone zarobki pobierały inne osoby, oraz na zawyżenie zarobków niektórych robotników, zaliczając prace wykonane za pomocą sprzętu mechanicznego jako wykonane ręcznie, przez co na szkodę spółki wodnej wyłudzono kwotę co najmniej 80.000 zł, w zamian za co przyjął za pośrednictwem Władysława K. kwotę co najmniej 40.000 zł i przyjmując, że czyn jego wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k., 240 pkt 1 k.k. i 266 § 4 k.k., na podstawie art. 240 pkt 1 k.k. w związku z art. 10 k.k. skazał go na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności;2) oskarżonego Władysława K. uznał za winnego tego, iż w okresie od października 1968 r. do stycznia 1970 r. w Z. jako robotnik fizyczny sprawujący funkcje brygadzisty Powiatowego Związku Spółek Wodnych, zobowiązany do prowadzenia kontrolki osób zatrudnionych, czasu pracy i sposobu wykonywania prac, do kontrolek tych i list płac, przy akceptacji ze strony oskarżonego Ryszarda S., wpisywał i podawał osoby, które w ogóle nie pracowały, uwidaczniał prace wykonywane za pomocą sprzętu mechanicznego jako wykonywane ręcznie - lepiej płatne, zawyżając w ten sposób niesłusznie zarobki niektórych robotników i następnie osobiście albo za pośrednictwem innych osób pobierał kwoty za fikcyjnie wykonane roboty oraz żądał i otrzymywał od robotników, których zarobki były zawyżane z góry określone kwoty pieniężne, przez co wyłudził na szkodę spółki wodnej co najmniej 80.000 zł, z czego zabrał dla siebie około 40.000 zł, a co najmniej 48.000 zł przekazał oskarżonemu Ryszardowi S. w zamian za tolerowanie i godzenie się na zawyżenie zarobków niektórych robotników i wykazywanie w listach płac fikcyjnych osób, i przyjmując, że czyn jego wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k., 265 § 1 k.k., art. 266 § 4 k.k. i art. 18 § 2 k.k. w związku z art. 240 pkt 1 k.k., na podstawie art. 18 § 2 k.k. w związku z art. 240 pkt 1 k.k. i art. 10 k.k. skazał go na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności;3) na podstawie art. 36 § 3 k.k. orzekł grzywnę w stosunku do oskarżonego Ryszarda S. w kwocie 15.000 zł, a w stosunku do Władysława K. w kwocie 10.000 zł z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na karę pozbawienia wolności, przyjmując zgodnie z art. 37 § 1 k.k. 100 zł jako równoważne jednemu dniowi pozbawienia wolności;4) na podstawie art. 40 § 1 pkt 3 k.k. i art. 44 § 1 k.k. orzekł w stosunku do oskarżonych, wobec każdego z nich, utratę praw publicznych na okres 2 lat;5) na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. zasądził od oskarżonych solidarnie na rzecz Powiatowego Związku Spółek Wodnych w Z. kwotę 80.000 zł tytułem odszkodowania z 8% od dnia 3 lutego 1970 r.;6) na podstawie art. 83 § 1 k.k. zaliczył oskarżonemu na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania - Ryszardowi S. od dnia 26 stycznia do 11 lutego 1970 r., a Władysławowi K. - od dnia 26 stycznia do dnia 28 marca 1970 r.Od powyższego wyroku wnieśli rewizję obrońcy obu oskarżonych. Rewizja obrońcy oskarżonego Ryszarda S. zarzuca pogwałcenie przysługujących oskarżonemu gwarancji procesowych przez obrazę art. 6 i 346 k.p.k., przyznanie bezwzględnego priorytetu wyjaśnieniom oskarżonych, i to tylko niektórym, ze śledztwa, przez co wszystkie liczne wątpliwości zostały rozstrzygnięte na niekorzyść oskarżonego, wreszcie oparcie przekonania sądu nie na przeprowadzonych dowodach, lecz na oderwanym od dowodów dowolnym rozumowaniu (obraza art. 3 § 3, art. 4 § 1, art. 357 i 372 § 1 pkt 1 k.p.k.).W konkluzji rewizja domaga się przeprowadzenia dowodu z pisma Powiatowego Związku Spółek Wodnych w Z. z dnia 8 czerwca 1972 r. oraz zmiany wyroku przez uniewinnienie oskarżonego Ryszarda S. z zarzutu oskarżenia.Rewizja obrońcy oskarżonego Władysława K. zarzuca: pogwałcenie gwarancji procesowych przysługujących oskarżonemu przez obrazę przepisów art. 6 i 346 k.p.k., przyznanie bezwzględnego priorytetu wyjaśnieniom oskarżonych, i to tylko niektórym, ze śledztwa, przez co wszelkie, a tak liczne wątpliwości zostały rozstrzygnięte na niekorzyść oskarżonego Ryszarda S., wreszcie wysnucie przekonania sądu nie z przeprowadzonych dowodów, a z rozumowania oderwanego od dowodów w sprawie, zupełnie zatem dowolnego.W konkluzji rewidujący wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez zakwalifikowanie czynu oskarżonego Władysława K. jako przestępstwa określonego w art. 246, 265 § 1, art. 266 § 4 k.k. i wymierzenie oskarżonemu odpowiednio łagodniejszej kary, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Rewizja obrońcy oskarżonego Ryszarda S. jest częściowo zasadna. Wprawdzie nie można przyznać racji obrońcy co do rzekomej obrazy przez Sąd Wojewódzki art. 6 k.p.k., to jednak inne istotne, a podniesione w rewizji uchybienia zaskarżonego wyroku nakazują uchylenie wyroku i przekazanie sprawy oskarżonego Ryszarda S. do ponownego rozpoznania.Zarzut naruszenia w wyroku zasady skargowości uznać należy za nietrafny, o zakresie oskarżenia bowiem nie decyduje oczywiście błędna kwalifikacja zarzuconego oskarżonemu Ryszardowi S. czynu z art. 240 pkt 1 k.k., lecz ramy zdarzenia faktycznego opisanego w akcie oskarżenia, którego karnoprawna treść sprowadza się do współdziałania z oskarżonym Władysławem K. w wyłudzeniu znacznych kwot pieniężnych na szkodę instytucji, w której oskarżony pełnił funkcje kierownicze. Przy takim jedynie właściwym pojmowaniu zasady skargowości nie można mówić o tym, aby sąd, skazując oskarżonego za wyłudzenie wespół z oskarżonym Władysławem K. kwoty co najmniej 80.000 zł, z czego oskarżony Ryszard S. miał otrzymać co najmniej 40.000 zł, dopuścił się obrazy art. 6 k.p.k. Nie zmienia tego stanu rzeczy okoliczność, że konstrukcja prawna przestępstwa sprzedajności przyjęta w akcie oskarżenia i bezkrytycznie zastosowana w zaskarżonym wyroku jako fragment kumulatywnej kwalifikacji jest oczywiście niezasadna. Nie można przecież przypadającego na sprawcę udziału w zyskach z dokonywanego wspólnie z innymi zagarnięcia mienia społecznego traktować jako korzyści w rozumieniu art. 239-241 k.k. Pełniona funkcja kierownika biura Powiatowego Związku Spółek Wodnych - to funkcja znacznie podrzędniejsza od tych funkcji szczególnie odpowiedzialnych, jakie ma na względzie przepis art. 240 pkt 1 k.k. przewidujący kwalifikowaną postać sprzedajności, stanowiącą zbrodnię.Trafnie zarzuca rewizja, że Sąd Wojewódzki z obrazą art. 3 § 3 i art. 4 § 1 k.p.k. za podstawę ustaleń wyrokowych przyjął wyjaśnienia oskarżonego Ryszarda S. z dnia 5 i 6 lutego 1970 r., mimo że wyjaśnienia te składał oskarżony w stanie choroby psychicznej (psychoza reaktywna). Również nietrafnie powołuje się Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku na to, iż biegli psychiatrzy "(...) byli zgodni co do tego, że osoba będąca w stanie urojeń omamowych może niektóre fakty podawać jako prawdziwe". Możliwość, że pewne fragmenty wyjaśnień chorego psychicznie odpowiadają rzeczywistości, nie czyni z tych wyjaśnień dowodu, na którego podstawie sąd mógłby opierać swe przekonanie o winie wyjaśniającego z uwzględnieniem wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. Wiedza i doświadczenie życiowe wskazują bowiem raczej nikłą wartość dowodową, jeżeli w ogóle mają jakąkolwiek wartość. Nie zmienia tego stanu rzeczy okoliczność, że niektóre fakty, o jakich mowa w protokole przesłuchania oskarżonego Ryszarda S. z dnia 5 i 6 lutego 1970 r., odpowiadają rzeczywistości. Oskarżony, znajdując się w stanie psychozy reaktywnej, mógł być niezwykle podatny na wszelkie sugestie przesłuchującego, na którego z kolei mogły oddziaływać wyjaśnienia współoskarżonego Władysława K., obciążające oskarżonego Ryszarda S. Ta okoliczność może tłumaczyć zbieżność fragmentów omawianych wyjaśnień oskarżonego Ryszarda S. z obiektywnymi dowodami w sprawie.Trafnie też podnosi rewizja, że pomówienie oskarżonego Ryszarda S. przez współoskarżonego Władysłaawa K., potraktowane przez Sąd Wojewódzki jako odpowiadające rzeczywistości, budzi uzasadnione wątpliwości, chociażby ze względu na to, że zostało odwołane jeszcze w toku postępowania przygotowawczego, przy czym oskarżony Władysław K. wyjaśnił, dlaczego złośliwie pomówił swego przełożonego.Zamiast opierać wyrok na wątpliwej wartości wyjaśnieniach oskarżonych, które ci następnie w sposób diametralny zmienili, należało się oprzeć na licznych będących w dyspozycji sądu dowodach rzeczowych, opiniach biegłych i zeznaniach wiarygodnych świadków. Skoro więc rozmaite malwersacje, jakich dopuszczał się oskarżony Władysław K., znajdują potwierdzenie w takim materiale dowodowym, należało rozstrzygnąć, czy oskarżony Ryszard S. wiedział o tym, wspierał te malwersacje lub choćby je tolerował i czerpał z nich korzyści, czy też powinien odpowiadać jedynie za brak nadzoru nad oskarżonym Władysławem K., czy wreszcie nie można przypisać oskarżonemu Ryszardowi S. winy nawet w zakresie braku nadzoru (por. zwłaszcza złożone na rozprawie przed Sądem Najwyższym pismo Wojewódzkiego Zarządu Wodnych Melioracji w Z. z dnia 26 października 1972 r.). Zebrany materiał dowodowy należy ocenić bez przekroczenia ram zakreślonych w art. 4 § 1 k.p.k. z właściwym uwzględnieniem obrony oskarżonego Ryszarda S. i jego wyjaśnień składanych w stanie zdrowia psychicznego.Nie można także uznawać - wbrew art. 3 § 3 k.p.k. - że jeżeli ekspertyza pisma nie wyłącza, iż pewien podpis pochodzi z ręki oskarżonego, to fakt ten oznacza, iż dany podpis złożył nie kto inny, lecz oskarżony.Niedopuszczalne jest też przypisywanie w uzasadnieniu wyroku poważnego przestępstwa osobie, która w sprawie występowała wyłącznie w charakterze świadka i nie miała możności bronić się przed zarzutem przypisanym jej w wyroku oraz mimo braku żądania uprawnionego oskarżyciela (por. ustalenie dotyczące Jana P. zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku).Nie odpowiada rzeczywistości twierdzenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jakoby ośmiu wymienionych tam z nazwiska świadków obciążało oskarżonego Ryszarda S. w tym sensie, że oskarżony ten czerpał za pośrednictwem oskarżonego Władysława K. korzyści z zaliczenia świadkom wygórowanych wynagrodzeń za wykonaną pracę.Ze względu na powyższe uchybienia należało wyrok co do oskarżonego Ryszarda S. uchylić i sprawę przekazać sądowi pierwszej instancji w celu ponownego rozpoznania w postępowaniu przeprowadzonym z zachowaniem przepisów procedury karnej. Istotną sprawą będzie tu właściwe wyjaśnienie, jakie było zadanie oskarżonego związane ze sporządzeniem przez księgową listy płacy i przygotowaniem podstaw obliczenia wynagrodzenia robotników zatrudnionych przy robotach melioracyjnych oraz czy oskarżony ten wiedział o faktach wykonywania pewnych robót za pomocą nieformalnie "wynajmowanego" sprzętu i o zakresie prac wykonywanych za pomocą tego sprzętu.2. Rewizja obrońcy oskarżonego Władysława K. zasadnie podnosi, że Sąd Wojewódzki powinien był dążyć do wyjaśnienia, czy oskarżony ten płacił za pomoc udzieloną nieformalnie przy pracach melioracyjnych przez kierowców i operatorów pojazdów mechanicznych oraz o jakie kwoty mogło tu chodzić. Okoliczność ta bowiem może mieć znaczenie dla kwestii wymiaru kary.Ze względu na niewyjaśnienie tej kwestii w dotychczasowym postępowaniu, a przede wszystkim ze względu na ścisły związek, jaki istnieje pomiędzy oskarżeniem przedstrawionym oskarżonemu Ryszardowi S. a zarzutami ciążącymi na oskarżonym Władysławie K., należało wyrok uchylić również w części dotyczącej tego oskarżonego, zwłaszcza że zarzuty co do wadliwej kwalifikacji czynu z art. 240 pkt 1 k.k. (w związku z art. 18 § 2 k.k.) dotyczą i tego oskarżonego.3. W ponownym postępowaniu Sąd Wojewódzki powinien zastosować w odpowiednim zakresie art. 391 § 2 k.p.k., poprzestając na ujawnieniu dowodów, których przeprowadzenie na ponownej rozprawie nie jest niezbędne do wyjaśnienia okoliczności i wątpliwości konkretnie wskazanych w uzasadnieniu wyroku sądu rewizyjnego.