V KK 453/17

Sygn. akt V KK 453/17 POSTANOWIENIE Dnia 19 września 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Marek Pietruszyński SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Wełpa przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jerzego Engelkinga, w sprawie P. B. w przedmiocie umorzenia postępowania po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 19 września 2018 r., kasacji wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego na niekorzyść od postanowienia Sądu Okręgowego w J. z dnia 24 stycznia 2017 r., sygn. akt VI Kz […] utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w L. z dnia 13 października 2016 r., sygn. akt II K […], uchyla zaskarżone postanowienie i utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w L., a sprawę przekazuje temu ostatniemu Sądowi do rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w L. postanowieniem z dnia 13 października 2016 r., sygn. akt II K […], na podstawie art. 126 § 1 k.p.k. odmówił przywrócenia B. H. terminu do złożenia prywatnego aktu oskarżenia. Jednocześnie na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. z uwagi na upływ terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 101 § 2 k.k., postępowanie w sprawie przeciwko P. B. umorzył. 2 Powyższe postanowienie zaskarżył zażaleniem pełnomocnik oskarżycielki prywatnej B. H., który zarzucił orzeczeniu Sądu I instancji obrazę prawa materialnego, tj. art. 102 k.k. wyrażającą się w niezastosowaniu tego przepisu, zgodnie z którym okres karalności czynów ściganych z oskarżenia prywatnego ulega przedłużeniu o kolejne 5 lat w przypadku wszczęcia postępowania karnego przeciwko osobie, ale nie tylko przez wniesienie przez pokrzywdzonego prywatnego aktu oskarżenia, ale też przez złożenie zawiadomienia o przestępstwie (skargi) do organów ścigania. Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia celem dalszego prowadzenia postępowania o czyn ścigany z oskarżenia prywatnego. Sąd Okręgowy w J. postanowieniem z dnia 24 stycznia 2017 r., w sprawie VI Kz […], zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy, wskazując w jego uzasadnieniu, że zastosowanie art. 102 k.k. możliwe jest tylko wówczas, gdy w okresie przewidzianym w art. 101 k.k. wszczęto postępowanie przeciwko osobie. W rozpatrywanej zaś sprawie postępowanie przygotowawcze nie było wszczęte przeciwko osobie, a zatem normy z art. 102 k.k. nie mają zastosowania. Konkludując, podzielił pogląd Sądu I instancji, że przedawnienie karalności czynu objętego niniejszym postępowaniem nastąpiło z upływem roku od jego popełnienia, tj. od dnia 20 lipca 2015 r., podczas, gdy prywatny akt oskarżenia w tej sprawie został złożony w dniu 18 sierpnia 2016 r., a zatem z uchybieniem tego terminu. Od powyższego postanowienia kasację na niekorzyść oskarżonego P. B., w trybie art. 521 § 1 k.p.k., wniósł Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny, który na podstawie art. 523 § 1 k.p.k. oraz art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., polegające na zaniechaniu należytego rozpoznania zażalenia złożonego przez pełnomocnika oskarżycielki prywatnej B. H., wskazującego, że złożenie przez pokrzywdzoną w dniu 18 stycznia 2016 r. do Prokuratury Rejonowej w L. wniosku o wszczęcie postępowania karnego przeciwko P. B. winno było wywołać taki same skutki na gruncie prawa materialnego w zakresie wydłużenia okresu przedawnienia karalności występku 3 ściganego z oskarżenia prywatnego, jak złożenie skargi do sądu i nie odniesienie się do tej argumentacji, co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy postanowienia Sądu I instancji zapadłego z obrazą prawa materialnego, a mianowicie art. 102 k.k. przez wyrażenie błędnego poglądu prawnego, iż doszło w tej sprawie do przedawnienia karalności przestępstwa, mającego miejsce w dniu 20 lipca 2015 roku, podczas gdy pismo B. H. zawierające wyraźnie żądanie pociągnięcia P. B. do odpowiedzialności karnej, stanowiło wszczęcie postępowania „przeciwko osobie w rozumieniu wskazanego przepisu i wydłużyło do 5 lat okres przedawnienia karalności występku z art. 157 § 2 k.k. Formułując wniosek kasacyjny skarżący postulował o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego i utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w L.. W odpowiedzi na kasację obrońca P. B. wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego okazała się zasadna. Podnoszone w niej zagadnienie prawne wystąpiło w następującej sytuacji procesowej. W dniu 18 stycznia 2016 r. do Prokuratury Rejonowej w L. wpłynęła pisemna skarga B. H. stanowiąca zawiadomienie o popełnieniu przez P. B. na jej szkodę przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu w dniu 20 lipca 2015 r. w Z., skutkującego spowodowaniem u niej, obrażeń ciała (k. 1 - 3 akt o sygn. PR 2 Ds. […]). W związku z tym, w dniu 9 marca 2016 r. wszczęto w tej sprawie dochodzenie o czyn z art. 157 § 1 k.k. (k.34 akt PR 2 Ds. […]), w trakcie którego, dnia 30 marca 2016 r., uzyskano opinię biegłego z zakresu medycyny sądowej, z której wynikało, że B. H. doznała rozstroju zdrowia na okres poniżej 7 dni (k. 43 akt PR 2 Ds. […]). Z tego względu, jeszcze w fazie postępowania in rem, postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2016 r., na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k., prokurator umorzył dochodzenie o czyn z art. 157 § 1 k.k. wobec stwierdzenia, iż stanowi on przestępstwo z art. 157 § 2 k.k. ścigane z oskarżenia prywatnego i brak jest interesu społecznego w objęciu tego czynu ściganiem z urzędu (k. 53 - 54 akt PR 2 Ds. […]). 4 Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem przez pokrzywdzoną B. H. (k. 61 - 65 akt PR 2 Ds. […]) . Sąd Rejonowy w L. postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2016 r. w sprawie o sygn. U Kp […] zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy (k.76 akt PR 2 Ds. […]). Na marginesie należy zauważyć, że postanowienie Sądu Rejonowego, orzekającego jako organ odwoławczy w trybie art. 329 § 1 k.p.k., mogło dotyczyć jedynie kwestii związanych z oceną zasadności odstąpienia przez prokuratora od kwalifikacji z art. 157 § 1 k.k. Natomiast stosownie do treści art. 465 § 2a. k.p.k. w sprawach z oskarżenia prywatnego zażalenie na postanowienie prokuratora o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego rozpoznaje prokurator nadrzędny, jeżeli postanowienie zapadło z uwagi na brak interesu społecznego w ściganiu z urzędu sprawcy. Zatem, w tym zakresie przedmiotowe postanowienie nie zostało skontrolowane przez organ uprawniony, albowiem Sąd Rejonowy w L. nie przekazał tej sprawy wraz z zażaleniem prokuratorowi nadrzędnemu nad prokuratorem, który wydał zaskarżone postanowienie, aby skontrolował przesłankę interesu społecznego w ściganiu ewentualnego sprawcy przestępstwa prywatnoskargowego. Po takim zakończeniu postępowania przygotowawczego w dniu 18 sierpnia 2016 r. pokrzywdzona wniosła do Sądu Rejonowego w L. prywatny akt oskarżenia przeciwko P. B. o to, że w dniu 20 lipca 2015 r. w Z., przy ul. J. uderzył B. H. w ramię, czym spowodował jej naruszenie czynności narządu ciała na czas trwający dłużej niż 7 dni (k. 3 - 4 akt o sygn. II K […]). Oskarżycielka prywatna dołączyła do swego pisma kserokopię wniosku o wszczęcie postępowania przeciwko P. B. opatrzonego datą 31 października 2015 r., jak też kserokopię postanowienia prokuratora o umorzeniu dochodzenia w sprawie PR 2 Ds. […] (k. 5 - 10 akt II K […]).W dniu 18 sierpnia 2016 r. do Sądu Rejonowego w L. wpłynął też wniosek B. H. o „przywrócenie terminu do złożenia prywatnego aktu oskarżenia”, ze wskazaniem, że w dniu 9 sierpnia 2016 r. Sąd Rejonowy nie uwzględnił jej zażalenia na postanowienie prokuratora o umorzeniu dochodzenia w przedmiotowej sprawie (k. 12 akt II K […]). W konsekwencji, jak wyżej wskazano, Sąd Rejonowy w L. umorzył przedmiotowe postępowanie z uwagi na przedawnienie karalności przestępstwa 5 ściganego z oskarżenia prywatnego. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazał, że zgodnie z treścią art. 101 § 2 k.k. termin do wniesienia prywatnego aktu oskarżenia upłynął z dniem 20 lipca 2016 r., ponieważ już w chwili czynu pokrzywdzona wiedziała o osobie sprawcy i nie doszło do przedłużenia podstawowego terminu przedawnienia, bowiem nie wystąpiły warunki określone w art. 102 k.k. (k. 17 akt II K […]). Natomiast Sąd Okręgowy w J. utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie nie dopatrzył się w orzeczeniu Sądu I instancji podnoszonej w zażaleniu obrazy art. 102 k.k., wskazując, iż zastosowanie art. 102 k.k. możliwe jest tylko wówczas, gdy w okresie przewidzianym w art. 101 § 2 k.k. wszczęto postępowanie przeciwko osobie. W rozpatrywanej zaś sprawie postępowanie przygotowawcze nie było wszczęte przeciwko osobie tylko w sprawie. Na tej podstawie uznał, że przepis art. 102 k.k. przewidujący przedłużenie o 5 lat podstawowego terminu przedawnienia określonego w art. 101 § 2 k.k. nie ma w tym konkretnym przypadku zastosowania. Sąd odwoławczy zaznaczył również, że w sprawie nie wystąpiły przeszkody prawne, by po uzyskaniu informacji o umorzeniu dochodzenia przez prokuratora, które nastąpiło w dniu 25 kwietnia 2016 r, oskarżycielka prywatna złożyła do sądu prywatny akt oskarżenia, niezależnie od wywiedzionego zażalenia. Rację ma autor kasacji, że zaskarżone postanowienie Sądu odwoławczego zostało dokonane z rażącym naruszeniem przepisów prawa procesowego, a to art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., które miało wpływ na jego treść, bowiem postanowienie Sądu I instancji zostało utrzymane w mocy, mimo że zapadło z oczywistą obrazą art. 102 k.k. Przede wszystkim Sąd Okręgowy nie dostrzegł, iż Sąd Rejonowy umarzając przedmiotowe postępowanie z powodu przedawnienia karalności przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego oraz oznaczając wadliwie, skuteczny jego zdaniem, termin do wniesienia prywatnego aktu oskarżenia przez B. H., nie wziął pod uwagę treści dokumentów stanowiących jego załączniki, a obrazujących kluczowe czynności procesowe dokonane w prowadzonym postępowaniu przygotowawczym o sygn. akt PR 2 Ds. […], koncentrując się jedynie na dacie czynu, oraz dacie wniesienia aktu oskarżenia do Sądu, tj. w dniu 18 sierpnia 2016 r., a zatem, po zakończeniu postępowania przygotowawczego, 6 bez uwzględnienia uprzednich czynności podjętych w tym postępowaniu przez pokrzywdzoną w celu doprowadzenia do ukarania P. B. za dokonane na jej szkodę przestępstwo. W związku z tym zapoznanie się z aktami postępowania przygotowawczego pozwoliłoby Sądowi I instancji na odmienne oznaczenie terminu przedawnienia od tego, jaki przyjął w swoim orzeczeniu. Sąd odwoławczy nie odpowiedział na zarzut pełnomocnika oskarżycielki prywatnej i w sposób dostateczny nie wykazał, dlaczego nie zaakceptował poglądu prawnego autora zażalenia o konieczności zastosowania w tej sytuacji faktycznej art. 102 k.k. w zw. z art. 101 § 2 k.k. do określenia terminu przedawnienia przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego, mimo że sięgnął po akta przedmiotowego postępowania przygotowawczego (k.28 akt II K […]). Warto przypomnieć, że pełnomocnik wskazał, iż złożenie przez B. H. do organów ścigania wniosku o wszczęcie postępowania karnego przeciwko P. B. wydłużyło do 5 lat okres przedawnienia występku z art. 157 § 2 k.k. Brak rzetelnej analizy przez Sąd odwoławczy znaczenia procesowego tego wniosku, w kontekście znowelizowanych przepisów o przedawnieniu, miało istotny wpływ dla oceny prawidłowości postanowienia wydanego przez Sąd Rejonowy i utrzymanego w mocy przez Sąd Okręgowy. Należy zauważyć, że wniosek pokrzywdzonej B. H. złożony do Prokuratury Rejonowej w L. w dniu 18 stycznia 2016 r. zawierał żądanie wszczęcia postępowania karnego przeciwko P. B., o opisany w nim czyn – zdarzenie historyczne - ze wskazaniem miejsca jego popełnienia, daty oraz okoliczności samego zdarzenia, które doprowadziły do uszkodzenia ciała pokrzywdzonej przez oskarżonego. Nadto jego treść wskazuje na dowody obciążającego oskarżonego przedstawione w odrębnym zestawieniu (s.3 akt PR 2 Ds. […]), a zatem daje podstawy do prowadzenia postępowania karnego o konkretny czyn. Dlatego też należy uznać, że dokument ten spełnia minimalne wymogi formalne prywatnego aktu oskarżenia, o którym mowa w art. 487 k.p.k., skoro przepis ten stanowi, że akt oskarżenia w sprawach z oskarżenia prywatnego może ograniczyć się do oznaczenia osoby oskarżonego, zarzucanego mu czynu oraz wskazania dowodów, na których opiera się oskarżenie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2015 r., V KK 297/14, LEX Nr 1652419). Rację ma autor kasacji, 7 że na konieczność takiej interpretacji przedmiotowego dokumentu procesowego wskazuje już choćby sformułowanie „składam oskarżenie”. Tym samym fakt złożenia tego rodzaju skargi do Prokuratury powinien w sprawie niniejszej wywołać te same skutki z art. 488 § 1 k.p.k., jakie są wynikiem złożenia skargi o czyn ścigany z oskarżenia prywatnego w jednostce Policji. Zatem, w analizowanym przypadku, gdy prokurator umorzył postępowanie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego i nie zdecydował się objąć ściganiem z urzędu tego czynu jako przestępstwa prywatnoskargowego, kierując się treścią art. 488 § 1 k.p.k., powinien - po uprawomocnieniu się postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego - przekazać skargę sądowi, który obowiązany jest traktować ją tak samo jak prywatny akt oskarżenia. Tym samym, Sądy obu instancji analizując akta postępowania przygotowawczego w sprawie PR 2 Ds. […], powinny dojść do wniosku, że inicjujące je żądanie wszczęcia postępowania karnego przeciwko P. B., skierowane przez B. H. w dniu 18 stycznia 2016 r. do Prokuratury Rejonowej w L., powodowało wszczęcie postępowania przeciwko wymienionemu o czyn ścigany z oskarżenia prywatnego, ze skutkami określonymi w art. 102 k.k., nawet jeżeli postępowanie przygotowawcze w tej sprawie nie przekroczyło fazy in rem. Ta sytuacja procesowa skutkowała przedłużeniem okresu przedawnienia karalności wskazanego występku o kolejne 5 lat, skoro skarga wpłynęła do Prokuratury w podstawowym terminie przedawnienia, o którym mowa w art.101 § 2 k.k., a zatem w okresie roku od czasu, gdy pokrzywdzona dowiedziała się o osobie sprawcy przestępstwa. Sąd Okręgowy w zaskarżonym postanowieniu z dnia 24 stycznia 2017 r. wskazując, że do zastosowania normy z art. 102 k.k. zachodzi konieczność spełnienia warunku wszczęcia postępowania przeciwko osobie, nie dostrzegł, że ustawa z dnia 15 stycznia 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny (Dz. U. z 2016 r. poz. 189) z dniem 2 marca 2016 r. zmieniła brzmienie art. 102 k.k., m. in., poprzez wyeliminowanie z jego dyspozycji sformułowania „przeciwko osobie”. W konsekwencji od tej daty przedmiotowy przepis stanowił, że jeżeli w okresie, o którym mowa w art. 101 k.k., wszczęto postępowanie, karalność przestępstw określonych w art. 101 § 1 k.k. ustaje z upływem 10 lat, a w pozostałych wypadkach - z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu, a zatem 8 do jego zastosowania wystarczające jest wszczęcie postępowania w sprawie, a nie przeciwko osobie. Z dyspozycją tego przepisu Sąd Okręgowy nie zestawił również okoliczności, że wszczęcie postępowania w tej sprawie zostało dokonane w dniu 9 marca 2016 r., a więc po wskazanej wyżej nowelizacji art. 102 k.k. Jednocześnie w art. 2 powołanej ustawy zmieniającej Kodeks karny podtrzymano zasadę, charakterystyczną dla wszystkich nowelizacji przepisów o przedawnieniu, że do czynów popełnionych przed dniem wejścia w życie tej ustawy stosuje się przepisy o przedawnieniu w brzmieniu nadanym tą ustawą, chyba, że termin przedawnienia już upłynął. Sąd Najwyższy w jednym z orzeczeń wskazał wprost, że wyrażony w art. 4 § 1 k.k. nakaz stosowania ustawy względniejszej dla sprawcy nie zapewnia mu niezmienności horyzontu czasowego możliwości ścigania go za popełnione przestępstwo i nie stoi na przeszkodzie stosowania ustawy mniej korzystnej dla niego w zakresie przedawnienia karalności (zob. postanowienie SN z dnia 26 października 2017 r., II KK 192/17, LEX nr 2417588). Zatem, wskazany przepis art. 2 ustawy nowelizującej z dnia 15 stycznia 2016 r. wyłączał stosowanie art. 4 § 1 k.k. w odniesieniu do przepisów o przedawnieniu. W konsekwencji nie może być wątpliwości, że przepis art. 102 k.k. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 15 stycznia 2016 r. znajdował zastosowanie do sprawy niniejszej i przedłużał termin przedawnienia przedmiotowego przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego o 5 lat, skoro termin podstawowy przedawnienia czynu dokonanego na szkodę B. H. określony w art. 101 § 2 k.k. nie upłynął przed wejściem w życie tak znowelizowanego art. 102 k.k. W konsekwencji także i z tego względu rażące naruszenie wskazanych w kasacji przepisów prawa procesowego miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, skoro w wyniku tego uchybienia zostało ono wydane z obrazą art. 102 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 marca 2016 r. Dlatego też złożenie przez pokrzywdzoną do Sądu kolejnego aktu oskarżenia w dniu 18 sierpnia 2016 r. nie było dotknięte negatywną przesłanką procesową w postaci przedawnienia (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.). Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. uchylił zaskarżone postanowienie i utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w L. oraz przekazał sprawę temu Sądowi z uwagi na potrzebę 9 dalszego prowadzenia postępowania przeciwko P. B. w sprawie z oskarżenia prywatnego.