V KK 144/14

Sygn. akt V KK 144/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący) SSN Jacek Sobczak SSA del. do SN Dariusz Czajkowski (sprawozdawca) Protokolant Barbara Kobrzyńska przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej, w sprawie K. A. skazanego z art. 284 § 2 kk w zw. z art. 294 § 1 kk w zw. z art. 12 kk po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 października 2014 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 17 października 2013 r., sygn. akt II AKa (…) utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 9 listopada 2010 r., sygn. akt II K (…), 1) uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania; 2) zarządza zwrot na rzecz K. A. wniesionej przez niego opłaty od kasacji. UZASADNIENIE 2 Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt V KK 360/12, Sąd Najwyższy uchylił do ponownego rozpoznania wyrok Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 29 czerwca 2011 r., sygn. akt II AKa (…), utrzymujący w mocy wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 listopada 2010 r., sygn. akt II K (…), mocą którego K. A. został uznany za winnego tego, że w okresie od dnia 18 września 1997 roku do dnia 16 kwietnia 1998 roku w miejscowości H., gmina K. działając w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru oraz wspólnie i w porozumieniu z W. S. oraz ze skazanymi D. K. i R. O. dokonali przywłaszczenia cukru w łącznej ilości co najmniej 1.620 ton i 350 kilogramów o łącznej wartości co najmniej 2.349.507 złotych i 50 groszy, stanowiącego rezerwy państwowe, powierzonego przez A. w W. Przedsiębiorstwu Handlowo - Usługowemu A. Sp. z o.o. w K., której K. A. był jedynym udziałowcem i wspólnikiem, a W. S. prezesem jednoosobowego zarządu i która to spółka na podstawie umowy zawartej z A. w W. w dniu 7 lipca 1997 roku była zobowiązana do przechowywania zapasów cukru, w ten sposób, iż wydawali magazynierom pisemne i ustne polecenia (upoważnienia) wydawania cukru z magazynu, a następnie wprowadzali go do obrotu bez zgody właściciela, czym działali na szkodę wyżej wskazanej A. w W., to jest popełnienia przestępstwa z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za tak przypisany czyn wymierzono mu karę 5 lat pozbawienia wolności oraz 250 stawek dziennych grzywny, przy ustaleniu jednej stawki dziennej na kwotę 500 zł. Ponadto, na podstawie art. 41 §2 k.k. w zw. z art. 43§1 k.k. Sąd ten orzekł wobec oskarżonego K. A. środek kamy w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej związanej z dysponowaniem cudzym mieniem na okres 5 lat. Po ponownym rozpoznaniu sprawy - apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego od powyższego orzeczenia, Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 17 października 2013 r., sygn. akt II AKa (…), utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu I instancji. Kasację od tego wyroku, na korzyść skazanego K. A., wniósł jego obrońca. Wyrokowi temu zarzucił: 1. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k., polegającą na nienależytym rozpoznaniu albo nierozpoznaniu zarzutów 3 zawartych w apelacji obrońcy K. A. z dnia 07.03.2011 r. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r., sygn. akt II K (…), oraz w piśmie procesowym obrońcy K. A., złożonym na rozprawie w dniu 15.10.2013 r., a mianowicie: 1. nierozpoznanie zarzutu zgłoszonego w piśmie procesowym obrońcy K. A., złożonym na rozprawie w dniu 15.10.2013 r., dotyczącego obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść orzeczenia, poprzez naruszenie art. 376 § 2 k.p.k., polegające na uznaniu, iż obecność oskarżonego K. A. na rozprawie przed Sądem meriti w dniu 10/06/2009 r. nie była niezbędna, a w konsekwencji rozprawa mogła być prowadzona w dalszym ciągu, pomimo faktu, iż na tej rozprawie byli przesłuchiwani kluczowi świadkowie, a dowód z ich przesłuchania stanowił istotny element zgromadzonego materiału dowodowego, który stał się podstawą wyrokowania w niniejszej sprawie, co stanowiło zaniechanie kontroli odwoławczej wyroku Sądu a quo w zakresie wskazanego powyżej zarzutu oraz skutkowało zaakceptowaniem uchybienia, którego dopuścił się Sąd I instancji i jego przeniknięciem do treści orzeczenia Sądu II instancji; 2. nierozpoznanie zarzutów zawartych w pkt 1, 3-4 i 13 apelacji obrońcy K. A. z dnia 07/03/2011 r.; 3. nierozpoznaniu zarzutu zawartego w pkt 8 apelacji obrońcy K. A., dotyczącego naruszenia przepisów art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. oraz art. 389 § 2 k.p.k. poprzez brak odczytania protokołów zeznań świadka D. K. w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt I C (…) (XV C (…)) i w konsekwencji brak wyjaśnienia sprzeczności zachodzących w zeznaniach świadka D. K., złożonych we wskazanej powyżej sprawie oraz w sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt sygn. akt II K (…), lecz uznanie zeznań świadka D. K. „jedynie jako dowód z dokumentu" 4. nienależytym rozpoznaniu zarzutów zawartych w pkt 6-7 apelacji obrońcy K. A. dotyczących naruszenia przepisów art. 389 § 1 i § 2 k.p.k. oraz przepisów art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. i art. 389 § 2 k.p.k. poprzez: 4 1. brak odczytania protokołów wyjaśnień oskarżonego W. S., złożonych w sprawach rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn. akt II K (…) oraz sygn. akt II K (…), 2. brak odczytania protokołów zeznań świadka P. K., w sprawach rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn. akt II K (…) oraz sygn. akt IIK (…) i w postępowaniu przygotowawczym, a w konsekwencji brak wyjaśnienia sprzeczności zachodzących w wyjaśnieniach oskarżonego W. S. oraz w zeznaniach świadka P. K., złożonych we wskazanych powyżej sprawach oraz w sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt II K (…), lecz uznanie wyjaśnień oskarżonego W. S. oraz zeznań świadka P. K., złożonych w sprawach rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn. akt II K (…) oraz sygn. akt II K (…) „jedynie jako dowód z dokumentu; 3. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., polegające na niezastosowaniu się przez Sąd odwoławczy do wskazań Sądu Najwyższego co do dalszego postępowania w sprawie, wyrażonych w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24.04.2013 r., sygn. akt V KK 360/12, wydanym na skutek kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 29.06.2011 r., sygn. akt II AKa (…), wniesionej przez obrońcę K. A. w dniu 03.07.2012 r., dotyczących w szczególności rzetelnego odniesienia się do podniesionych w tej apelacji zarzutów, czego przejawem było: 1. nierozpoznanie bądź nienależyte rozpoznanie zarzutów zawartych w pkt 1, 3-4, 6-8 i 13 apelacji obrońcy K. A. z dnia 07.03.2011 r. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r., sygn. akt II K (…) 2. faktyczne nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów złożonych przez K. A. do akt sprawy na rozprawie apelacyjnej w dniu 26.05.2011 r. i zaniechanie dokonania oceny wskazanych dowodów, co w konsekwencji powoduje, że kontrola odwoławcza przeprowadzona przez Sąd ad quem nie osiągnęła założonego celu, lecz stanowiła powtórzenie wadliwej kontroli odwoławczej przeprowadzonej przez Sąd Apelacyjny w (…) w sprawie rozpoznanej pod sygn. akt II AKa (…), której wynikiem było wydanie wyroku z dnia 29.06.2011 5 r., uchylonego następnie przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 24.04.2013 r., sygn. akt V KK 360/12; 3. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 452 § 2 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie przez Sąd odwoławczy uzupełniającego przewód sądowy postępowania dowodowego, polegającego na dopuszczeniu dowodu z przesłuchania D. K., W. S. oraz P. K. na okoliczność wyjaśnienia sprzeczności zachodzących w wyjaśnieniach (zeznaniach) tych osób, a w konsekwencji brak wyjaśnienia tych sprzeczności, podczas gdy w sytuacji uchybienia przez Sąd I instancji przepisom art. 389 § 1 i § 2 k.p.k. oraz art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. poprzez brak odczytania na rozprawie głównej protokołów w/w zeznań lub wyjaśnień, przeprowadzenie dowodów z przesłuchania w/w świadków, a zatem próba wyjaśnienia wskazanych sprzeczności przez Sąd II instancji były konieczne; w konsekwencji braku przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego Sąd odwoławczy opierał się na niepełnym materiale dowodowym, czym naruszył przepis art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k.; 4. art. 523 § 1 in fine k.p.k. a contrario - rażącą niewspółmierność kary pozbawienia wolności i kary grzywny, orzeczonych względem K. A. w pkt I wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r., sygn. akt II K (…), utrzymanego w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 17.10.2013r., sygn. akt II AKa (…). Stawiając powyższy zarzut obrońca wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 17.10.2013 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na kasację, Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w (…) wniósł o uznanie jej za oczywiście bezzasadną, które to stanowisko poparł na rozprawie przed Sądem Najwyższym Prokurator Prokuratury Generalnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna w zakresie zarzutu podniesionego w jej punkcie II (obraza art.442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.), co w świetle unormowania zawartego w przepisie art. 436 k.p.k. czyni bezprzedmiotowym jej rozpoznanie w zakresie zarzutów pozostałych. 6 Niniejsza sprawa została poddana kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego po raz drugi. W rezultacie rozpoznanej wcześniej kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 29.06.2011r., sygn. akt II AKa […], utrzymującego wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia II K […], sygn. akt II K […] w zakresie skazania K. A. za przypisany mu czyn, Sąd Najwyższy orzeczeniem z dnia 24.03.2013 r., sygn. akt V KK 360/12 uchylił zaskarżony wyrok sądu odwoławczego. W uzasadnieniu swojego orzeczenia Sąd Najwyższy zawarł w sposób zwięzły, ale klarowny powody swojego rozstrzygnięcia, wskazał na popełnione uchybienia, a w konkluzji rozważań zalecił, by Sąd a quem w sposób rzetelny odniósł się do podniesionych w apelacji zarzutów, a ewentualne niedostatki pierwszoinstancyjnego rozpoznania sprawy skonwalidował w postępowaniu odwoławczym, z wykorzystaniem określonych w art. 452 § 2 k.p.k. instrumentów procesowych, umożliwiających uzupełnienie postępowania dowodowego. Zalecenia Sądu Najwyższego, zawarte w uzasadnieniu jego wyroku wskazywały na konkretne uchybienia popełnione w postępowaniu odwoławczym, skutkujące koniecznością ich usunięcia w postępowaniu ponownym. Po pierwsze, Sąd Najwyższy podniósł wówczas, że uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego nie odpowiada wymaganiom określonym przez przepisy prawa procesowego wskazane w kasacji jako naruszone. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, iż do szeregu kwestii Sąd Apelacyjny nie odniósł się w ogóle (zarzuty oznaczone w apelacji jako 3, 4, 8 i 11), inne zaś skwitował kilkoma standardowymi zdaniami. Po drugie wskazał, że do odparcia zarzutów ujętych w apelacji jako 6 i 7 Sąd Apelacyjny posłużył się wysoce wątpliwą argumentacją, zaś fakt nie wskazania przez obrońcę w apelacji, na czym miałyby polegać rozbieżności i sprzeczności w depozycjach wymienionych w tym zarzucie osób ani w czym miałby wyrażać się wpływ ewentualnych uchybień na treść orzeczenia - nie zwalniał Sądu odwoławczego od zbadania kwestionowanych relacji pod kątem ich zgodności, względnie rozbieżności i wywiedzenia w uzasadnieniu orzeczenia, dlaczego zarzut został uznany za niezasadny. Po trzecie wskazał, iż Sąd ad quem -formalnie dopuszczając dowody przedstawione we wniosku dowodowym oskarżonego K. A. - faktycznie dowodu tego nie przeprowadził, gdyż z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie można się 7 dowiedzieć, jakie dokumenty były przedmiotem oceny Sądu Apelacyjnego, ani też tego, z jakiego powodu nie mają one znaczenia. Po czwarte wreszcie, Sąd Najwyższy nakazał pochylenie się w ramach kontroli odwoławczej nad kwestią orzeczonej wobec K.A. kary. W konkluzji Sąd Najwyższy zgodził się z tezą obrońcy skazanego, że ,,naruszono w postępowaniu odwoławczym prawo skazanego do rzetelnej kontroli odwoławczej, stanowiącego wszak istotną komponentę gwarantowanego przez art. 6 k.p.k. prawa do obrony” (str. 5 uzasadnienia wyroku). W świetle art. 442 § 3 k.p.k. Sąd, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania, jest związany zapatrywaniami prawnymi oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi przez Sąd wyższego rzędu, niezależnie od faktu, czy zapatrywania te i wskazania podziela, czy też nie. Zachowuje natomiast całkowitą autonomię w zakresie oceny dowodów, które weryfikuje w oparciu o własne przekonanie, zgodnie z zasadami określonymi w art. 7 k.p.k. (patrz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2009 r., sygn. akt II KK 224/08, LEX nr 486194). Sens normy określonej w art. 442 § 3 k.p.k. jest zatem taki, że udzielone przez sąd ad quem w trybie tego przepisu zalecenia nie ukierunkowują sposobu rozstrzygnięcia sądu a quo – co wydaje się w świetle zasady samodzielności jurysdykcyjnej sądu oczywiste – ale zawierają wskazówki o charakterze metodycznym i polecenia co do sposobu, w jaki należy przeprowadzić postępowanie, aby finalnym jego efektem był wyrok, będący rezultatem prawidłowego i wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy. Celowi temu służą również wiążące zapatrywania prawne sądu odwoławczego, które wszak nie dotyczą procesu subsumcji w rozpatrywanej in concreto sprawie, ale wskazówek wykładniczych w odniesieniu do abstrakcyjnie interpretowanych norm. Po tych uwagach o charakterze ogólnym stwierdzić należy, że zaskarżony kasacją wyrok spełnił oczekiwania w zakresie jedynie w ostatniego wskazania Sądu Najwyższego, odnoszącego się do kwestii związanych z oceną orzeczonej wobec oskarżonego kary (str. 14 – 15 uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego). W pozostałym zakresie sposób wywiązania się przez ten Sąd z nałożonych na niego przez Sąd Najwyższy obowiązków, rażąco urąga opisanym zasadom. Formalnym 8 tego wyrazem jest chociażby fakt, że motywacyjna część orzeczenia zawiera obszerne, skopiowane fragmenty skrytykowanego przez Sąd Najwyższy uzasadnienia poprzedniego wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 29.06.2011r., sygn. akt II AKa […], z niewielkimi tylko zmianami redakcyjnymi. Dotyczy to tej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku, która zawarta jest na str. 9 -11 oraz 13, będąc dosłownym powtórzeniem rozważań poprzednio uchylonego wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 29 czerwca 2011 r., ujętych na str. 21 -24 jego uzasadnienia. Wprawdzie przepisy procedury nie zakazują posługiwania się argumentacją zawartą w innym wyroku, ale w realiach sprawy niniejszej, w której Sąd Najwyższy uchylając poprzedni wyrok zawarł krytykę uzasadnienia jego orzeczenia - jako nie odpowiadającego wymaganiom określonym przez obowiązujące przepisy – tego typu zabieg Sądu ad quem, polegający na dosłownym cytowaniu – jako swoich - znacznych fragmentów motywów pisemnych orzeczenia świadczyć może, że organ ten nie zastosował się do wymogu, jaki postawił przed nim Sąd Najwyższy, a mianowicie rzetelnego odniesienia się do podniesionych w apelacji zarzutów. Tym bardziej, że i w pozostałej, ,,autorskiej” części, Sąd Apelacyjny nie sprostał wymaganiom, jakie stały przed nim w świetle wskazań zawartych w wyroku Sądu Najwyższego, a które opisano wyżej. Rację ma bowiem obrońca, że zamiast skupić się na omówieniu zarzutów apelacji w ujęciu konkretnym, Sąd ad quem szerokie fragmenty swoich rozważań poświęcił na przytaczanie znanych poglądów doktryny i orzecznictwa w ujęciu ogólno – abstrakcyjnym (patrz str. 7 – 8, 12 uzasadnienia wyroku). Początkowa część uzasadnienia Sąd Apelacyjnego (str. 5 – 7), ma natomiast charakter quasi – sprawozdawczy, zawierający nie tyle odniesienie się do zarzutów apelacji, co skrótowe omówienie ustaleń Sądu a quo i najważniejszych dowodów na ich poparcie. W postępowaniu Sądu Apelacyjnego nie sposób natomiast doszukać się czynności, których przeprowadzenia Sąd Najwyższy oczekiwał, uchylając poprzedni wyrok. Chodziło chociażby o analizę relacji osób, których depozycje posłużyły do ustalenia stanu faktycznego w sprawie niniejszej, a które składały zeznania (wyjaśnienia) w innych postępowaniach sądowych, które to relacje – zdaniem obrońcy – były odmienne. Sąd Apelacyjny powołuje się na okoliczność, że na ogólnikowość zarzutów zawartych w pkt 6-8 apelacji zwrócił 9 uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013 r., ale pominął przy tym, że jednocześnie Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że fakt ten nie zwalnia Sądu odwoławczego od kontroli apelacyjnej tego zarzutu. Z protokołu rozprawy z dnia 15 października 2013 r. wynika jednak niezbicie, że żadnych czynności dowodowych, których ewentualne przeprowadzenie sugerował Sąd Najwyższy w uzasadnieniu swojego wyroku, Sąd Apelacyjny nie wykonywał. Nie odniósł się również do dowodu z dokumentów załączonych przez K. A. (K.7949 i nast.), który to dowód w sposób formalny, ale ustosunkowując się do niego jedynie zdawkowo, dopuścił Sąd Apelacyjny w toku poprzednio rozpoznawanej sprawy (K.8195), na którą to nieprawidłowość również zwrócił uwagę Sąd Najwyższy. Dokumenty te zostały tym razem ujawnione bez odczytywania w ramach ustnego sprawozdania na rozprawie przed Sądem drugiej instancji (K.8430), ale wbrew wskazaniu Sądu Najwyższego, który w kontekście wadliwego wcześniejszego omówienia tych dowodów ocenił sposób kontroli odwoławczej jako nierzetelny, Sąd Apelacyjny obecnie rozpoznający sprawę, pominął je całkowitym milczeniem. Właściwe zrealizowanie obowiązków określonych w art. 457 § 3 k.p.k. świadczy o zachowaniu standardów rzetelnego procesu odwoławczego, w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2009 r., sygn. Akt IV KK 28/09, OSNKW z 2009 r., z.11, poz.97). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sądu odwoławczego musi się znaleźć rzeczowa i autorska argumentacja, która pozwoli stronie poznać motywy odrzucenia forsowanych przez nią racji. Uzasadnienie wyroku jest wprawdzie dokumentem wtórnym w stosunku do wydanego rozstrzygnięcia, ale tylko w oparciu o ten dokument możliwe jest poznanie toku rozumowania sądu, jego wnikliwości i rzetelności w zakresie ustosunkowania się do wszystkich kwestii będących podstawą rozstrzygnięcia. W realiach sprawy niniejszej tych standardów Sąd Apelacyjny nie zachował – z powodów opisanych w niniejszym uzasadnieniu. Z tego też względu, nie przesądzając w żaden sposób kierunku przyszłego rozstrzygnięcia, sprawa musi być w postępowaniu odwoławczym rozpoznana ponownie. Ponieważ stwierdzone uchybienia w postępowaniu Sądu Apelacyjnego miały charakter zasadniczy, nie ma potrzeby udzielania Sądowi ponownie 10 rozpoznającemu sprawę wskazań co do dalszego przebiegu postępowania ponad te, które expressis verbis wynikają z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt V KK 360/12, a które to Sąd ad quem w realiach niniejszej sprawy całkowicie zignorował. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku. Przewodniczący: SSN (Tomasz Grzegorczyk) ` Sędziowie: SN (Jacek Sobczak) SA del. do SN (Dariusz Czajkowski)