IV KK 554/20

Sygn. akt IV KK 554/20 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 listopada 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca) SSN Eugeniusz Wildowicz Protokolant Justyna Kryńska - Szufnara przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Andrzeja Pogorzelskiego, w sprawie G. Ś. o odszkodowanie i zadośćuczynienie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 18 listopada 2021 r., kasacji, wniesionej przez prokuratora - na niekorzyść od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 26 czerwca 2020 r., sygn. akt II AKa (…) zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 10 kwietnia 2019 r., sygn. akt III Ko (…), uchyla wyrok w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE 2 Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2019 r., sygn. akt III Ko (…), na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy G. Ś. kwotę 82.367,02 zł tytułem odszkodowania oraz kwotę 40.000 zł tytułem zadośćuczynienia, tj. łącznie kwotę 122.367,02 zł z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku, za poniesioną szkodę i doznaną krzywdę wynikłe z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie o sygn. akt Ap V Ds.(…) Prokuratury Apelacyjnej w (…). Apelację od wyroku Sądu I instancji wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zaskarżając go w części, w zakresie oddalenia roszczenia o odszkodowanie ponad kwotę 82,367,02 zł oraz roszczenia o zadośćuczynienie w części ponad kwotę 40.000 zł, tj. w zakresie objętym pkt II tego wyroku. Skarżący zarzucił: 1. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć i miała wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj. art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k., art. 170 § 1 i § 2 k.p.k. oraz art. 424 § 1 k.p.k.; 2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, wynikający z naruszenia wskazanych wyżej przepisów postępowania, który mógł mieć i miał wpływ na treść zaskarżonego wyroku; 3. obrazę przepisów prawa materialnego, która mogła mieć i miała istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj. art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz art. 552 § 4 k.p.k. w zw. z art. 10 i art. 21 ust. 1 pkt 3b ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, art. 361 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 552 § 4 w zw. z art. 552 § 1 k.p.k., art. 552 § 4 w zw. z art. 552 § 1 k.p.k. oraz art. 445 § 1 i § 2 k.c. Pełnomocnik wnioskodawcy, podnosząc powyższe zarzuty opisane szczegółowo w apelacji, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz wnioskodawcy dalszej kwoty 931.280,85 zł tytułem odszkodowania oraz dalszej kwoty 360.000 zł tytułem zadośćuczynienia, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku. Apelację od wyroku Sądu I instancji wniósł także Prokurator Okręgowy w K., zaskarżając go w całości na niekorzyść wnioskodawcy i zarzucając mu „naruszenie art. 552 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 552 § 4 k.p.k. oraz art. 445 k.c. poprzez przyjęcie 3 kwoty przyznanego zadośćuczynienia w wysokości 40.000 zł, niewspółmiernie wysokiej i przeszacowanej w stosunku do doznanej przez wnioskodawcę krzywdy, podczas gdy zadośćuczynienie powinno odzwierciedlać doznaną krzywdę niemajątkową w postaci ujemnych przeżyć związanych z cierpieniami fizycznymi i psychicznymi”. Podnosząc taki zarzut prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez obniżenie kwoty przyznanego zadośćuczynienia do kwoty 10.000 zł. Sąd Apelacyjny w (…), wyrokiem z dnia 26 czerwca 2020 r., sygn. akt II AKa (…), zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że podwyższył kwotę odszkodowania do 390.393,08 zł, a kwotę łączną wraz z zadośćuczynieniem do 430.393,08 zł, w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymując w mocy. Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniósł Prokurator Okręgowy w K., zaskarżając go na niekorzyść wnioskodawcy G. Ś., w zakresie podwyższenia zasądzonej kwoty odszkodowania do 390.393,08 zł, pomniejszonej o niekwestionowaną kwotę 101.274,52 zł stanowiącą „ubruttowioną” sumę odszkodowania zasądzonego przez sąd I instancji. Wyrokowi Sądu odwoławczego prokurator zarzucił: 1. rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 552 § 4 k.p.k. polegające na bezpodstawnym zawyżeniu nienależnego wnioskodawcy odszkodowania za okres od 2.04.2010 r. do 28.02.2011 r. na skutek uznania, że szkoda ta jest związana bezpośrednio z pobytem w/wymienionego w areszcie i dotyczy także okresu po uchyleniu tymczasowego aresztowania, 2. rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów postępowania, a to art. 4, art. 7 i art. 410 k.p.k. polegające na naruszeniu zasady obiektywizmu, dokonaniu dowolnej oceny materiału dowodowego, sprzecznej z zasadami prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego i pominięcie całokształtu okoliczności ujawnionych w toku postępowania, w tym sprzeczną z ich treścią ocenę zeznań świadka J. R. co do jego wiedzy o propozycjach pracy dla wnioskodawcy po opuszczeniu zakładu karnego, a także pominięcie zeznań złożonych przez świadka J. K. wskazujących jednoznacznie, iż powodem 4 niezatrudnienia G. Ś. po zakończeniu tymczasowego aresztowania było niezakończenie prowadzonych w stosunku do niego postępowań karnych, nie zaś pobyt w warunkach tymczasowego aresztowania, skutkujące wyciągnięciem nieprawidłowego wniosku, że zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy pobytem wnioskodawcy w areszcie a powstałą w okresie od 2.04.2010 r. do 28.02.2011 r. szkodą, a znaczenia nie ma fakt, że G. Ś. po uchyleniu izolacyjnego środka zapobiegawczego pełnił funkcje członka zarządu spółek W. sp. z o.o. oraz G. sp. z o.o., a także znaczenia nie ma fakt, iż prowadzone były w stosunku do niego w dalszym ciągu postępowania karne, co miało znaczenie w zakresie możliwości podjęcia przez niego dodatkowego (poza prowadzeniem spraw wskazanych wyżej spółek) zatrudnienia. Prokurator, podnosząc takie zarzuty, wniósł o uchylenie punktu I wyroku Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Prokuratora Okręgowego wniesiona na niekorzyść wnioskodawcy G. Ś. okazała się zasadna. Zarzut II kasacji wskazujący na obrazę art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k. należało bowiem uznać za trafny, gdyż w niniejszej sprawie Sąd odwoławczy w sposób dowolny, bez uwzględnienia całego materiału dowodowego określił wysokość zadośćuczynienia, nie badając dostatecznie przyczyn, dla których wnioskodawca nie podjął zatrudnienia po uchyleniu mu tymczasowego aresztowania w sprawie. Jak podnosi się w orzecznictwie, szkodę, wynikającą z niesłusznego skazania, stanowi różnica między stanem majątkowym, jaki by istniał, gdyby skazanego nie pozbawiono wolności, a stanem rzeczywistym z chwili odzyskania wolności. Właśnie taka wykładnia jest zgodna z określeniem szkody zawartym w art. 361 § 2 k.c. i obejmuje damnum emergens oraz lucrum cessans, przy czym chodzi wyłącznie o szkodę, która wynikała rzeczywiście z niesłusznego tymczasowego aresztowania i pozbawienia wolności (zob. np. wyrok SN z dnia 15 września 2004 r., sygn. akt WA 14/04; postanowienie SN z dnia 12 sierpnia 2008 r., sygn. akt V KK 45/08). 5 Oznacza to, że odszkodowanie ma na celu rekompensatę bezpośrednio wynikającą z faktu pozbawienia wolności w konkretnej sprawie. Konieczne jest tym samym precyzyjne ustalenie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy niesłusznym tymczasowym aresztowaniem a ewentualnym uszczerbkiem w majątku wnioskodawcy. Naprawienie szkody ma co prawda zapewnić całkowitą kompensatę uszczerbku, niemniej jednak nie może ono prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia poszkodowanego (zob. A. Błachnio- Parzych, Odpowiedzialność z tytułu braku możliwości wykonywania pracy w czasie niesłusznego pozbawienia wolności a dyferencjacyjna metoda ustalania szkody w orzecznictwie Sądu Najwyższego, „Forum Prawnicze” 2021, nr 4, s. 32). W realiach przedmiotowej sprawy Sąd odwoławczy w sposób niepoparty ustaleniami faktycznymi przyjął, że pomiędzy niesłusznym tymczasowym aresztowaniem wnioskodawcy a szkodą w postaci utraconego zarobku z tytułu umowy o pracę i umowy o zarządzanie z B. S.A. zachodzi adekwatny związek przyczynowy, o którym była mowa wyżej. Rację ma zatem prokurator podnosząc w kasacji, że sąd odwoławczy nie dowiódł tego w sposób wystarczający. Jak bowiem wynika z ustaleń Sądu I instancji, w szczególności tych dokonanych na podstawie zeznań świadków J. R. oraz J. K., to nie tymczasowe aresztowanie w przedmiotowej sprawie, ale inne okoliczności doprowadziły do braku zatrudnienia w spółce B. S.A., a w konsekwencji nieosiągnięcia zarobku. Z zeznań J. R. wynika, że po zwolnieniu wnioskodawcy z aresztu doszli wspólnie do przekonania, że powrót wnioskodawcy do spółki byłby dla niej niekorzystny. Z kolei z zeznań J. K. wynikało, że to nie tymczasowe aresztowanie w przedmiotowej sprawie, ale fakt trwania prowadzonych przeciwko wnioskodawcy postępowań karnych przesądzał o owej „niekorzystności” powrotu do spółki i miał wpływ na jego niezatrudnienie. Jednocześnie J. R. zeznał w sprawie, że wiedział o propozycjach zatrudnienia kierowanych do wnioskodawcy przez inne podmioty gospodarcze, a ponadto posiadał wiedzę o zaangażowaniu wnioskodawcy w działania o charakterze zarobkowym już pod koniec 2010 r., tj. niedługo po odzyskaniu wolności. Analiza zeznań tych świadków, podobnie jak i zeznań samego wnioskodawcy jest o tyle istotna, że ten materiał dowodowy doprowadził Sąd I instancji do całkiem 6 odmiennych wniosków, iż G. Ś. nie jest należne odszkodowanie za okres po opuszczeniu aresztu. Powyższe zeznania należy uznać za kluczowe dla ustalenia adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy niesłusznym tymczasowym aresztowaniem a szkodą, która zaistniała w okresie późniejszym. Sąd odwoławczy winien ocenić je, mając w szczególności na uwadze, że odszkodowanie w sprawie należy się wnioskodawcy za szkodę bezpośrednio poniesioną na skutek tymczasowego aresztowania, a nie jakąkolwiek, pośrednią szkodę, która ponadto dotyczy zdarzeń wykraczających poza okres, w którym wnioskodawca był tymczasowo aresztowany. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak we wstępie.