III KKN 280/99

WYROK Z DNIA 18 LUTEGO 2000 R. III KKN 280/99 Użyte w art. 157 § 3 k.k. sformułowanie „działa”, wynikające z zasto-sowanej przez ustawodawcę techniki legislacyjnej, oznacza zarówno dzia-łanie, jak i zaniechanie. Przewodniczący: sędzia SN A. Konopka. Sędziowie: SN L. Misiurkiewicz, SO del. do SN W. Błuś (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Smardzewski. Sąd Najwyższy w sprawie Jerzego W., uniewinnionego od popełnie-nia przestępstwa z art. 157 § 3 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na roz-prawie w dniu 18 lutego 2002 r. kasacji, wniesionej przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 mar-ca 1999 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w E. z dnia 11 września 1998 r. u c h y l i ł zaskarżony kasacją wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Są-du Rejonowego w E. i sprawę przekazał temu Sądowi Rejonowemu do po-nownego rozpoznania U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Rejonowego w E. z dnia 11 września 1998 r., unie-winniono Jerzego W. od tego, że w dniu 29 października 1997 r. w E., dzia- 2 łając nieumyślnie spowodował uszkodzenie ciała Józefa U. w ten sposób, że w wyniku braku właściwego nadzoru nad swoimi psami dopuścił do po-gryzienia wyżej wymienionego przez te psy wskutek czego pokrzywdzony doznał obrażeń ciała w postaci rozległej rany kąsanej ręki prawej co spo-wodowało rozstrój zdrowia na okres powyżej 7 dni, tj. od popełnienia prze-stępstwa określonego w art.157 § 3 k.k. Apelację na niekorzyść od tego orzeczenia wniósł prokurator i zarzu-cając wyrokowi sądu pierwszej instancji obrazę przepisów prawa material-nego, a mianowicie art.157 § 3 k.k., poprzez błędne uznanie, iż przepis ten nie obejmuje swoim zakresem czynów dokonanych przez zaniechanie, co w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego uniewinnienia oskarżonego Jerzego W od popełnienia zarzucanego mu czynu, wniósł o uchylenie za-skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w E. do ponownego rozpoznania. Apelację na niekorzyść wniósł również pełnomocnik powoda cywilne-go i zarzucając wyrokowi sądu pierwszej instancji obrazę przepisów prawa materialnego art. 9 § 2 k.k. i art.157 § 3 k.k., przez błędną wykładnię tych przepisów, wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi. Wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 marca 1999 r., zaskar-żony wyrok utrzymano w mocy. Orzeczenie sądu odwoławczego zaskarżył kasacją na niekorzyść Prokurator Okręgowy w S. i zarzucając rażące naruszenie prawa material-nego, a mianowicie art.157 § 3 k.k., polegające na niewłaściwej i sprzecz-nej z wolą ustawodawcy wykładni przepisów art. 157 § 3 k.k., a nadto art. 2 k.k. i art. 9 § 2 k.k. i przyjęciu, że § 3 art. 157 k.k. typizuje czyn, który może być popełniony wyłącznie poprzez „działanie” oraz, że przepisy Kodeksu karnego z 6 czerwca 1997 r. nie penalizują czynów nieumyślnych popeł-nianych przez zaniechanie, skutkiem czego było uniewinnienie Jerzego W. 3 od popełnienia zarzucanego mu przestępstwa, podczas gdy właściwa in-terpretacja wskazanych wyżej przepisów kodeksu karnego prowadzi do przeciwnych wniosków, wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w S. i wyroku Sądu Rejonowego w E. i przekazanie sprawy do ponownego roz-poznania sadowi pierwszej instancji . Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie przed Sądem Najwyż-szym poparł kasację Prokuratora Okręgowego w S. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasację prokuratora należy uznać za zasadną. Sąd Rejonowy w E. uniewinniając Jerzego W. od popełnienia prze-stępstwa określonego w art.157 § 3 k.k. wyraził pogląd, że stypizowany w powołanym wyżej przepisie czyn może być popełniony jedynie poprzez „działanie nieumyślne”, nie przewiduje zatem, za czym przemawia wykład-nia gramatyczna wymienionego wyżej przepisu, odpowiedzialności karnej za zaniechanie działania. Przyjęcie przeciwnego poglądu, zdaniem sądu pierwszej instancji, byłoby niemożliwe również z uwagi na niemożność ustalenia związku przyczynowego miedzy nieumyślnym zaniechaniem a powstałym skutkiem. Takie stanowisko znalazło pełną akceptację sądu odwoławczego. Nie negując istnienia pewnych trudności związanych z użyciem przez ustawodawcę w treści art. 157 § 3 k.k. słowa „działa”, należy podnieść, że argumenty zaprezentowane w uzasadnieniach orzeczeń sądów obu in-stancji są jednak, zdaniem Sądu Najwyższego, błędne. Obowiązujący obecnie Kodeks karny określa możliwość popełnienia przestępstwa tylko przez działanie, np. kradzież – art. 278 § 1 k.k., tylko przez zaniechanie , np. nieudzielenie pomocy – art. 162 § 1 k.k., przez działanie jak i przez zaniechanie – fałszywe zeznanie – art. 133 § 1 k.k. i wreszcie takie przestępstwa, w których opis czynu zabronionego jest tak szeroko ujęty, że w grę może wchodzić nie tylko działanie ale też i zanie- 4 chanie. Tak więc przestępstwa te mogą być popełnione zarówno przez działanie jak i przez zaniechanie. Do tej grupy przestępstw, obok np. umyślnego zabójstwa określonego w art. 148 § 1 – 3 k.k. czy też nieumyśl-nego spowodowania śmierci człowieka – art. 155 k.k., należy też narusze-nie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia o jakim mowa w art. 157 § 1 – 3 k.k. (por. A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 1999, t. 1, str. 41). Uznanie nieumyślnego naruszenia czynności narządu ciała jako czynu zabronionego, którego można dopuścić się przez zaniechanie wyni-ka z analizy treści art. 157 § 3 k.k. Nie można czynić tego jednak w ode-rwaniu od brzmienia § 1 czy też § 2 wymienionego wyżej przepisu. Przed-miotem ochrony określonych tam występków jest, najogólniej mówiąc, zdrowie człowieka. Różnica dotyczy tylko strony podmiotowej omawianych występków. Bezspornym pozostaje, że należące do strony przedmiotowej, znamię czynności sprawczej przestępstwa, o którym mowa w art. 157 § 1 i 2 k.k. określone wyrazem „powoduje” może być wypełnione zarówno przez działanie jak i przez zaniechanie. W art. 157 § 3 k.k. mówi się co prawda o sprawcy, który „działa” nieumyślnie ale z tego faktu nie można wyciągać wniosku, że wykluczone jest popełnienie tego przestępstwa przez „zanie-chanie” nieumyślne. Przepis ten ma bowiem na uwadze nieumyślne „dzia-łanie” sprawcy czynu określonego w § 1 lub 2 art. 157 k.k., czyli że wyraz „działa” w tym wypadku oznacza to samo, co wyraz „powoduje”. Konse-kwencją tego musi być odczytanie treści § 3 art. 157 k.k. w następujący sposób: jeżeli sprawca powodując, a więc również przez zaniechanie, na-ruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia działa nieumyślnie podlega karze (...). A zatem Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że użyte w art. 157 § 3 k.k. sformułowanie „działa” wynikające z zastosowanej przez ustawodawcę techniki legislacyjnej, określa zarówno działanie sprawcy jak i jego zaniechanie. Podobnego zabiegu legislacyjnego użyto w art. 160 § 1 – 3 k.k. W tym przypadku również przestępstwo to można popełnić przez 5 działanie jak i przez zaniechanie (por. po stanowienie SN z dnia 5 lutego 2002 r., V KKN 473/99 oraz Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Zolla, Część szczególna, Kraków 2000, t. 2, str. 308). Nie można się także zgodzić z zaprezentowanym poglądem, jakoby byłoby niemożliwym ustalenie związku przyczynowego miedzy nieumyśl-nym zaniechaniem a powstałym skutkiem. Nauka prawa karnego rozróżnia dwa typy przestępstw popełnionych przez zaniechanie, a mianowicie „właściwe przestępstwa z zaniechania” i „niewłaściwe przestępstwa z zaniechania” (por. K. Buchała, A. Zoll, Pol-skie prawo karne, str.188), z tym że tymi pierwszymi są przestępstwa for-malne z zaniechania, drugimi zaś przestępstwa skutkowe (materialne) z zaniechania (por. L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez zaniechanie. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1975, str.80 i nast.). Odpowiedzial-ność karną za czyny zabronione popełnione przez zaniechanie, w tym przecież też za tzw. niewłaściwe przestępstwa skutkowe z zaniechania, statuuje art. 2 k.k., wymagając jednakże wypełnienia dodatkowego usta-wowego znamienia jakim jest niewypełnienie przez sprawcę obowiązku gwaranta zapobiegnięcia skutkowi przestępnemu zagrażającemu dobru prawnemu. Źródłem tego obowiązku gwaranta może być, z oczywistych względów, ustawa nakładająca na osoby obowiązek ochrony wszelkich dóbr prawnych przed określonym zagrożeniem. Np. właściciel niebez-piecznego psa zobowiązany jest do neutralizacji niebezpieczeństwa po-chodzącego od tego zwierzęcia w stosunku do wszystkich osób i wszelkie-go mienia (por. K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny, Część ogólna, Komen-tarz, Kraków 2000, t. 1, str. 53). Tak więc w realiach sprawy będącej przedmiotem kasacji mamy do czynienia z obowiązkiem Jerzego W. wyni-kającym z treści art. 431 k.c., bowiem każdy „kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie 6 szkody niezależnie od tego czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało się lub uciekło (...)” Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie sprawę, po przepro-wadzeniu postępowania dowodowego, powinien dokonać ponownej oceny zdarzeń jakie miały miejsce w dniu 29 października 1997 r. w E., mając na uwadze poczynione przez Sąd Najwyższy rozważania dotyczące penaliza-cji czynów zabronionych określonych w art. 157 § 3 k.k. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, uwzględniając kasację prokura-tora uchylił orzeczenie Sądu Okręgowego w S. i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w E. i sprawę przekazał do ponownego rozpo-znania sądowi pierwszej instancji.