KO 5/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia St. Rybczyński (sprawozdawca); Sędziowie: J. Potępa, Z. Sitnicki; Prokurator: J. Jackiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Piotra S., oskarżonego z art. 2 dekretu z dn. 31.VIII 1944 r. (Dz. U. R P. z 1946 r. Nr 69, poz. 377), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Sądu Najwyższego, na podstawie art. 410 k.p.k., postanowił przedstawioną przez Sąd Apelacyjny kwestię prawną:Czy zastosowanie art. 405 k.p.k. może mieć miejsce także contra legem, tj. w przypadku, gdy w czynie oskarżonego mieszczą się znamiona czynu przestępnego, oraz czy sąd rewizyjny, gdy uchyla zaskarżony wyrok na mocy art. 405 k.p.k., może również orzec w rzeczy samej?rozstrzygnąć następująco:Sąd rewizyjny może uznać, że utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku byłoby oczywiście niesprawiedliwe, nie tylko w wypadku braku znamion przestępstwa w czynie przypisanym oskarżonemu oraz w wypadku, gdy na podstawie własnej oceny okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, dojdzie Sąd rewizyjny do przekonania, że oskarżonego, który założył rewizję, skazano bez dostatecznych dowodów jego winy lub odwrotnie, że wyrok uniewinniający, od którego założono rewizję, zapadł wbrew oczywistym dowodom winy, lecz również we wszystkich wypadkach zastosowania przez Sąd pierwszej instancji kary, którą strona skarżąca wyrok ma prawo uważać za niewspółmierną z przypisanym czynem lub stopniem jego społecznej szkodliwości, przy czym we wszystkich wyżej wymienionych wypadkach mocen jest Sąd rewizyjny, gdy dowody ujawnione na przewodzie sądowym pierwszej instancji na to pozwalają, orzec co do istoty sprawy, a to na podstawie art. 408 § 1 k.p.k.Uzasadnienie faktyczneA.W przekazanym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym, jak ono sformułowane zostało przez Sąd Apelacyjny, wysuwają się na plan pierwszy w sposób jaskrawy dwa następujące momenty:1.Sąd Apelacyjny dopuszcza możliwość, że art. 405 k.p.k. jest instrumentem służącym wyłącznie do obrony oskarżonego.2.Sąd Apelacyjny dopuszcza również drugą możliwość, że art. 405 k.p.k. może być stosowany contra legem.Obie te sugestie należy a limine odrzucić.Ad 1. Skoro w przepisie art. 405 k.p.k. jest wyraźnie mowa o uchyleniu wyroku "na korzyść strony, która założyła rewizję", to nie ulega wątpliwości, że może być uznany za oczywiście niesprawiedliwy nie tylko wyrok skazujący oskarżonego, którego czyn zawiera lub nie zawiera znamion przestępstwa, lecz również wyrok uniewinniający. Przepis zatem, zezwalający na uchylenie (całkowite lub częściowe) wyroku jako "oczywiście niesprawiedliwego", wprowadzony został zarówno "pro reo" jak i "pro societate".Ad 2. Przepis art. 405 k.p.k., o jakim mowa, żadną miarą nie może być stosowany contra legem. Wynika to z celu i z sensu tego przepisu, w którym znalazła najpełniejszy wyraz zasada prawdy materialnej. Właśnie wyrok, którym contra legem uniewinnionoby winnego, byłby w świetle prawdy materialnej "oczywiście niesprawiedliwy", podobnie jak wyrok skazujący niewinnego.W jakich wypadkach zatem i w jakim zakresie ma zastosowanie przepis, o jakim mowa? Przede wszystkim już z samej wykładni gramatycznej wynika, że zawarte w tym przepisie pojęcie "oczywistej niesprawiedliwości" nie jest jakimś absolutnym kryterium, które sąd rewizyjny może stosować bez ograniczeń. Może on bowiem wyrok uchylić (w całości lub częściowo) tylko na korzyść strony, która założyła rewizję. Gdy sąd rewizyjny rozpoznaje sprawę, w której nie została założona rewizja na korzyść oskarżonego, nie może on uchylić wyroku skazującego, jako "oczywiście niesprawiedliwego", na tej tylko podstawie, że wina wydedukowana została w sposób nieprawidłowy z ustaleń faktycznych sprawy. Bez rewizji założonej na korzyść oskarżonego może być wyrok skazujący uchylony tylko w wypadku braku znamion przestępstwa w przypisanym czynie, ale orzeczenie takie wydane zostanie nie w oparciu o przepis art. 405 k.p.k., lecz na podstawie art. 398 § 1 lit. a) k.p.k.; w przepisie tym jest mowa o uchyleniu wyroku "niezależnie od zarzutów podniesionych w rewizji" bez zastrzeżenia, że chodzi o rewizję pochodząca od strony zainteresowanej lub założoną na jej korzyść.Jak więc z ostatnich uwag wynika, w wypadku uchylenia wyroku dla braku znamion przestępstwa w przypisanym czynie, powołanie się na art. 405 k.p.k. będzie albo zbędne (gdy została założona rewizja na korzyść oskarżonego), albo błędne (gdy rewizji takiej nie ma).Nawiązując w dalszym ciągu ściśle do pierwszego z pytań postawionych przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, należy zauważyć: gdy w czynie oskarżonego mieszczą się znamiona przestępstwa, art. 405 k.p.k. może mieć zastosowanie w wypadkach następujących.a)Czyn przypisany oskarżonemu w wyroku stanowi przestępstwo, ale z okoliczności faktycznych przy prawidłowej ocenie wynika, że brak dowodu, aby oskarżony istotnie dopuścił się tego czynu. W tym wypadku, jeśli założona została rewizja na korzyść oskarżonego, może sąd rewizyjny uchylić wyrok jako oczywiście niesprawiedliwy, chociażby we wzmiankowanej rewizji nie został podniesiony zarzut przewidziany pod pkt 3 art. 391 k.p.k. Omawiany bowiem art. 405 k.p.k. nie zawierający w tekście swym żadnych w tej mierze ograniczeń, pozwala uwzględniać z urzędu niezależnie od granic i zarzutów przytoczonych przez stronę w rewizji, każda podstawę rewizyjną przewidzianą w art. 391 k.p.k. (por. Sawicki i Maślanko: Kontrola rewizyjna, III. Rewizja z art. 405 k.p.k. D.P.P. Nr 6-7 z 1949 r.).b)Czyn przypisany oskarżonemu stanowi przestępstwo, a wina została udowodniona. Wyrok wszakże jest rażąco niesprawiedliwy ze względu na zastosowaną represję karną, która jest przewidziana w ustawie za dane przestępstwo (a zatem nie zachodzi wypadek z. punktu 1 art. 404 k.p.k), ale która w danym konkretnym wypadku jest niewspółmierną z przypisanym czynem lub stopniem jego społecznej szkodliwości (zbyt łagodną lub zbyt surową). Sąd rewizyjny może w danym wypadku uchylić orzeczenie o karze. "Niesprawiedliwość" bowiem, której dotyczy art. 405 k.p.k., może się przejawiać za równo w sferze winy jak i kary, a wyrok może być uchylony, jako oczywiście niesprawiedliwy, "w całości lub w części". Sytuacja, o jakiej mowa, tym się różni od przewidzianej pod punktem 2 art. 404, że na mocy art. 405 k.p.k. sąd będzie mógł uchylić (a tym samym również "zmienić" w związku z art. 408 k.p.k., o czym jeszcze będzie mowa) orzeczenie o karze, gdyby nawet rewizja odnośnego zarzutu nie zawierała, byleby oczywiście wniesiona była rewizja przez tę stronę lub w interesie tej strony, na której korzyść uchylone lub zmienione zostaje orzeczenie o karze.B.Drugie pytanie zawarte w rozważanym zagadnieniu prawnym, a mianowicie: "czy na mocy art. 405 k.p.k. sąd rewizyjny jest mocen tylko uchylić wyrok, czy też może jednocześnie orzec co do istoty sprawy, nie nasuwa żadnych trudności wobec wyraźnego brzmienia przepisów art. 408 k.p.k. Lege non distinguente należy przyjąć, że przepisy te odnoszą się do wszystkich przypadków uchylenia wyroku w całości lub w części na skutek rewizji, bez względu na to, jakie były zarzuty rewizji i na jakiej podstawie prawnej uchylono wyrok. Wobec tego, że w świetle art. 408 § 1 k.p.k. o tym, czy sąd rewizyjny ograniczy się do uchylenia zaskarżonego wyroku, czy też wyda orzeczenie co do istoty sprawy, decyduje ujawniony w pierwszej instancji materiał dowodowy, to w wypadkach uchylenia wyroku na mocy art. 405 k.p.k. raczej regułą będzie merytoryczne orzekanie (w zakresie winy lub tylko kary). Przekonanie bowiem sądu rewizyjnego o oczywistej niesprawiedliwości wyroku będzie z reguły oparte na materiale dowodowym, a zatem najczęściej wiązało się z taką znajomością dowodów, która pozwoli sądowi rewizyjnemu samodzielnie sprawę co do istoty rozstrzygnąć.Na wyżej wyniszczonych rozważaniach oparta jest odpowiedź na pytanie prawne.