V KRN 216/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pustelnik (sprawozdawca). Sędziowie: J. Gaj, W. Komorniczak.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 18października 1979 r. sprawy: 1) Jana M. i 2) Tadeusza O., oskarżonych z art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 70 § 2 u.k.s. i art. 58 k.k., 3) Mirosława G., oskarżonego z art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 58 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Prokuratora Generalnego PRL na niekorzyść oskarżonych od wyroku Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 14 sierpnia 1978 r. zmienionego wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 27 lutego 1979 r.,zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego - jako rewizyjnego - z dnia 27 lutego 1979 r. w ten sposób, że:a) uchylił orzeczenie o warunkowym zawieszeniu wykonania kar pozbawienia wolności wymierzonych Janowi M. i Tadeuszowi O.;b) wymierzoną Tadeuszowi O. karę pozbawienia wolności złagodził do 1 roku i 6 miesięcy;d) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego z dnia 14 sierpnia 1978 r. w części orzekającej na podstawie art. 20 § 1 i 2 u.k.s. ściągnięcie równowartości przedmiotów przestępstwa od Jana M. w wysokości 70.000 zł, od Tadeusza O. - 60.000 zł i od Mirosława G. - 52.000 zł (...).Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 14 sierpnia 1978 r.:1) Jan M. został uznany za winnego tego, że:a) od września 1975 r. do listopada 1976 r. w W. i na terenie obcego państwa, działając przestępstwem ciągłym, wspólnie z nieżyjącym obecnie Kazimierzem L., zawarł bez wymaganego zezwolenia z cudzoziemcem dewizowym - Wiktorem M. umowę kupna sprzedaży, na podstawie której otrzymał od niego za pośrednictwem obywatela obcego państwa Aleksieja P. złotą biżuterię w postaci pierścionków i obrączek, znaczki, obcą walutę, pieniądze polskie oraz inne przedmioty wartości bliżej nie ustalonej, nie większej niż 441.000 zł, w zamian za co przekazał Wiktorowi M. około 640 rubli, znaczki pocztowe i odzież bliżej nie ustalonej wartości, nie większej niż 415.000 zł, i za to na podstawie art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 70 § 2 u.k.s. i art. 58 k.k. został skazany na karę 2 lat pozbawienia wolności oraz 170.000 zł grzywny,b) we wrześniu 1975 r. w W. bez wymaganego zezwolenia nabył od cudzoziemca dewizowego Wiktora M. 2 złote obrączki wartości 7.000 zł i na podstawie art. 49 § 1 u.k.s. został skazany na karę 10.000 zł grzywny;2) Tadeusz O. został uznany za winnego tego, że w okresie od 1974 r. do czerwca 1977 r. w W. i na terenie obcych państw, bez wymaganego zezwolenia, zawarł z cudzoziemcami dewizowymi Reno C., Stanleyem K., Wiktorem M. i innymi umowy kupna sprzedaży, na których podstawie - w zamian za wysłane i przekazywane walory filatelistyczne - otrzymał od tychże cudzoziemców bliżej nie ustaloną liczbę franków francuskich, nie mniejszą niż 11.376 - wartości 46.542 zł, łączna zaś wartość wszystkich otrzymanych dewiz nie została bliżej ustalona, jest jednak nie mniejsza niż 124.656 zł, i za to na podstawie art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 70 § 2 u.k.s. i art. 58 k.k. został skazany na karę 2 lat pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 180.000 zł;3) Mirosława G. Sąd Rejonowy uznał za winnego tego, że:a) od 1974 r. do października 1977 r. w L. i na terenie obcego państwa, działając przestępstwem ciągłym, bez wymaganego zezwolenia nabył od cudzoziemca dewizowego Wiktora M. za 23.000 zł 1.533 ruble wartości 30.660 zł oraz od Henryka W. za pośrednictwem Kazimierza K. i obywatela obcego państwa Stanleya K. za 90.000 zł 1.000 dolarów USA o równowartości 19.900 zł, i za to na podstawie art. 47 § 1 u.k.s. w związku z art. 58 k.k. i z zastosowaniem art. 23 pkt 1 u.k.s. skazał na karę 40.000 zł grzywny,b) w okresie od 1974 r. do czerwca 1977 r. w L. i na terenie obcego państwa, działając przestępstwem ciągłym, bez wymaganego zezwolenia zawarł z cudzoziemcami dewizowymi Wiktorem M., Aleksandrem Z., Dusanem S. oraz innymi umowy, w wyniku których - w zamian za przekazane im znaczki i odzież - otrzymał od tychże cudzoziemców dewizowych walory dewizowe bliżej nie ustalonej wartości nie mniejszej jednak niż 1.300 rubli - wartości 26.000 zł oraz nie mniejszą niż 1.326 dolarów - łącznej wartości 26.520 zł, i za to na podstawie art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 58 k.k. został skazany na karę 1 roku pozbawienia wolności oraz 90.000 zł grzywny.Wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności Sąd Rejonowy na podstawie art. 73 § 1 i 2 i art. 74 § 1 k.k. warunkowo zawiesił, ustalając okres próby na 3 lata.Ponadto Sąd Rejonowy na podstawie art. 16 § 1 u.k.s. orzekł przepadek na rzecz Skarbu Państwa dowodów rzeczowych z depozytu Jana M. w postaci 8 złotych pierścionków, 1 złotego sygnetu, 5 złotych obrączek, 288 dolarów USA, bonów towarowych PKO o wartości 432,86 dolarów USA, 20 marek RFN, 18 rubli.Z depozytu Tadeusza O. Sąd Rejonowy orzekł przepadek 4 sztabek złota łącznej wagi 40.000 g, 613 dolarów USA, 150 marek NRD, 2.000 franków francuskich oraz bonów towarów PKO wartości 0,75 dolara USA, a z depozytu Mirosława G. - 340 dolarów USA.Na podstawie art. 20 § 1 i 2 u.k.s. Sąd Rejonowy orzekł ściągnięcie na rzecz Skarbu Państwa równowartości przedmiotu przestępstwa od: Jana M. w wysokości 70.000 zł, Tadeusza O. - 60.000 zł, Mirosława G. - 52.000 zł.Sąd Wojewódzki w Warszawie po rozpoznaniu sprawy - z powodu rewizji wniesionej przez oskarżonych Jana M., Tadeusza O. i Mirosława G. - wyrokiem z dnia 27 lutego 1979 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że w odniesieniu do czynu opisanego w pkt 1 uznał, iż wartość przekazanych Wiktorowi M. przez Jana M. przedmiotów wynosi nie mniej niż 275.000 zł, a otrzymanych przez niego od Wiktora M. przedmiotów - nie mniej niż 307.000 zł, uchylił orzeczenie wydane w trybie art. 20 § 1 u.k.s. w odniesieniu do Jana M., Tadeusza O. Mirosława G., uchylił orzeczenie o przepadku na rzecz Skarbu Państwa z depozytu Jana M. jednego złotego pierścionka i nakazał zwrot tego pierścionka Janowi M., na podstawie art. 73 § 1 i 2 oraz art. 74 § 1 k.k. wykonanie orzeczonych kar pozbawienia wolności warunkowo zawiesił: Janowi M. na 3-letni okres próby, a Tadeuszowi O. na 5-letni okres próby (...), złagodził orzeczoną grzywnę za czyn opisany w pkt 3 lit. b dotyczącą Mirosława G. do 40.000 zł, w pozostałej części wyrok Sądu Rejonowego utrzymał w mocy.Od wyroku Sądu Rejonowego dla miasta Warszawy z dnia 14 sierpnia 1978 r., zmienionego wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie - jako rewizyjnego - z dnia 27 lutego 1979 r., Prokurator Generalny PRL wniósł rewizję nadzwyczajną na niekorzyść oskarżonych Jana M., Tadeusza O. i Mirosława G. W rewizji tej zaskarżono wyrok w części dotyczącej uchylenia przez Sąd Wojewódzki orzeczenia Sądu Rejonowego wydanego w trybie art. 20 § 1 i 2 u.k.s. w stosunku do oskarżonych Jana M., Tadeusza O. oraz Mirosława G., a także w części dotyczącej orzeczenia o karze w stosunku do oskarżonych Jana M. i Tadeusza O., zarzucając:- obrazę art. 20 § 1 i 2 u.k.s., polegającą na wyrażeniu przez Sąd Wojewódzki błędnego poglądu prawnego, że orzeczenie przepadku przedmiotów przestępstwa o wartości znacznie niższej od faktycznie ustalonej nie daje możliwości zastosowania tego przepisu;- obrazę art. 73 § 2 k.k., polegającą na orzeczeniu warunkowego zawieszenia wykonania kar pozbawienia wolności wobec Jana M. i Tadeusza O. bez uwzględnienia tego, że względy na społeczne oddziaływanie kary przemawiają przeciwko takiemu rozstrzygnięciu, i wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku przez:a) orzeczenie na podstawie art. 20 § 1 i 2 u.k.s. ściągnięcia na rzecz Skarbu Państwa równowartości przedmiotu przestępstwa od Jana M., Tadeusza O. i Mirosława G.,b) wymierzenie Janowi M. i Tadeuszowi O. za przypisane im przestępstwa przewidziane w art. 48 § 1 u.k.s. w związku z art. 70 § 2 u.k.s. i art. 58 k.k. kar pozbawienia wolności w rozmiarze po 2 lata bez warunkowego zawieszenia wykonania tych kar.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna. Na wstępie należy stwierdzić, że rewizja skarży oba wymienione powyżej wyroki, jak wynika bowiem z jej uzasadnienia i wniosków, zmierza do zmiany obu tych wyroków.Sąd Wojewódzki, uchylając orzeczenie Sądu Rejonowego wydane w trybie art. 20 § 1 u.k.s., podniósł, że wobec orzeczenia przepadku przedmiotów przestępstwa oskarżonych Jana M., Tadeusza O. i Mirosława G. orzeczenie ściągnięcia od nich "częściowej" równowartości przedmiotu przestępstwa nie było prawidłowe, gdyż nie upoważnia do tego gramatyczna wykładnia tego przepisu, a ponadto Sąd Rejonowy nie uzasadnił w ogóle swego orzeczenia.Stanowisko Sądu Wojewódzkiego w tym zakresie nie może być uznane za słuszne.Sąd Rejonowy, jakkolwiek w sposób bardzo zwięzły, jednakże stwierdził, że dlatego: "(...) uznał za zasadne zasądzić równowartość przedmiotu przestępstwa od oskarżonych, iż w zakwestionowanych wartościach brak w tej wysokości przedmiotów przestępstwa."Sąd Wojewódzki pominął istotną w sprawie okoliczność, że Janowi M. przypisał wartość przedmiotu przestępstwa w wysokości 307.000 zł, Tadeuszowi O. - 124.656 zł, Mirosławowi G. zaś - 103.080 zł, natomiast wartość przedmiotów przestępstwa, co do których orzeczono przepadek na rzecz Skarbu Państwa, jest niewspółmiernie niższa.Z akt wynika, że przedmioty zakwestionowane u Jana M., których przepadek orzeczono, stanowią wartość 65.310 zł, natomiast waluty wymienialne i bony towarowe PKO według oficjalnych cen ówcześnie obowiązujących - 36.520 zł, tj. łącznie 101.830 zł.Wartość złota zakwestionowanego u Tadeusza O., którego przepadek orzeczono, wynosi 19.980 zł, wartość zaś walut według cen NBP - 23.080 zł, tj. łącznie 43.060 zł.Wobec Mirosława G. orzeczono przepadek tylko 340 dolarów USA, co stanowi wartość 6.800 zł (1 dolar - 20 zł).Uznanie przez Sąd Wojewódzki, że orzeczenie przepadku zakwestionowanych - choć nie wszystkich - przedmiotów przestępstwa nie pozwala na stosowanie art. 20 u.k.s. (co rzekomo wynika z jego treści), jest niesłuszne.Wykładnia gramatyczna tego przepisu, na którą powołuje się Sąd Wojewódzki, nie stoi na przeszkodzie jego stosowaniu w sytuacji, gdy orzeczony przepadek przedmiotów przestępstwa nie stanowi równowartości tego przedmiotu, a ze względów faktycznych nie można orzec przepadku różnicy między tymi wartościami.W wypadku gdy na podstawie art. 16 u.k.s. orzeczono przepadek rzeczy stanowiących jedynie część przedmiotu przestępstwo skarbowego, art. 20 u.k.s. pozwala na orzeczenie ściągnięcia od skazanego bądź całej równowartości pozostałej części, bądź też tylko określonej jej części.Przepis § 1 art. 20 u.k.s. pozwala na orzeczenie ściągnięcia od skazanego równowartości przedmiotu przestępstwa skarbowego w razie niemożności orzeczenia przepadku przedmiotu przestępstwa. Niemożność fizyczna zachodzi wówczas, gdy u skazanego nie zajęto oraz nie zabezpieczono żadnych rzeczy stanowiących przedmiot przestępstwa (pełna niemożność orzeczenia przepadku na podstawie art. 16 u.k.s.), jak i wówczas, gdy zajęto oraz zabezpieczono tylko część rzeczy stanowiących taki przedmiot i gdy tylko co do tych rzeczy zachodzi możliwość orzeczenia przepadku (częściowa niemożność orzeczenia przepadku na podstawie art. 16 u.k.s.).Ściągnięcie równowartości można orzec w obydwu tych wypadkach, z tą tylko różnicą, że w pierwszym z nich może być to równowartość wszystkich rzeczy stanowiących przedmiot przestępstwa, a w drugim - różnica wynikająca z odliczenia wartości rzeczy, co do których orzeczono przepadek.Ze względu na to, że orzeczenie ściągnięcia od skazanego równowartości przedmiotu przestępstwa jest fakultatywne ("można orzec"), sąd orzekający może bądź orzec ściągnięcie całej równowartości wszystkich rzeczy stanowiących przedmiot przestępstwa - co do których zachodzi niemożność orzeczenia przepadku - bądź odstąpić od takiego orzeczenia, bądź wreszcie orzec ściągnięcie tylko części tej równowartości. To ostatnie wynika logicznie z poprzednio przedstawionych możliwości sądu orzekającego, jeżeli bowiem ustawa pozwala na orzeczenie idące dalej w jednym lub drugim kierunku, to tym samym pozwala na orzeczenie nie idące tak daleko.Intencją art. 20 u.k.s. jest pozbawienie skazanego korzyści z popełnionego przestępstwa. Skoro zatem ze względów faktycznych nie jest możliwe orzeczenie przepadku wszystkich przedmiotów przestępstwa, to niewątpliwie należy orzec przepadek tych przedmiotów, które ujawniono i zabezpieczono, a w pozostałej części pożądane jest orzeczenie ściągnięcia równowartości różnicy w całości lub odpowiedniej części - w zależności od okoliczności związanych z popełnionym przestępstwem i odnoszących się do osoby skazanego. Odmienne rozwiązanie jest sprzeczne zarówno z intencją przepisów karno-dewizowych, a w szczególności z omawianym art. 20 u.k.s., jako też wykładnią logiczną tego przepisu, i stawiałoby w korzystniejszej sytuacji sprawcę, który zdołał ukryć więcej przedmiotów przestępstwa od tego, który ukrył mniej, albo nawet wydał wszystkie posiadane przedmioty.Przedmiot przestępstwa w rozumieniu art. 20 u.k.s. nie jest pojęciem abstrakcyjnym, lecz należy ocenić go według konkretnych ram przypisanego przestępstwa.Przyjęta przez Sąd Rejonowy - na podstawie § 2 art. 20 u.k.s. - równowartość jest bardzo korzystna dla skazanych, gdyż nie stanowi ona pełnej różnicy pomiędzy wartością przedmiotu przestępstwa przypisaną skazanemu a wartością przedmiotu, których przepadek orzeczono.Zauważyć trzeba, że Sąd Rejonowy - stosując art. 20 u.k.s. - zrezygnował z możliwości orzeczenia konfiskaty mienia na podstawie art. 70 § 2 u.k.s. wobec Jana M. i Tadeusza O. Niesłusznie zatem Sąd Wojewódzki złagodził dolegliwość ekonomiczną wobec sprawców działających z chęci zysku, uchylając orzeczenie o ściągnięciu części różnicy równowartości przedmiotu przestępstwa. Orzeczenie przez Sąd Rejonowy ściągnięcia od skazanych tylko części różnicy równowartości przedmiotu przestępstwa trzeba uznać za uzasadnione, nie można bowiem pomijać, że skazanym zostały wymierzone odpowiednio wysokie grzywny (Janowi M. w wysokości 180.000 zł, Tadeuszowi O. - 180.000 zł i Mirosławowi G. - 80.000 zł - po złagodzeniu przez Sąd Wojewódzki grzywny za czyn opisany w pkt 3 lit. b, co w sumie z kwotami, których ściągnięcie orzeczono na podstawie art. 20 u.k.s., czyni dolegliwość ekonomiczną dostatecznie surową (...).