III KR 38/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Czajkowski.Sędziowie: S. Kotowski, M. Szczepański (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Jana S. i Jana M., oskarżonych z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. a ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) i art. 286 § 1 k.k., po rozpoznaniu rewizji założonej przez oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 16 grudnia 1966 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2 i 3 oraz 388 § 1 k.p.k.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Koszalinie, po rozpoznaniu sprawy Jana S. i Jana M., oskarżonych o to, że:I. w okresie od 1961 r. do 1965 r. w T. Jan S. jako kasjer Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej, a Jan M. jako sekretarz Prezydium GRN i główny księgowy, będąc odpowiedzialni za ochronę mienia, działając wspólnie, przywłaszczyli sobie 80.408,76 zł na szkodę tegoż Prezydium, t j. o czyn z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. a ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11),nadto Jan S., o to, żeII. w roku 1965 w T., jako kasjer Prezydium GRN odpowiedzialny za powierzone mu mienie, przywłaszczył sobie około 13.000 zł, przez co działał na szkodę tegoż Prezydium, tj. o czyn z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228),nadto Jan S., o to, żeIII. w okresie od 1961 r. do 1965 r. w T., jako sekretarz Prezydium GRN i główny księgowy odpowiedzialny za ochronę mienia, przywłaszczył sobie na podstawie fikcyjnych rachunków kwotę 16.094,68 zł, tj. o czyn z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228),wyrokiem z dnia 16 grudnia 1966 r. orzekł:I. Jana S. uznać za winnego tego, że w okresie od 1961 r. do 1965 r. w T., jako kasjer Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej odpowiedzialny za ochronę powierzonego mu mienia, przywłaszczył sobie 80.097,96 zł na szkodę tegoż Prezydium, i za to z mocy art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. a i art. 2 § 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz art. 47 § 1 lit. c) k.k. skazać go na karę 6 lat więzienia, 20.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 200 dni więzienia zastępczego, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat oraz przepadek majątku w całości;II. Jana M. uznać za winnego tego, że w okresie od 1961 r. do 1965 r. w T., jako sekretarz i główny księgowy Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej odpowiedzialny za ochronę mienia społecznego, przywłaszczył sobie kwotę około 26.942,68 zł na szkodę tegoż Prezydium, i za to z mocy art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) i art. 47 § 1 lit. c) k.k. skazać go na karę 3 lat więzienia, 10.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 100 dni więzienia zastępczego oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat;III. tegoż Jana M. uznać za winnego tego, że w okresie od 1961 r. do 1965 r. w T., jako sekretarz i główny księgowy Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej, nie dopełnił obowiązku kontroli działalności kasjera tegoż Prezydium Jana S., przez co umożliwił mu zagarnięcie kwoty 80.097,96 zł, i za to z mocy art. 286 § 1 k.k. skazać go na karę 3 lat więzienia;IV. z mocy art. 31 k.k. wymierzyć Janowi M. w zakresie kar pozbawienia wolności jedną karę łączną w postaci 4 lat więzienia ;V. zaliczyć oskarżonym okres tymczasowego aresztowania: Janowi S. od dnia 13 czerwca 1966 r., a Janowi M. od dnia 14 czerwca 1966 r.;VI. obciążyć oskarżonych kosztami postępowania solidarnie i pobrać od Jana S. 2.800 zł oraz od Jana M. 1.600 zł tytułem opłat sądowych;VII. z mocy art. 3311 § 1 k.p.k. zasądzić od Jana S. na rzecz Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w T. na pokrycie wyrządzonej szkody kwotę 80.097,96 zł z 8% od dnia 1 stycznia 1966 r.;VIII. z mocy art. 3311 § 1 k.p.k. zasądzić od Jana M. na rzecz Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w T. na pokrycie wyrządzonej szkody kwotę 20.877,68 zł z 8% od dnia 1 stycznia 1966 r.;IX. zasądzić od oskarżonych na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Wojewódzkiego w K.) od Jana S. 4.358 zł i od Jana M. 1 102,50 zł tytułem wpisu stosunkowego.Rewizje od tego wyroku założyli obaj oskarżeni.Rewizja oskarżonego Jana S. zarzuca błędną ocenę okoliczności faktycznych, polegającą na bezzasadnym przypisaniu oskarżonemu zagarnięcia kwoty około 80.000 zł przy uwzględnieniu, że:a)Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że oskarżonego należy uznać kwotą 6.624 zł,b)materiał dowodowy - zgodnie z przyznaniem się oskarżonego - wskazuje na to, że kwota przywłaszczona przez oskarżonego nie przekracza 10.000 zł,c)wiek oskarżonego oraz znaczne obniżenie sprawności pracy oskarżonego - przy jednoczesnym uwzględnieniu tego, że wpłaty przyjmowali również inni pracownicy, którzy "rozliczali się z oskarżonym bez żadnego śladu w dokumentacji kasowej", że zaliczki oraz należności za usługi i remonty pokrywano z wpływów bieżących i że w księgowości ginęły dokumenty (świadek O.) - daje podstawę do wniosku, że przeważająca część niedoboru powstała w wyniku nieuczciwości współpracowników oskarżonego, którzy wykorzystywali chaos panujący w księgowości i kasie.W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku, uznanie oskarżonego Jana S. za winnego przywłaszczenia kwoty około 10.000 zł i skazanie go za tak przypisany czyn z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228), a co do pozostałej sumy braków o uznanie go za winnego występku z art. 286 § 1 k.k. - bądź też o zmianę zaskarżonego wyroku w orzeczeniu o karze przez wydatne złagodzenie kary więzienia i kary grzywny.Rewizja oskarżonego Jana M. zarzuca:1)błędną ocenę okoliczności faktycznych, polegającą na przyjęciu, że oskarżony przywłaszczył sobie kwotę 16.967,68 zł, jakkolwiek oskarżony dokumenty sporządził w związku z zaginięciem dokumentów oryginalnych, przy czym "nie doszło do pobrania żadnych pieniędzy na ich podstawie"; ponadto brak jest danych, by "rachunki czy inne dokumenty, służące za podstawę wypłat z ostatniego kwartału 1964 r., były sfałszowane", natomiast za wiarygodnością twierdzeń oskarżonego przemawia okoliczność, że rachunek na kwotę 2.760,20 zł zaksięgowano dopiero 27 września 1965 r., jakkolwiek czek zrealizowano już 3 września 1965 r., przy czym z dekretacji wynika, że kwota ta została przeznaczona na zakupy, a nie na remonty;2)błędną ocenę okoliczności faktycznych, polegającą na przyjęciu, że oskarżony dopuścił się zagarnięcia kwoty 10.015 zł, jakkolwiek Sąd Wojewódzki zasądził od oskarżonego odszkodowanie jedynie w kwocie 3.950 zł, przy czym stwierdzenie Sądu, że oskarżony dopuścił się ponadto zagarnięcia kwoty 6.624 zł, nie jest zasadne, jeśli się uwzględni fakt przedstawienia przez oskarżonego Jana S. pokwitowań odnoszących się do 1963 r. w zestawieniu z okolicznością, że oskarżony Jan S. przez szereg lat nie domagał się rozliczenia z tych zaliczek ani też żadnych twierdzeń w tym zakresie do innych osób nie wypowiadał;3)wymierzenie oskarżonemu kary rażąco niewspółmiernej za czyn opisany pod pkt III sentencji wyroku, jeśli się uwzględni dotychczasowe życie oskarżonego oraz fakt, że oskarżony - ze względu na sytuację rodzinną oraz częste wyjazdy służbowe - nie miał możności należytego wykonania swoich obowiązków, przy czym wobec pozytywnych wyników kontroli władz nadrzędnych oraz opinii oskarżonego Jana S. brak było podstaw do przyjęcia, że istnieje konieczność dokonywania kontroli przez oskarżonego Jana M.W konkluzji rewizja oskarżonego Jana M. wnosi o uchylenie wyroku, o uznanie oskarżonego za winnego sporządzenia i użycia fikcyjnych rachunków na kwotę 16.927,68 zł oraz nierozliczenia się z kwoty 3.950 zł zaliczek i o wymierzenie odpowiedniej kary na podstawie art. 286 § 1 k.k. oraz o zmianę wyroku przez obniżenie kary orzeczonej za czyn pod pkt III i kary łącznej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.I. Przede wszystkim należy stwierdzić, że wyrok Sądu Wojewódzkiego zawiera wewnętrzne sprzeczności co do sum, których zagarnięcie przypisano oskarżonym. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki wskazał między innymi, że od sumy 80.097,96 zł, których zagarnięcie przypisał oskarżonemu Janowi S., należy odjąć 6.624 zł i kwotą tą obciążyć oskarżonego Jana M., tzn. przypisać mu zagarnięcie tej kwoty. Z powyższego wynika zatem, że pomiędzy sentencją wyroku (czyny przypisane oskarżonym Janowi S. i Janowi M. w pkt I i II sentencji) a uzasadnieniem zachodzi sprzeczność (obraza art. 329 lit. a w związku z art. 339 § 1 lit. a k.p.k.), która nakazuje uchylenie powyższego wyroku w omawianym zakresie. Analogiczna sprzeczność pomiędzy sentencją a uzasadnieniem wyroku występuje także co do czynu przypisanego oskarżonemu Janowi M. w pkt III sentencji, albowiem od kwoty 80.097,96 zł, której zagarnięcie miał umożliwić oskarżonemu Janowi S. oskarżony Jan M., należałoby odjąć wspomnianą kwotę 6.624 zł.Omawiane sprzeczności i nieustalenie dokładnej podstawy faktycznej wyroku wywarło także wpływ na treść tego wyroku dotyczącej zasądzenia odszkodowania w myśl art. 3311 § 1 k.p.k., co też powoduje uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego w pkt VII i VIII sentencji.II. Oskarżonemu Janowi S. przypisano zagarnięcie kwoty 80.097,96 zł, od której - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - trzeba odliczyć kwotę 6.624 zł; kwota ta mogłaby zatem wynosić nie więcej niż 73.473,96 zł. Rozważenia więc wymaga kwestia, czy zebrany dotychczas materiał dowodowy daje podstawę do uznania, że oskarżony kwotę tę zagarnął. Oskarżony Jan S. przyznał się do zagarnięcia kwoty około 10.000 zł, sporna więc pozostaje kwota około 63.000 zł. Co do tej kwoty, to wyrok Sądu Wojewódzkiego nie zawiera bezbłędnych ustaleń faktycznych - poza wyliczeniem poszczególnych pozycji, które Sąd Wojewódzki, powołując się na zeznania świadka O., uznał za przyjęte do kasy przez oskarżonego Jana S. i za nie odprowadzone do banku. Oskarżony Jan S. w wyjaśnieniach podał między innymi, że nie wszystkie wpłaty do kasy przyjmowane były przez niego, że niekiedy był zastępowany w tych czynnościach przez innych pracowników. Dodać nadto trzeba, że w toku przewodu sądowego składała zeznania świadek Z., współpracownica oskarżonego, która zeznała, że oskarżony Jan S. miał słabą pamięć i niekiedy mylił się w wypłatach.Przy uwzględnieniu wieku oskarżonego Jana S., wspomnianych następstw oraz jego pomyłek przy wypłatach wymaga wnikliwego rozważenia kwestia, czy wszystkie sumy składające się na ogólną kwotę braku mogą być uznane za zagarnięte przez tego oskarżonego oraz czy część nie powinna być uznana za nie usprawiedliwiony brak.Co do wyliczenia braku w Prezydium GRN w T., zauważyć trzeba, że oparto go na wyliczeniu dokonanym przez rewidenta O. Wyliczenie to nasuwa szereg zastrzeżeń choćby w świetle bezspornej zmiany ostatecznej wysokości braku gotówkowego podawanej zmiennie przez wspomnianego rewidenta.W tej sytuacji Sąd Wojewódzki powinien był rozważyć potrzebę dopuszczenia dowodu z opinii biegłego księgowego. Przeprowadzenie tego dowodu było tym bardziej niezbędne, że z zeznań świadka O. wynika, iż nie badał on całości dokumentacji księgowej w GRN w T., a przecież takie badanie jest warunkiem prawidłowego wyliczenia braku gotówkowego.III. Na kwotę 26.942,69 zł, uznaną przez Sąd Wojewódzki za zagarniętą przez oskarżonego Jana M., składają się:a)rachunki sfałszowane lub fikcyjne na kwotę 16.927,68 zł"b)nie rozliczone przez oskarżonego Jana M. zaliczki, których wysokości Sąd Wojewódzki nie ustalił dokładnie, popadając w uzasadnieniu wyroku w sprzeczności, o których już była mowa wyżej.Co do rachunków fikcyjnych lub sfałszowanych, to bezsporne jest, iż w trakcie rewizji przeprowadzonej przez świadka O. oskarżony Jan M., zainterpelowany w sprawie braku gotówki, złożył wymienione rachunki, pragnąc w ten sposób wyrównać ustalony brak (vide wyjaśnienia oskarżonego Jana M. i zeznania świadka O.). Pozostaje zatem do rozważenia kwestia, czy brak ten był wynikiem uprzedniego zagarnięcia z kasy (a jeśli tak, to przez kogo), czy też brak ten jest wynikiem niedopełnienia obowiązku przez oskarżonego Jana S. bądź oskarżonego Jana M., w którego czynie mieszczą się jedynie elementy przestępstwa z art. 287 k.k. Dla przyjęcia za udowodnione zagarnięcia pieniędzy przez oskarżonego Jana M. konieczne jest ustalenie, że oskarżony pieniądze te pobrał z kasy, przy czym dla ukrycia braku księgowego dokonał wspomnianej machinacji z rachunkami. Wyrok Sądu Wojewódzkiego nie zawiera takich ustaleń w tym względzie, a odrzucenie obrony oskarżonego Jana M. stwierdzeniem, że "jeżeli (...) wystawiał je oskarżony Jan M., to tym samym on zagarnął pieniądze na ich podstawie", nie może być uznane za wystarczające. Dodać trzeba, że w zaskarżonym wyroku brak jest wskazania, na jakim dowodzie Sąd Wojewódzki oparł swe przekonanie o podwójnym pobraniu pieniędzy z omawianych rachunków i przez kogo.Jeśli zaś chodzi o zaliczki pobrane przez oskarżonego Jana M. i do dnia kontroli nie rozliczone, to przede wszystkim wskazać należy na omówioną już wyżej sprzeczność w zaskarżonym wyroku, a dalej - że Sąd Wojewódzki, dysponując w tej mierze sprzecznymi wyjaśnieniami oskarżonego Jana S. (który twierdził, że oskarżony Jan M. nie rozliczył się ze wszystkich zaliczek, na co Jan S. złożył pokwitowania z podpisem Jana M.) oraz z wyjaśnieniami oskarżonego Jana M. (który z kolei twierdził, że rozliczył się z większości zaliczek, przy czym dodał, iż oskarżony Jan S. nie zwrócił mu znacznej liczby pokwitowań), nie zajął koniecznego stanowiska w kwestii dania wiary jednemu z oskarżonych, albowiem inne stanowisko nie byłoby logiczne do przyjęcia. Albo prawdę podał oskarżony Jan S. i wobec tego cała kwota zaliczek, na które miał pokwitowania oskarżony Jan S., powinna obciążyć konto oskarżonego Jana M., albo też prawdę mówił oskarżony Jan M. i wtedy uznać trzeba, że konto jego może obciążyć jedynie kwota około 4.000 zł, do której, jako nie rozliczonej, przyznał się oskarżony Jan M.Niezależnie jednak od wysokości nie rozliczonych zaliczek pobranych przez oskarżonego Jana M., co przy ponownym rozpoznaniu obowiązany będzie ściśle lub w przybliżeniu ustalić Sąd Wojewódzki, otwarta pozostaje ocena prawna czynu oskarżonego Jana M., polegającego na nierozliczeniu się z pobranych zaliczek. Do uznania, że działaniem swym oskarżony Jan M. wypełnił znamiona zagarnięcia, nie wystarcza ustalenie faktu nierozliczenia się z zaliczek, albowiem w tym działaniu można się dopatrzyć znamion występku z art. 286 k.k. (bezprawne rozporządzenie mieniem jednostki, w której oskarżony był zatrudniony). Uznanie zaś tego działania za zagarnięcie mienia społecznego może nastąpić tylko wtedy, gdy zostanie ustalone, że oskarżony - działając z zamiarem bezpośrednim - postąpił z tym mieniem jak z własnym, bez zamiaru jego zwrotu. Przeciwko przyjęciu zagarnięcia tego mienia może przemawiać w szczególności fakt pozostawiania przez oskarżonego pokwitowań na pobrane zaliczki. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy - zależnie od ustaleń faktycznych - będzie obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego rozważenie czynu oskarżonego Jana M. we wskazanym wyżej kontekście.W świetle więc powyższych okoliczności należało uznać, że zaskarżony wyrok, jako wydany z obrazą przepisów prawa procesowego, która mogła mieć wpływ na jego treść, podlega uchyleniu, a jednocześnie - wobec tego, że wyrok ten wymyka się spod kontroli rewizyjnej oraz że materiał dowodowy wymaga uzupełnienia - należy sprawę przekazać do ponownego rozpoznania (art. 383 pkt 3 i 388 § 1 k.p.k.).Z wyżej przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.