III KK 403/18

Sygn. akt III KK 403/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 lipca 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Rafał Malarski (przewodniczący) SSN Przemysław Kalinowski SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) Protokolant Ewa Sokołowska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Małgorzaty Kozłowskiej, w sprawie A. Ż. oskarżonego z art. 220 § 1 k.k. w zb. z art. 155 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 18 lipca 2019 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 6 lutego 2018 r., sygn. akt II Ka (…) utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w O. z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt II K (…), 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym, 2) nakazuje zwrócić oskarżycielce posiłkowej M. W. kwotę 450 (czterysta pięćdziesiąt) zł opłaty od kasacji. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 29 czerwca 2017 r., II K (…), uniewinnił A. Ż. od zarzutu popełnienia czynu zakwalifikowanego z art. 220 § 1 k.k. i 155 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., opisanego w ten sposób, że oskarżony w dniu 13 października 2015 r. w O. na terenie budowy pawilonu handlowego „S.” przy ul. B. będąc jako pracodawca i nadzorujący prace budowlane odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, umyślnie nie dopełnił wynikającego z tego obowiązku, przez co naraził pracownika A. W. na bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu poprzez niedopilnowanie A. W., który wykonywał prace znajdując się w stanie po użyciu alkoholu (wynik badania 0,27 promila zawartości alkoholu we krwi), nie zapewnił środków ochrony osobistej wymaganych podczas pracy przy nakładaniu waty mineralnej pomiędzy kratowymi dźwigarami dachowymi w płaszczyźnie pasów dolnych na wysokości 3,7 metra nad ziemią, nie wyposażył w kask ochronny głowy, szelki bezpieczeństwa z pasem biodrowym, ani w środki ochrony przed upadkiem z wysokości, a także nie zabezpieczył w odpowiedni sposób pomostów roboczych nie posiadających zabezpieczeń przed upadkiem, w następstwie czego pokrzywdzony spadł z pomostu, wskutek czego doznał obrażeń ciała w postaci złamania podstawy czaszki, krwiaków przymózgowych i krwiaka w obrębie móżdżku oraz złamania 12 kręgów odcinka piersiowego kręgosłupa, skutkiem powyższych obrażeń był ciężki uszczerbek za zdrowiu pod postacią choroby realnie zagrażającej życiu w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.k., których następstwem był zgon A. W. w szpitalu w dniu 21 listopada 2015 r. Apelację od tego wyroku złożył pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego M.W., zarzucając: „1. obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art. 7 k.p.k. przez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, która to ocena stoi w sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania i przyjęcie za wiarygodne zeznań M. Ż. w zakresie, w jakim zeznaje ona, że A. W. był zatrudniony w jej firmie tylko raz, na umowę zlecenia od dnia 8 października 2015 r., i że nie pracował dla niej we wrześniu 2015 r., które to zeznania stoją w sprzeczności z uznanymi również za wiarygodne w całości zeznaniami świadka R. W., który zeznał, że A. W. wykonywał pracę dla M. Ż. od września 2015 r. 3 oraz zeznaniami świadka E. W., która zeznała, że syn pracował u M. Ż. już wcześniej przed 8 października 2015 r., że pracował z przerwami i że najdłużej ciągiem pracował 2 miesiące, które to naruszenie mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, 2. obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art. 7 k.p.k. przez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, która to ocena stoi w sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania i przyjęcie za niewiarygodne zeznań świadka M. W., która zeznała, że pokrzywdzony pracował u państwa Ż. od września 2015 r., jako nie znajdujących potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym, w sytuacji gdy zeznania R. W. oraz E. W. potwierdzają, to że pokrzywdzony był zatrudniony u Ż. od września 2015 r., które to zeznania były uznane przez Sąd za wiarygodne w całości, a naruszenie to mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, 3. obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art. 5 § 2 k.p.k. poprzez jego zastosowanie i uznanie, iż ustalenie charakteru zatrudnienia A. W. stanowi niedającą się usunąć wątpliwość, która winna być rozstrzygnięta na korzyść oskarżonego, a naruszenie to mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, 4. obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art. 7 k.p.k. przez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, która to ocena stoi w sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania i pominięcie zeznań świadków R. W. , E. W. , M. W. , M. Ż. w zakresie, w jakim opisują oni okoliczności pozwalające na ustalenie rodzaju umowy, na podstawie której wykonywał pracę pokrzywdzony i przyjęcie, iż brak jest dowodów pozwalających na ustalenie, czy strony łączył stosunek pracy, które to naruszenie mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.” Skarżący się wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 6 lutego 2018 r., II Ka (…), Sąd Okręgowy w O. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok. W kasacji pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej zarzucił: „a) rażącą obrazę prawa procesowego, która mogła mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku przez naruszenie art. 433 § 2 w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., 4 polegające na nierozważeniu zarzutu apelacji dotyczącego obrazy art. 7 k.p.k., ujętego w punkcie 1, 2 i 4 apelacji pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, b) rażącą obrazę prawa procesowego, która mogła mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku przez naruszenie art. 433 § 2 w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., polegającego na nierozważeniu zarzutu apelacji dotyczącego obrazy art. 5 k.p.k., ujętego w punkcie 3 apelacji pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej.” Pełnomocnik wniósł o uchylenie wyroku Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Prokurator Rejonowy w O. w pisemnej odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej wniosła o uwzględnienie kasacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacji nie można odmówić słuszności. Zarzuty apelacji i argumenty powołane na ich uzasadnienie koncentrowały się na wykazaniu, że pokrzywdzony A. W. w chwili wypadku był pracownikiem w rozumieniu art. 220 § 1 k.k. Bowiem Sąd I instancji wykluczył taki status pokrzywdzonego, przez co uznał, że nie aktualizuje się potrzeba rozważania, czy oskarżony wypełnił pozostałe znamiona zarzucanego czynu (motywy wyroku – k. 287). Według apelacji o tym, że strony w czasie zdarzenia łączył stosunek pracy, świadczyły: zeznania rodziców pokrzywdzonego – E. W. i R. W. oraz siostry M. W., utrzymujących, że pokrzywdzony pracował u M. Ż. lub A. Ż. od września 2015 r., fakty, że pokrzywdzony był dowożony do miejsca pracy ich transportem i wyposażony w ich narzędzia pracy, M. i A. Ż. zapewniali mu nocleg w miejscu robót, kierowali oni pracą pokrzywdzonego i instruowali go, ponieważ „nie znał się na pracy przy budowie dachu”, umowa na wykonanie robót, datowana na 8 października 2015 r. i niepodpisana przez pokrzywdzonego, została sporządzona po wypadku. Skoro, jak wskazywała apelacja, Sąd Rejonowy w całości dał wiarę zeznaniom rodziców pokrzywdzonego (k. 283 v - motywy), to nie powinien powoływać się tylko na to, że syn powiedział im o pracy „na zlecenie” (k. 286), ale również przyjąć - za jego słowami – że trwała ona od września 2015 r., co powinno wpłynąć na ocenę rodzaju umowy łączącej strony. 5 Okoliczności te, będące podstawą zarzutów apelacyjnych (syntetycznie przytoczone w końcowej części uzasadnienia skargi) nie zostały rozważone przez Sąd odwoławczy, wbrew wymogom określonym w art. 433 § 2 k.k. O zaniechaniu tym świadczy treść wywodów pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Z reguły tylko one pozwalają stwierdzić, czy sąd drugiej instancji dochował tych wymogów. Bowiem pisemne motywy wyroku są dokumentem sprawozdawczym z wykonania zadania określonego w art. 433 § 2 k.p.k. W dokumencie tym, w myśl art. 457 § 3 k.p.k., należy wszak podać, dlaczego zarzuty apelacji (łącznie ze wspierającą je argumentacją) sąd uznał za niezasadne. Tymczasem, uzasadnienie Sądu odwoławczego ogranicza się w pierwszej części do ogólnych uwag poczynionych na kanwie treści art. 7 k.p.k. i 410 k.p.k., zaś w drugiej części do tego samego rodzaju uwag – bez możliwości stwierdzenia, że odnoszą się one do zarzutów apelacji. Albowiem część ta brzmi następująco: „Z materiału dowodowego w sprawie nie wynikło jednoznacznie, że A. W. był pracownikiem oskarżonego, a skoro tak, to nie można mu było przypisać zarzucanego mu czynu, albowiem za czyn z art. 155 k.k. może odpowiadać jedynie ten, na którym ciąży szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi. Nie można było zarzucić oskarżonemu takiego zaniechania polegającego na niedopilnowaniu pokrzywdzonego, który wykonywał prace na wysokości w stanie po użyciu alkoholu oraz nie zapewnił środków ochrony indywidualnej przed upadkiem z wysokości. Z materiału dowodowego nie wynika, aby to oskarżony był odpowiedzialny za bezpieczeństwo pokrzywdzonego, a zatem w żadnym razie nie można przyjąć, że spowodował on śmierć przez zaniechanie. Z protokołu kontroli Państwowej Inspekcji Pracy wynika, że z materiału zebranego przez Państwową Inspekcję Pracy nie wynika, czy A. W. świadczył pracę, jako pracownik oskarżonego.” Ostatnie zdanie zacytowanego fragmentu pomija obowiązki sądu, również odwoławczego, wynikające z art. 8 § 1 k.p.k. Nie można zatem odmówić racji skarżącemu, że doszło do rażącego naruszenia art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., które mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Słuszny okazał się więc pierwszy zarzut kasacji (za literą a) o nierozpoznaniu zarzutów z pkt 1, 2 i 4 apelacji. Trafny był również zarzut drugi (za literą b), dotyczący nierozważenia zarzutu z pkt 3 apelacji. Sąd Rejonowy z niejasnych względów 6 posiłkował się przy rozstrzyganiu dyspozycją art. 5 § 2 k.p.k. (vide – k. 286v), zaś Sąd Okręgowy przeszedł nad tym do porządku. A przecież z wywodów Sądu meriti wynikało, że nie miał wątpliwości, iż z pokrzywdzonym nie była zawarta umowa o pracę, a więc nie był pracownikiem w rozumieniu art. 220 § 1 k.k. Zatem, co najmniej zarysowała się wewnętrzna sprzeczność powodów rozstrzygnięcia Sądu I instancji, jeśli uznać, że Sąd tylko niefortunnie, bo zbędnie, „podparł się” zasadą określoną w art. 5 § 2 k.p.k. Z wyżej przytoczonych względów podzielono zarzuty i wniosek kasacji. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy: 1) dopuści dowód z zeznań księgowej firmy M. Ż. – J. R. (k. 232v), która miała w dniu wypadku zgłosić do ZUS – u umowę między M. Ż. i A. W. (k. 31), na okoliczność, czy rzeczywiście taka umowa została zawarta w dniu 8 października 2015 r., jak utrzymywała św. M. Ż. (k. 232v – 234), a jeśli tak, to dlaczego nie została podpisana przez pokrzywdzonego A. W. (pamiętając, że termin na zgłoszenie takiej umowy upływał dnia 15 października 2015 r. – art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – tj. Dz. U. 2019, poz. 300), 2) jeżeli przyjmie, że rzeczywiście taka umowa była zawarta, to rozważając argumenty apelacji świadczące o umowie o pracę będzie miał na uwadze, że o rodzaju stosunku prawnego łączącego strony nie decyduje nazwa umowy, ale przeważające cechy tego stosunku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98 – OSNPiUS 1999, z. 14, poz. 449, patrz też K. Jaśkowski: Komentarz aktualizowany do art. 22 Kodeksu pracy – tezy 8.2 – 8.3, LEX. el.), 3) w razie wykluczenia, że pokrzywdzony w chwili wypadku był pracownikiem w znaczeniu przyjętym przez art. 220 § 1 k.k., rozważy, czy na podstawie art. 440 k.p.k. jest upoważniony do wyjścia poza zarzuty apelacji i zbadania ewentualnej odpowiedzialności oskarżonego na podstawie art. 160 § 1 k.k., a to w związku z powinnościami wynikającymi z art. 304 § 1 k.p., również w przypadku umowy o dzieło czy umowy o świadczenie usług, 4) sąd postępując w myśl dyspozycji art. 4 k.p.k., nie pominie treści zeznań T. M. co do rodzaju umowy, zeznań M. Ż. na ten temat związku rodzaju umowy z 7 czasem wykonania umowy o roboty budowlane (wybudowanie sklepu), treści orzeczenia lekarskiego nr (…) z dnia 8 września 2015 r. specjalistki medycyny pracy, dotyczącego pokrzywdzonego (k. 32) czy protokołu kontroli inspektora pracy (k. 127), jako jednak dowodu posiłkowego, 5) nie pominie wniosków nasuwających się po lekturze judykatów Sądu Najwyższego – Izba Karna, tj. postanowienia z dnia 13 kwietnia 2005 r., III KK 23/05 – OSNKW 2005, z. 7 – 8, poz. 69, uchwały z dnia 15 grudnia 2005 r., I KZP 34/05 – OSNKW 2006, z.1, poz. 2, uchwały z dnia 20 września 2018 r., I KZP 5/18 – OSNKW 2018, z. 11, poz. 74, 6) wreszcie, oceni też, po dodatkowym przesłuchaniu M. Ż. i oskarżonego, ich depozycje dotyczące podziału obowiązków, w świetle informacji zawartej na k. 35, co do treści której również wypowie się M. Ż.; niezależnie od faktu, że obecnie nie można ustalić, co Sąd odwoławczy miał na myśli umieszczając przedostatnie zdanie z zacytowanego wyżej fragmentu jego uzasadnienia. Wobec uwzględnienia kasacji należało zwrócić opłatę uiszczoną przez oskarżycielkę posiłkową.