IV KK 235/02

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 WRZEŚNIA 2002 R. IV KK 235/02 Jeżeli sąd pierwszej instancji uzna za nieważne orzeczenie, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), to sąd odwoławczy – także w wypadku wniesie-nia zażalenia na niekorzyść wnioskodawcy – nie może zmienić za-skarżonego postanowienia i wniosku o stwierdzenie nieważności orze-czenia oddalić, ponieważ naruszałoby to regułę ne peius sformułowa-ną w art. 454 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska. Sędziowie SN: P. Hofmański (sprawozdawca), Z. Stefaniak. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra. Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Włodzimierza B., po rozpo-znaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 września 2002 r. kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, wniesionej na korzyść wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 3 grudnia 1997 r., zmieniającego postanowienie Sądu Wojewódz-kiego w K. z dnia 6 października 1997 r. u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu od-woławczym. 2 U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia 6 października 1997 r. Sąd Wojewódzki w K. stwierdził nieważność – w stosunku do Włodzimierza B. – wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 11 stycznia 1951 r., wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1952 r. oraz wyroku Sądu Najwyż-szego z dnia 10 marca 1958 r., na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań-stwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Pierwszym z tych wy-roków Włodzimierz B. skazany został za dwa czyny, uznane posta-nowieniem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 6 października 1997 r. za czyny będące przejawem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1952 r. utrzymano w mocy wyrok Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 11 stycznia 1951 r., wyrokiem z dnia 10 marca 1958 r. zaś Sąd Najwyż-szy złagodził wymierzoną Włodzimierzowi B. karę. Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w K. poddane zostało kon-troli instancyjnej na skutek zażalenia wniesionego przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. na niekorzyść wnioskodawcy. W wyniku tej kon-troli Sąd Apelacyjny w K., postanowieniem z dnia 3 grudnia 1997 r., zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego w K. i wniosek Włodzi-mierza B. oddalił. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. zostało zaskarżone ka-sacją przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego na korzyść wnioskodawcy. W kasacji podniesiony został zarzut rażącego naruszenia art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r. w związku z art. 3 ust. 4 i art. 2 ust. 1 zd. drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., polegającego na od- 3 daleniu przez Sąd odwoławczy wniosku Włodzimierza B. o uznanie za nieważne wyroków wydanych w jego sprawie, podczas gdy Sąd pierwszej instancji stwierdził nieważność tych wyroków. Tak formułując zarzut kasacyjny, autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego po-stanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w K. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna i zasługuje na uwzględnienie. Sąd odwo-ławczy, orzekając w niniejszej sprawie, naruszył bowiem regułę ne pe-ius, sformułowaną w obowiązującym tempore procedendi art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r. Należy przypomnieć, że nowelą z dnia 29 czerwca 1995 r. (Dz. U. Nr 89, poz. 443) wprowadzono do art. 383 k.p.k. z 1969 r., z dniem 1 stycznia 1996 r., istotne ograniczenia w zakresie orzekania na niekorzyść przez sąd odwoławczy. Zgodnie z tym przepi-sem (a także wyrażającym analogiczną treść art. 454 § 1 k.p.k.), sąd odwoławczy nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji lub co do którego w pierwszej instancji umorzono postępowanie lub umorzono je warunkowo. Zdaniem Sądu Najwyż-szego, przepis ten podlega analogicznemu zastosowaniu do układu procesowego występującego w niniejszej sprawie. W konsekwencji, jeżeli sąd pierwszej instancji uzna za nieważne orzeczenie, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nie-ważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działal-ność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), to sąd odwoławczy – także w wypadku wniesienia zażalenia na niekorzyść wnioskodawcy – nie może zmienić zaskarżo-nego postanowienia i wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia oddalić, ponieważ naruszałoby to regułę ne peius, sformułowaną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 383 § 2 k.p.k. z 1969 r.). 4 Zgodnie z art. 3 ust. 4 powołanej ustawy lutowej, w postępowa-niu o stwierdzenie nieważności orzeczenia mają odpowiednie zasto-sowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, jeśli przepisy usta-wy nie stanowią inaczej. Nie można mieć wątpliwości, iż do układu procesowego występującego w niniejszej sprawie odnosi się sformu-łowana w tym odeksie reguła ne peius, gdyż przepisy ustawy lutowej jej zastosowania nie wyłączają. Wprawdzie art. 454 § 1 k.p.k. za-mieszczony został (odmiennie niż poprzednio obowiązujący art. 383 § 1 k.p.k. z 1969 r.) w rozdziale zatytułowanym „Apelacja”, to jednak nie może budzić wątpliwości to, iż regułą ne peius związany jest także sąd rozpoznający zażalenie na postanowienie wydane w trybie powołanej ustawy lutowej. Przemawia za tym przede wszystkim to, iż zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 1, zd. drugie ustawy lutowej, stwierdzenie nie-ważności orzeczenia uznaje się za równoznaczne z uniewinnieniem. Jeżeli więc w wyniku kontroli instancyjnej doszło do zmiany zaskarżo-nego postanowienia i odmowy stwierdzenia nieważności, to per analo-giam orzeczenie sądu odwoławczego wywołuje takie same skutki jak skazanie. Orzeczenie takie unicestwia bowiem uprzednie „uniewinnie-nie”. Za poglądem prawnym wyrażonym przez Sąd Najwyższy prze-mawiają wszystkie te argumenty, które stanowią o ratio legis rozwią-zania przyjętego przez ustawodawcę w art. 454 § 1 k.p.k. Przyjęcie, iż sąd odwoławczy może zmienić postanowienie sądu pierwszej instancji uznające orzeczenie za nieważne i wniosek o stwierdzenie nieważno-ści oddalić, naruszałoby prawo wnioskodawcy do dwuinstancyjnego orzekania przy niekorzystnym dlań rozstrzygnięciu. Innymi słowy, wnioskodawca, wobec którego wydano orzeczenie mające cechy wy-roku skazującego, pozbawiony byłby prawa do jego instancyjnej kon-troli, co naruszałoby art. 2 ust. 1 Protokołu dodatkowego nr 7 do Kon- 5 wencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zgodnie z którym każdy, kto został przez sąd uznany za winnego popełnienia przestępstwa (a z taką niewątpliwie sytuacją mamy do czynienia w wypadku, gdy sąd odwoławczy zmieni orzeczenie stwierdzające nie-ważność orzeczenia i oddali wniosek), ma prawo do rozpatrzenia przez sąd wyższej instancji jego sprawy w przedmiocie orzeczenia o winie lub karze. Ponownie rozpatrując sprawę, jeśli Sąd Apelacyjny poweźmie wątpliwość co do słuszności orzeczenia Sądu Wojewódzkiego w K. (zagadnienie to pozostało z oczywistych powodów poza zakresem kontroli instancyjnej), powinien orzeczenie to uchylić i sprawę przeka-zać Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, by w wy-padku odmowy stwierdzenia nieważności wyroków wydanych wobec Włodzimierza B., mógł on domagać się instancyjnej kontroli tego nie-korzystnego dlań rozstrzygnięcia.