V KK 588/21

Sygn. akt V KK 588/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 grudnia 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Kala SSN Piotr Mirek w sprawie A. B. skazanego z art. 200 § 1 k.k. po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2021 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść od wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 20 stycznia 2020 r., sygn. akt II K (…) uchyla zaskarżony wyrok i na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. umarza postępowanie karne wobec A.B., a kosztami postępowania poniesionymi w sprawie obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 20 stycznia 2020 r., sygn. akt II K (…), uznał A. B. za winnego tego, że w nieustalonym dniu w okresie od lipca do sierpnia 2015 roku w K., województwa (…), doprowadził małoletnią poniżej 15 lat J. M. do obcowania płciowego, tj. czynu z art. 200 § 1 k.k., i na podstawie art. 200 § 1 k.k. wymierzył mu karę 2 lat pozbawienia wolności. Zwolnił go w całości od obowiązku zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych, zaliczając wydatki poniesione w sprawie na rachunek Skarbu Państwa (k. 59). Powyższy wyrok uprawomocnił się 2 bez zaskarżenia w dniu 28 stycznia 2020 r. (k. 62). Od tego wyroku kasację na korzyść A. B. złożył Prokurator Generalny. Zaskarżył go w całości zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów, a mianowicie art. 10 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 1 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich ( tekst jednolity Dz.U. 2018, poz. 969 ) oraz art. 13 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 stycznia 2014 r.) w zw. z art. 18 § 1 pkt 2 wyżej wymienionej ustawy, a ponadto art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich i innych ustaw, poprzez skazanie oskarżonego A. B. za czyn z art. 200 § 1 k.k. i wymierzenie mu kary 2 lat pozbawienia wolności bez nadzwyczajnego jej złagodzenia pomimo, że oskarżony w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu nie ukończył 17-tego roku życia, a przypisany mu występek nie należy do katalogu przestępstw enumeratywnie wymienionych w art. 10 § 2 k.k., co umożliwiłoby poniesienie przez oskarżonego odpowiedzialności karnej na zasadach określonych w Kodeksie karnym, gdzie jednocześnie brak było w dacie orzekania przez Sąd Rejonowy w K. - z uwagi na uchylenie z dniem 2 stycznia 2014 r., mocą ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw, art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niespełnienie warunków wskazanych w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich i innych ustaw - unormowań umożliwiających w oparciu o prze- pisy ustawy Kodeks karny ściganie A. B. jako osoby dorosłej po ukończeniu przez niego 18 lat w momencie wszczęcia postępowania in personam oraz 21 lat w dacie orzekania za czyn, który popełnił jako nieletni. Podnosząc ten zarzut wniósł o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w K. i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył co następuje. Zgodzić się należy z Prokuratorem Generalnym, iż zaskarżony kasacją wyrok jest wadliwy, albowiem zapadł z rażącą obrazą przepisów, opisaną w zarzucie kasacji. Zgodnie z treścią art. 10 § 1 k.k. na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks kamy, odpowiada ten, kto popełnił czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Tym samym odpowiedzialność karną określoną w ustawie Kodeks karny ponosi sprawca, który w czasie popełnienia czynu zabronionego miał ukończone 17 lat. W zakresie tej zasady ustawodawca wprowadził dwie modyfikacje. Pierwsza z nich polega na tym, że wyjątkowo sprawca, który nie ukończył 17 lat, a ukończył lat 15 i popełnił czyn wyczerpujący znamiona jednego z enumeratywnie wskazanych przestępstw (tj. czyn z art. 134 k.k., art. 148 § 1, 2 lub 3 k.k., art. 156 § 1 lub 3 k.k., art. 163 § 1 lub 3 k.k., art. 166 k.k., art. 173 § 1 lub 3 k.k., art. 197 § 3 lub 4 k.k., art. 223 § 2 k.k., art. 252 § 1 lub 2 k.k. oraz art. 280 k.k.), może odpowiadać na zasadach określonych w Kodeksie karnym, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym 3 przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne (art. 10 § 2 k.k.). Druga modyfikacja zwią- zana z ponoszeniem odpowiedzialności na zasadach określonych w ustawie Kodeks karny została określona w art. 10 § 4 k.k., gdzie ustawodawca dopuścił, przy spełnieniu określonych warunków, możliwość odpowiadania sprawcy, który ukończył 17 lat, przed ukończeniem przez niego 18 roku życia, na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. W realiach niniejszej sprawy bezspornym jest, że A. B. urodził się dnia 11 stycznia 1999 r. (por. protokół przesłuchania podejrzanego - k. 29 - 31, informacja o osobie z Krajowego Rejestru Karnego - k. 45). Czyn przypisany mu wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 20 stycznia 2020 r. sygn. akt II K (…), A. B. popełnił w okresie od lipca do sierpnia 2015 r. Zatem w chwili popełnienia zarzuconego, a następnie przypisanego mu przestępstwa, wyczerpującego ustawowe znamiona występku z art. 200 § 1 k.k., miał ukończone 16 lat, 8 miesięcy i 20 dni. W świetle powyższego należy stwierdzić, iż nie mógł on odpowiadać w niniejszym postępowaniu na zasadach określonych w Kodeksie karnym (por. treść art. 10 § 1 k.k. a contario). Zaznaczyć przy tym należy, że również nie mógł wobec niego mieć zastosowania tryb przewidziany w art. 10 § 2 k.k., albowiem czyn mu przypisany nie należy do katalogu przestępstw wymienionych w tym przepisie. W tej sytuacji na Sądzie Rejonowym w K. ciążył obowiązek rozważenia, czy wobec A. B. należy zastosować przepisy ustawy z dnia 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich, a to z uwagi na treść jej art. 1 § 1 pkt 2. Z uregulowania tego wynika bowiem, że przepisy tej ustawy stosuje się w zakresie postępowania w sprawach o czyny karalne - w stosunku do osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale nie ukończyły lat 17. Z akt sprawy wynika, że postępowanie karne przeciwko A. B. zostało wszczęte po ukończeniu przez niego 18 roku życia (w dniu 24 czerwca 2019 r. został mu przedstawiony i ogłoszony zarzut popełnienia czynu z art. 200 § 1 k.k. - k. 22 i k. 29 - 31). Zgodnie zaś z art. 18 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a tej ustawy, tj. przestępstwa lub przestępstwa skarbowego i postępowanie przeciwko temu nieletniemu wszczęto po ukończeniu przez niego 18 lat, sądem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że przepis ten ma charakter jedynie normy procesowej, wskazującej na właściwość sądu rozstrzy- gającego sprawę, natomiast podstawę prawną rozstrzygnięć o możliwej do orzeczenia wobec takiego sprawcy karze przewidzianej w Kodeksie karnym (a nie - środku wychowawczym, poprawczym czy innym środku przewidzianym w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich czy Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym), stanowi unormowanie art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 września 2011 r., sygn. III KK 234/11, Lex nr 1044026, z dnia 3 września 2015 r., sygn. V KK 4 249/15, Lex nr 1784536). Przepis art. 18 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, nie pozbawia zatem osoby - sprawcy czynu zabronionego statusu nieletniego w postępowaniu, które, po spełnieniu określonych w tym przepisie warunków, będzie się toczyło przed sądem właściwym według przepisów k.p.k. Z kolei z treści powołanego wyżej przepisu art. 13 wynikało, że w sytuacji gdy wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, ale w chwili orzekania ukończył lat 18, zachodzą podstawy do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym - sąd rodzinny mógł wymierzyć karę, gdy uznał, że stosowanie środków poprawczych nie byłoby już celowe. Wydając wyrok skazujący sąd zobowiązany był również do zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Przepis ten pozwalał więc na wydanie wobec nieletniego sprawcy czynu karalnego, który w dacie orzekania przez sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, miał już ukończone 18 lat, wyroku skazującego i wymierzenie kary (według reguł określonych w Kodeksie karnym), z obligatoryjnym zastosowaniem instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV KK 77/14, Lex nr 1454010). Jednakże z dniem 2 stycznia 2014 r., mocą ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2013 r., poz. 1165), został uchylony przepis art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Okoliczność ta w realiach przedmiotowej sprawy ma istotne znaczenie, albowiem wskazany przepis nie obowiązywał za- równo w czasie popełnienia przez A. B. zarzucanego mu czynu, jak też w dacie przedstawienia mu zarzutu popełnienia występku z art. 200 § 1 k.k., czy w dacie wniesienia aktu oskarżenia oraz w czasie orzekania przez Sąd Rejonowy w K.. W związku z powyższym nie miał również zastosowania przepis art. 4 ust 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r., o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw, zgodnie z którym do postępowań w sprawach nieletnich wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy (tj. do 2 stycznia 2014 r.), z wyłączeniem postępowań wykonawczych, należało zastosować przepisy dotychczasowe. Trafnie więc w tej sytuacji wywodzi Prokurator Generalny, że wraz z uchyleniem wskazanego przepisu, i nadal w obecnym stanie prawnym, nie ma podstawy prawnej do pociągnięcia do odpowie- dzialności i karania według reguł wynikających z Kodeksu karnego osoby dorosłej za czyny karalne popełnione przez taką osobę w okresie nieletniości, o ile nie wyczerpują one znamion przestępstw wymienionych w art. 10 § 2 k.k. Takiej podstawy nie daje wszak, jak wykazano wyżej, regulacja zawarta w art. 18 § 1 pkt 2 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, która określa co prawda właściwość sądu w takiej kategorii spraw, jednak pozbawiona normy materialnoprawnej, de facto stała się normą „pustą” (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt II KK 384/18. Lex nr 3075897; P. Górecki, V. Konarska – 5 Wrzosek, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, teza 7 do art. 18, War- szawa 2019). W związku z powyższym orzekając w dniu 20 stycznia 2020 r. o odpowiedzialności karnej A. B. za popełniony przez niego jako nieletniego (po ukończeniu lat 13, a przed ukończeniem 17 lat życia) występek z art. 200 § 1 k.k., niebędący czynem enumeratywnie wymienionym w art. 10 § 2 k.k., Sąd Rejonowy w K. winien był postępowanie to umorzyć wobec stwierdzenia zaistnienia nega- tywnej przesłanki procesowej przewidzianej w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. - ustalenia, że ustawa stanowi, iż sprawca nie popełnia przestępstwa. Brak było bowiem również, z uwagi na ukończenie przez A. B. w dacie orzekania 21 lat, możliwości orzeczenia wobec oskarżonego środków przewidzianych w ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. W obecnym stanie prawnym, uwzględniając przedstawione realia niniejszej sprawy, brak jest przepisu umożliwiającego ściganie A. B. za czyn, który popełnił jako nieletni. Ubocznie należy zauważyć, że jak wynika z akt sprawy, orzeczoną karę pozbawienia wolności A. B. odbył w okresie od dnia 26 lutego 2020 r. do dnia 10 sierpnia 2021 r., (por. postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia 21 lipca 2021 r., sygn. akt V Kow (…), o warunkowym przedterminowym zwolnieniu z odbycia reszty kary pozbawienia wolności - k. 76, k. 86 - 86v). Kierując się przedstawionymi motywami Sąd Najwyższy, z mocy art. 537 § 2 k.p.k. i art. 535 § 5 k.p.k., orzekł jak w wyroku. 6