III KK 351/25

III KK 351/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 września 2025 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący) SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca) SSN Marek Pietruszyński w sprawie P. P. skazanej za czyn z art. 286 §1 k.k. i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 25 września 2025 r. kasacji Prokuratora Generalnego od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w Gorlicach z dnia 9 września 2022 r., sygn. akt II K 294/22, uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt II jego sentencji. [J.J.] Małgorzata Gierszon Tomasz Artymiuk Marek Pietruszyński UZASADNIENIE P. P. została oskarżona o to, że: w dniu 14 sierpnia 2020 roku w P. 1, woj. [...] w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadziła Ł. Bank Spółdzielczy w III KK 351/25 2 Ł. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie 4 000 zł za pomocą wprowadzenia w błąd pracownika tego banku co do zamiaru i możliwości spłaty zaciągniętej pożyczki, a także wysokości wynagrodzenia i miejsca zatrudnienia w ten sposób, że posłużyła się nierzetelnym dokumentem w postaci pisemnego oświadczenia z dnia 14 sierpnia 2020 roku wskazującego na zatrudnienie jej w F. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony z wynagrodzeniem miesięcznym wynoszącym 2 400 zł netto, który to dokument dotyczył okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania tego wsparcia finansowego, a P. P. nie była wówczas zatrudniona w tym przedsiębiorstwie, tj. o popełnienie czynu z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Sąd Rejonowy w Gorlicach w dniu 9 września 2022 roku, sygn. akt II K 294/22, wyrokiem nakazowym uznał oskarżoną P. P. uznał za winną popełnienia zarzucanego jej czynu, stanowiącego przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za to, na mocy art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 37a § 1 k.k. skazał ją na karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając wysokość stawki dziennej na kwotę 10 zł. Na mocy art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonej P. P. obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz Ł. Banku Spółdzielczego w Ł. kwoty 4 000 zł; Wobec niewniesienia sprzeciwu przez strony, powyższy wyrok nakazowy uprawomocnił się w dniu 24 września 2022 r. Został zaś zaskarżony kasacją przez Prokuratora Generalnego w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt II jego sentencji w zakresie nałożenia obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, na korzyść oskarżonej P. P. . Skarżący zarzucił temu orzeczeniu: 1. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa procesowego, a mianowicie art. 415 § 1 k.p.k., polegające na orzeczeniu wobec oskarżonej P. P. obowiązku naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego Ł. Banku Spółdzielczego w Ł. kwoty 4 000 zł, podczas gdy o roszczeniu wynikającym z popełnienia przestępstwa przypisanego oskarżonej, orzeczono już nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Rejonowy w Gorlicach w dniu 21 kwietnia 2021 roku sygn. akt I Nc 272/21. prawomocnym III KK 351/25 3 od dnia 22 maja 2021 roku, co wyłączało możliwość nałożenia obowiązku naprawienia szkody w postępowaniu karnym, z uwagi na zakaz rozstrzygania w różnych postępowaniach o tej samej szkodzie i kumulowania tytułów egzekucyjnych. W związku z tym zarzutem, wniósł o uchylenie wyroku nakazowego w zaskarżonej części. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście zasadna i jako taka podlega uwzględnieniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. Zaskarżony wyrok jest wadliwy w części dotyczącej orzeczonego z mocy art. 46 § 1 k.k. środka kompensacyjnego w postaci obowiązku naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego, gdyż zapadł z rażącym naruszeniem przepisu art. 415 § 1 zdanie 2 k.p.k. W przepisie tym ustawodawca wprowadził klauzulę zakazującą orzekania w procesie karnym obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub nawiązki, na rzecz pokrzywdzonego, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Regulacja ta przewiduje więc kategoryczny (bezwzględny) zakaz rozstrzygania w różnych postępowaniach o tym samym roszczeniu wynikającym z przestępstwa i w konsekwencji kumulowania tytułów egzekucyjnych wynikających z różnych orzeczeń. Jeżeli zatem roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania, albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono, to nie jest możliwe orzekanie o obowiązku naprawienia szkody i to niezależnie od tego, czy zasądzone w postępowaniu cywilnym roszczenie zostało wyegzekwowane (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 kwietnia 2025 roku, sygn. akt I KK 312/24, LEX nr 3862985, z dnia 23 stycznia 2025 roku, sygn. akt V KK 316/24, LEX nr 3820072, z dnia 20 listopada 2024 roku, sygn. akt I KK 280/24, LEX nr 3781466, z dnia 17 października 2024 roku, sygn. akt II KK 50/24, LEX nr 3773974, z dnia 16 stycznia 2018 roku, sygn. IV KK 234/17, OSNKW 2018/4/32. LEX nr 2439130, Biul. SN 2018/4/13). Tymczasem Sąd Rejonowy nakładając na oskarżoną P. P. obowiązek naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego podmiotu, tj. Ł. Banku Spółdzielczego naruszył klauzulę antykumulacyjną zawartą w przepisie art. 415 § 1 zd. 2 k.p.k. Z akt sprawy wynika, że Ł. Bank Spółdzielczy w Ł. w dniu 16 kwietnia 2021 III KK 351/25 4 roku wystąpił przeciwko P. P. z powództwem o zapłatę kwoty 3 514, 93 zł wraz z odsetkami. Źródłem dochodzonego roszczenia była zawarta w dniu 14 sierpnia 2020 roku między Ł. Bankiem Spółdzielczym, a P. P. umowa pożyczki kwoty 4 000 zł. Sąd Rejonowy w Gorlicach w dniu 21 kwietnia 2021 roku w sprawie o sygn. akt I Nc 272/21 wydał nakaz zapłaty, nakazując P. P. , aby zapłaciła powodowi Ł. Bankowi Spółdzielczemu kwotę 3 514,93 zł z ustawowymi odsetkami (k.36). Powyższy nakaz zapłaty uprawomocnił się w dniu 22 maja 2021 roku, klauzulę wykonalności nadano mu w dniu 7 czerwca 2021 roku, a następnie wszczęto postępowanie egzekucyjne (k. 32-52). Powyższe, prawomocne orzeczenie sądowe dotyczyło zatem w całości roszczenia pochodzącego z tego samego zdarzenia faktycznego, tj. zawartej przez P. P. w dniu 14 sierpnia 2020 roku z Ł. Bankiem Spółdzielczym w Ł. umowy pożyczki, uzyskanej za pomocą oszukańczych zabiegów, co pozwala na przyjęcie, iż wystąpiła niezbędna dla zastosowania przepisu art. 415 § 1 k.p.k. tożsamość podmiotowa i przedmiotowa roszczeń. O tożsamości roszczenia zasądzonego w postępowaniu cywilnym i w postępowaniu karnym przesądza fakt, że wynikają one z tego samego zdarzenia faktycznego (historycznego) i dotyczą tej samej szkody, będącej następstwem popełnionego przestępstwa i równocześnie - jak w realiach tej sprawy - niewykonania przez oskarżoną wiążącej ją z pokrzywdzonym umówy. Nie ulega wątpliwości, iż w wypadku, gdy orzeczenie sądu cywilnego wydane zostało na rzecz pokrzywdzonego bezpośrednio przeciwko sprawcy przestępstwa, zaistnieje tożsamość osoby zobowiązanej do wykonania roszczenia cywilno - prawnego i roszczenia wynikającego z przestępstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2018 roku, sygn. IV KK 234/17, OSNKW 2018/4/32; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2015 roku, sygn. IV KK 414/14, LEX nr 1666905; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2014 roku, sygn. V KK 333/14, LEX nr 1567491; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2009 roku, sygn. III KK 68/09, LEX nr 503184; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 roku, sygn. III KK 343/08. LEX nr 477886). Zobowiązanie w wyroku karnym oskarżonej P. P. do naprawienia szkody na rzecz Ł. Banku Spółdzielczego w Ł. doprowadziło de facto do zdublowania tytułów egzekucyjnych w sytuacji, gdy celem klauzuli antykumulacyjnej zawartej w art. 415 § III KK 351/25 5 1 k.p.k. jest właśnie zapobieganie takiej sytuacji, umożliwiającej pokrzywdzonemu dochodzenie tego samego roszczenia. Zauważyć nadto należy, że w dniu 11 października 2021 roku P. P. wpłaciła bezpośrednio do Ł. Banku Spółdzielczego kwotę 500 zł (k. 51). Zatem orzeczona w ramach nałożonego przez Sąd obowiązku kompensacyjnego z art. 46 § 1 k.k. kwota przekracza także wysokość szkody istniejącej w chwili orzekania. „Naprawienie szkody, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k. to w szczególności wyrównanie straty, którą poniósł pokrzywdzony. Sąd kamy musi uwzględnić w chwili wyrokowania rozmiary pokrytej już szkody, w szczególności wartość uprzednio odzyskanego w stanie niepogorszonym mienia” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2011 roku, sygn. III KK 392/10, LEX nr 794161). Reasumując stwierdzić należy, że orzeczenie wobec oskarżonej P. P. obowiązku naprawienia szkody wynikającej z popełnienia przestępstwa nastąpiło pomimo wystąpienia przesłanki uzasadniającej zastosowanie klauzuli antykumulacyjnej określonej w art. 415 § 1 k.p.k., tj. o roszczeniu wynikającym z popełnionego przestępstwa prawomocnie orzeczono. Skarżący zwrócił również uwagę, że orzeczenie środka kompensacyjnego związane było w niniejszej sprawie z zastosowaniem przez Sąd Rejonowy w Gorlicach art. 37a § 1 k.k., którego treść następnie ulega zmianie. Przepis ten umożliwił orzeczenie kary wolnościowej w miejsce kary pozbawienia wolności przewidzianej w art. 286 § 1 k.k. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie popełnienia przez oskarżoną czynu w dniu 14 sierpnia 2020 roku, jak i w dacie orzekania Sądu Rejonowego w Gorlicach w dniu 9 września 2022 roku, tj. od dnia 24 czerwca 2020 roku do dnia 30 września 2023 roku, stanowił o konieczności orzeczenia obok kary wolnościowej jednego z alternatywnych środków: środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku. Tym samym, orzeczenie obowiązku naprawienia szkody czyniło zadość wymogom wynikającym z tego przepisu. Wprawdzie art. 37a § 1 k.k. z dniem 1 października 2023 roku uległ zmianie. Obecnie nie stanowi on już o obligatoryjnym orzeczeniu środka karnego, środka kompensacyjnego, przepadku. Mając jednak na uwadze odmienne uregulowania ustawodawcy, poprzez podwyższenie dolnych granic kar wolnościowych możliwych III KK 351/25 6 do orzeczenia przy zastosowaniu tej normy prawnej, za względniejszy dla sprawcy uznać należy przepis w brzmieniu obowiązującym poprzednio (tak Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 8 maja 2024 roku, sygn. akt V KK 77/24; z dnia 16 kwietnia 2024 roku, sygn. akt V KK 48/24; z dnia 27 marca 2024 roku, sygn. akt V KK 55/24; orzeczenia niewystępujące w bazie orzeczeń Sądu Najwyższego). Uchylenie wyroku w zaskarżonej niniejszą kasacją części, dotyczącej orzeczonego środka kompensacyjnego w postaci obowiązku naprawienia szkody, spowoduje niezgodność orzeczenia z przepisem prawa materialnego, tj. art. 37a § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym poprzednio (orzeczona zamienna kara wolnościowa nie będzie wzmocniona przynajmniej jednym z wymienionych alternatywnie środków: środkiem karnym, środkiem kompensacyjnym lub przepadkiem). Pomimo tego, w związku z upływem określonego w art. 524 § 3 k.p.k. terminu do wniesienia kasacji na niekorzyść oskarżonej P. P. , nie jest możliwe takie zaskarżenie tego wyroku. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [J.J.] [a.ł] Małgorzata Gierszon Tomasz Artymiuk Marek Pietruszyński