V KRN 391/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Neumann. Sędziowie: L. Chmielewski, W. Sutkowski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: K. Kozakiewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Henryki P., oskarżonej z art. 244 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego PRL na korzyść oskarżonej od wyroku Sądu Powiatowego w Szczecinie z dnia 30 marca 1971 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił orzeczenie w części dotyczącej zobowiązania oskarżonej Henryki P. do zapłacenia Ilonie i Henrykowi K. kwoty 4.400 zł oraz Teresie i Marianowi J. kwoty 5.000 zł (...).Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Powiatowego w Szczecinie z dnia 30 marca 1971 r. oskarżona Henryka P. została uznana za winną tego, że:I. w czerwcu 1970 r. w S., powołując się na wpływy w organach lokalowych, podjęła się pośrednictwa w załatwieniu przydziału mieszkania Ilonie i Henrykowi K., w zamian za co przyjęła od nich korzyść majątkową w gotówce w kwocie 4.400 zł;II. w tym samym czasie i miejscu oraz działając w ten sam sposób jak opisany w pkt I podjęła się pośrednictwa w załatwieniu zamiany mieszkania Teresie i Marianowi J., w zamian za co przyjęła od nich korzyść majątkową w kwocie 5.000 zł,i na podstawie art. 244 w związku z art. 36 § 3 k.k. skazana została za każdy z tych czynów na kary po rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności i po 5.000 zł grzywny, a następnie na karę łączną w rozmiarze 2 lat pozbawienia wolności i 6.000 zł grzywny z warunkowym zawieszeniem wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 3 lat oraz z oddaniem skazanej pod dozór kuratora sądowego. Ponadto na podstawie art. 75 § 2 pkt 1 i 5 k.k. Sąd zobowiązał oskarżoną do naprawienia w całości wyrządzonej pokrzywdzonym szkody, tj. do zapłacenia Ilonie i Henrykowi K. kwoty 4.400 zł, a Teresie i Marianowi J. kwoty 5.000 zł w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku oraz wykonywania w okresie zawieszenia stałej pracy zarobkowej.Wyrok ten uprawomocnił się wobec niezaskarżenia go przez żadną ze stron.Od powyższego wyroku wniósł rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, zarzucając obrazę art. 75 § 2 pkt 1 k.k. w związku z art. 412 k.c., polegającą na zobowiązaniu oskarżonej Henryki P. do zapłacenia Ilonie i Henrykowi K. kwoty 4.400 zł oraz Teresie i Marianowi J. kwoty 5.000 zł tytułem naprawienia wyrządzonej wymienionym szkody - pomimo braku ku temu podstaw.W konkluzji rewizja nadzwyczajna wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku przez uchylenie powyższego zobowiązania nałożonego na oskarżoną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Jak wynika z zebranych dowodów w sprawie, Ilona i Henryk K. oraz Teresa i Marian J., licząc na znajomość oskarżonej Henryki P. w organach lokalowych, świadomie wręczyli jej pieniądze w celu załatwienia za jej pośrednictwem w sposób sprzeczny z prawem: w pierwszym wypadku - przydziału, a w drugim - zamiany mieszkania.Zgodnie z treścią art. 412 kodeksu cywilnego wszystko to, co zostało świadczone świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami współżycia społecznego albo w wykonaniu czynności prawnej mającej cel sprzeczny z ustawą lub zasadami współżycia społecznego, ulega przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.Jeżeli przedmiot takiego świadczenia został zużyty lub utracony, przepadkowi ulega jego wartość.Natomiast przy rozpoznaniu czynu lub roszczeń materialnoprawnych wynikających z treści art. 412 k.c. sąd bez względu na to, czy sprawa toczy się w postępowaniu karnym, czy też w cywilnym powinien stosować zasady określone w art. 197 k.p.c.Funkcja przepisów prawa cywilnego o naprawienie szkody jest bądź kompensacyjna, bądź prewencyjna, przy czym przepis art. 412 k.c. oparty jest na zasadzie prewencyjnej, wymierzonej zarówno przeciwko temu, kto świadomie spełnił świadczenie, jak i przeciwko temu, kto świadczenie to otrzymał. Celem tego przepisu jest regulacja stosunków prawnych i osiąganie zamierzonych celów z nich wynikających przy zachowaniu zasad praworządności najogólniej przyjętych.Dlatego też osoba spełniająca świadczenie o charakterze majątkowym z przyczyn podanych w art. 412 k.c. nie jest uprawniona do jego zwrotu, gdy spełnienie takiego świadczenia podpada pod konkretny przepis prawa karnego, jak również wtedy, gdy zostało spełnione przy naruszeniu zasad współżycia społecznego lub miało na celu obejście przepisów ustawy.Uwzględnienie zwrotu takiego świadczenia - nawet w formie zobowiązania opartego na przepisie art. 75 § 2 pkt 1 - przekracza wspomnianą funkcję prewencyjną prawa cywilnego wyrosłą na gruncie tendencji wzajemnego oddziaływania prawa cywilnego na prawo karne i prawa karnego na prawo cywilne.Niezależnie zatem od konsekwencji o charakterze karnym osoba przyjmująca, jak również spełniająca świadczenia w sytuacji określonej w art. 412 k.c. ponosi konsekwencje w postaci przepadku przedmiotu takiego świadczenia.Z powyższego wynika, że świadczenie określone w art. 412 k.c. nie korzysta z ochrony prawnej, wobec czego orzeczenie Sądu Powiatowego zobowiązujące oskarżoną do zwrotu K. i J. otrzymanej od nich korzyści majątkowej ("łapówki") jest sprzeczne z prawem i dlatego Sąd Najwyższy uchylił w tej części zaskarżony wyrok.