V KS 20/19

Sygn. akt V KS 20/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 lipca 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Rafał Malarski SSN Marek Pietruszyński w sprawie A. M. oskarżonego z art. 207 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 4 lipca 2019 r., skargi, wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt IV Ka […] uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w S. z dnia 29 marca 2018 r., sygn. akt V K […], i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym; 2. zarządza zwrot oskarżonemu A. M. uiszczonej opłaty od skargi w kwocie 450,00 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych). 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 29 marca 2018 r., sygn. akt V K […], Sąd Rejonowy w S. uniewinnił A. M. od zarzuconego mu czynu z art. 207 § 1 k.k. mającego polegać na tym, że „w okresie od 2010 roku daty bliżej nieustalonej do dnia 8 sierpnia 2012 roku i następnie od lutego 2014 roku do maja 2014 roku w S. i K. znęcał się fizycznie i psychicznie nad M. M., poprzez wszczynanie awantur, wyrzucanie jej z mieszkania, także porą nocną i uniemożliwianie wejścia do mieszkania, popychanie, uderzanie po ciele oraz wyzywanie słowami powszechnie uznanymi z obelżywe celem jej udręczenia i poniżenia”. Wyrok ten zaskarżony został przez oskarżyciela publicznego oraz pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej. Prokurator w swojej apelacji zarzucił „obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k., poprzez dokonanie przez Sąd dowolnej, sprzecznej ze wskazaniami wiedzy, doświadczenia życiowego oraz zasadami logicznego rozumowania, oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, mającą wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, w szczególności bezkrytyczne przyjęcie wyjaśnień złożonych przez oskarżonego, jak i uznanie zeznań R. G., Ł. R., D. i M. W. za wiarygodne, opinii biegłego K. B. jako prawidłowej i spójnej oraz pominięcie przy ustaleniu stanu faktycznego zeznań pokrzywdzonej, zeznań świadków: K. S.-Ś., B. W., K. R., J. Ł., X. Y., M. R. jako niewiarygodnych, a nadto nie docenienie w należyty sposób wiadomości sms w zakresie negatywnych zachowań oskarżanego względem pokrzywdzonej, Niebieskiej Karty, notatek Policji, co w konsekwencji doprowadziło do uniewinnienia oskarżonego od zarzucanego mu czynu, podczas gdy prawidłowo oceniony materiał dowodowy nakazuje przyjąć, że oskarżony dopuścił się czynu z art. 207 § 1 k.k.”. W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku sądu meriti w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Natomiast pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej podniósł zarzuty: 1. błędu w ustaleniach faktycznych, będącego wynikiem mającej wpływ na treść orzeczenia obrazy przepisów postępowania, zwłaszcza art. 4 k.p.k. i art. 7 k.p.k., który to błąd wyraża się „w przyjęciu tezy, że zgromadzone w niniejszej sprawie materiały dowodowe są niewystarczające i nie pozwalają na przyjęcie, 3 iż oskarżony A. M. znęcał się fizycznie i psychicznie nad pokrzywdzoną M. M., podczas gdy prawidłowa i całościowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, te oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu”; 2. obrazy art. 7 k.p.k. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, tj.: - „błędną ocenę zeznań pokrzywdzonej w sprawie zeznania co do znęcania się nad nią przez oskarżonego i przyjęcie, że pokrzywdzona dopasowuje zeznania do swoich potrzeb i tym samym uznanie ich za niewiarygodne; - błędne przyjęcie, że skoro pokrzywdzona godziła się na zakazy stosowane przez oskarżonego, takie jak np. polecenie zmiany pracy, usunięcie konta na Facebooku, czy ograniczanie kontaktów towarzyskich i inne, to zakazy te nie mogły być formą znęcania się psychicznego nad pokrzywdzoną; - błędną ocenę, iż obraźliwe SMS-y wysyłane przez oskarżonego do pokrzywdzonej były konsekwencją powzięcia informacji o ciąży pokrzywdzonej; - pozytywną ocenę zeznań świadka D. W. w zakresie, w którym wskazuje, że oskarżony cieszył się z ciąży pokrzywdzonej, podczas gdy wcześniej Sąd daje wiarę, że obraźliwe SMS-y kierowane do pokrzywdzonej przez oskarżonego były wynikiem jego niezadowolenia z ciąży pokrzywdzonej, a zatem takie rozumowanie Sądu prowadzi do wewnętrznej sprzeczności w ocenie materiału dowodowego; - błędną ocenę zeznań K. G. poprzez przyjęcie, że pokrzywdzona w trakcie interwencji była zaczerwieniona na twarzy, co niekoniecznie potwierdza, że chwilę wcześniej została uderzona przez oskarżonego: - pozytywną ocenę zeznań świadków Ł. R., D. W., M. W. i R. G. w zakresie, w którym wskazują, że oskarżony jest bardzo spokojnym, łagodnym człowiekiem; - błędną ocenę zeznań świadków K. S.-Ś., B. W., K. R., J. Ł., X. Y. i M. R. poprzez uznanie ich za niewiarygodnych; - negatywną ocenę zaświadczenia wydanego przez psychologa potwierdzającego, że pokrzywdzona była ofiarą przemocy domowej i uznanie, że jest ono niewiarygodne; 4 - pozytywną ocenę opinii biegłego psychologa, podczas gdy opinia była ogólna, biegły w sposób ogólny i teoretyczny opisywał obecny stan pokrzywdzonej”. Przy tak zredagowanych zarzutach wniósł alternatywnie o: - „zmianę zaskarżonego wyroku i uznanie oskarżonego za winnego zarzucanego mu czynu i wymierzenie kary, - względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji”. Po rozpoznaniu wskazanych wyżej apelacji, Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt IV Ka […], uchylił zaskarżony wyrok i sprawę A. M. przekazał Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania. Skargę na wyrok Sądu odwoławczego wniósł w trybie art. 539a § 3 k.p.k. obrońca oskarżonego A. M.. Zarzucił w niej „naruszenie art. 437 § 2 k.p.k. poprzez uchylenie przez Sąd odwoławczy wyroku Sądu I instancji w powołaniu na konieczność przeprowadzenia dowodów w postaci zeznań innych świadków oraz dostarczenie lepszej jakości niż są w aktach sprawy dokumentów, kiedy to w danej sprawie nie wystąpiły enumeratywnie wskazane podstawy uchylenia orzeczenia oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, jak i nie jest konieczne przeprowadzenie przewodu w całości, gdyż prawidłowa analiza akt postępowania wyraźnie wskazuje, iż w niniejszej sprawie został prawidłowo przeprowadzony przewód sądowy, dowody zostały przez strony bez żadnych ograniczeń przedstawione, a sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny całości zebranego materiału odwodowego i na tej podstawie wydał wyrok”. W oparciu o ten zarzut wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy właściwemu sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na skargę Prokurator Rejonowy w S. wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wprawdzie zarzut skargi wyartykułowany w jej petitum może wzbudzić wątpliwości co do jego poprawności, to sam środek odwoławczy, przy uwzględnieniu również argumentacji zawartej w części motywacyjnej, okazał się zasadny. 5 Wskazując na naruszenie art. 437 § 2 k.p.k. obrońca oskarżonego w części wstępnej skargi wywodzi, że uchybienie powyższe związane jest z brakiem konieczności przeprowadzenia na nowo przewodu w całości, który w dotychczasowym postępowaniu został przeprowadzony – jego zdaniem – prawidłowo, materiał dowodowy został zgromadzony bez żadnych ograniczeń i oceniony przez Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy. Tymczasem, co w sposób jednoznaczny wynika z motywów Sądu Okręgowego w S., powodem wydania w niniejszej sprawie wyroku kasatoryjnego przez Sąd odwoławczy, nie była konieczność ponowienia przewodu sądowego w całości, lecz jego uzupełnienie w kierunku dostrzeżonej przez ten Sąd możliwości oceny poszczególnych zachowań oskarżonego A. M. pod kątem wypełnienia znamion występków określonych w art. 216 § 1 k.k. i w art. 217 § 1 k.k. Zdaniem sądu ad quem zgromadzone w toku dotychczasowego postępowania dowody oraz poczynione na ich podstawie przez Sąd pierwszej instancji ustalenia dają podstawę do uznania, że działania oskarżonego wypełniają znamiona wskazanych wyżej czynów zabronionych ściganych z oskarżenia prywatnego przyjmując jednocześnie, iż istnieje konieczność przeprowadzenia w tym zakresie dodatkowych dowodów. Powyższe zauważenie nie pozostawia wątpliwości, że wyłączną przyczyną uchylenia zaskarżonego przez oskarżycieli: publicznego i posiłkowego, wyroku Sądu Rejonowego w S., nie była ta, o jakiej mowa w art. 437 § 2 zdanie 2 in fine k.p.k., lecz wystąpienie sytuacji wskazanej w art. 454k.p.k., co związane było z uniewinnieniem w postępowaniu merytorycznym A. M. od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 k.k. Nie można natomiast odmówić słuszności tej części skargi, w której jej autor, odwołując się do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18 (OSNK 2018, z. 11, poz. 73), zasadnie zauważa, że przedstawiona przez Sąd drugiej instancji konieczność uchylenia poddanego kontroli instancyjnej wyroku sądu meriti nie wynika wyłącznie z przeprowadzonej przez ten Sąd analizy dotychczas zgromadzonych dowodów i ich odmiennej oceny, niż to uczynił sąd a quo, lecz w z sygnalizowanej przez Sąd odwoławczy potrzeby uzupełnienia materiału 6 dowodowego w kierunku uprawdopodabniającym możliwość przypisania oskarżonemu czynów z art. 216 § 1 k.k. i z art. 217 § 1 k.k. Jeżeli zaś tak, to oczywistym jest, że przy obecnym modelu postępowania odwoławczego to na sądzie drugiej instancji ciąży przede wszystkim obowiązek uzupełnienia luk w materiale dowodowym, jeżeli dostrzega możliwość wydania w sprawie wyroku skazującego, czemu stoi na przeszkodzie reguła ne peius określona w art. 454 § 1 k.p.k. Jak to bowiem stwierdził Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18, którą ten skład orzekający w pełni podziela, „możliwość uchylenia wyroku uniewinniającego, umarzającego albo warunkowo umarzającego postępowanie karne i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.) zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy - w wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń faktycznych) - stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. Sama tylko możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia reguły ne peius określonej w art. 454 § 1 k.p.k.”. W tym stanie rzeczy zauważyć należy, że z uzasadnienia Sądu drugiej instancji nie wynika wcale konieczność wydania w przedmiotowej sprawie wyroku skazującego A. M., chociażby za czyn określony w art. 217 § 1 k.k. i to w oparciu o dotychczas zgromadzone dowody. W wypadku występku z art. 217 § 1 k.k., co do zdarzenia mającego mieć miejsce w dniu 7/8 kwietnia 2012 r., sąd ad quem odwołał się bowiem do dowodu znajdującego się na k. 41 akt sprawy, zeznań pokrzywdzonej oraz dokumentacji sporządzonej przez interweniujących wówczas policjantów (s. 4 i 8 uzasadnienia Sądu Okręgowego). Jednocześnie nakazał Sądowi pierwszej instancji, przy rozpatrywaniu tego zdarzenia w ponowionym postępowaniu, uwzględnienie regulacji zawartych w art. 101 § 2 k.k. i art. 104 k.k. Tymczasem, w konfiguracji procesowej istniejącej w niniejszej sprawie w odniesieniu do tego zdarzenia, wydanie wyroku skazującego nie jest możliwe. 7 W dniu 11 kwietnia 2012 r. w powyższym przedmiocie wydane zostało – na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. – postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia o czyn z art. 157 § 1 k.p.k. popełniony przez A. M. na szkodę M. M. z uwagi na brak danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa. Z uwagi na charakter zdarzenia oraz osoby jego uczestników niewątpliwym jest, że okres przedawnienia w takim wypadku (uznania, że doszło do czynu z art. 217 § 1 k.k.) wynosił rok i był liczony od momentu, w którym pokrzywdzona dowiedziała się o osobie sprawcy, a więc najpóźniej od dnia 8 kwietnia 2012 r. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2008 r., V KK 5/08, OSNKW 2008, z. 8, poz. 64). Okres ten wiązał przy tym również prokuratora, w zakresie jego uprawnień wynikających z art. 60 § 1 k.p.k. Tymczasem pokrzywdzona stosowny wniosek, będący zresztą podstawą wszczęcia przedmiotowego postępowania, złożyła dopiero w dniu 2 marca 2015 r., a więc niewątpliwie po upływnie rocznego terminu przedawnienia wynikającego z art. 101 § 2 k.k. Tym samym, w sytuacji przyjęcia przez Sąd odwoławczy, a to wynika z pisemnych motywów zaskarżonego wyroku, konieczności poczynienia określonych ustaleń w powyższym zakresie na niekorzyść oskarżonego, jedynym możliwym do wydania orzeczeniem byłoby umorzenie postępowania w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. Przypomnieć bowiem należy, że zawarta w art. 454 § 1 k.p.k. reguła ne peius odnosi się tylko do „skazania” oskarżonego. Nie dotyczy zatem możliwości uchylenia wyroku uniewinniającego i umorzenia lub zmiany wyroku uniewinniającego i warunkowego umorzenia postępowania albo zmiany wyroku umarzającego postępowanie (np. na podstawie art. 1 § 2 k.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.) przez warunkowe jego umorzenie. Sąd odwoławczy, jeżeli stwierdzi, że spełnione są warunki do umorzenia lub warunkowego umorzenia, to nie może uchylić wyroku uniewinniającego i przekazać sprawy do ponownego rozpoznania, gdyż do wydania takiego orzeczenia brak będzie podstawy z art. 437 § 2 zdanie 2 k.p.k. W takiej sytuacji procesowej sąd odwoławczy powinien wydać wyrok umarzający lub warunkowo umarzający postępowanie karne w miejsce wyroku uniewinniającego. Dopiero po przeprowadzeniu swoistego testu polegającego na stwierdzeniu, że wobec istnienia podstaw do przypisania winy nie 8 zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie albo warunkowe umorzenia postępowania, gdyż oskarżony powinien zostać skazany, to wówczas na podstawie art. 437 § 2 zdanie 2 k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. sąd odwoławczy powinien uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania [zob. D. Świecki (w:) D. Świecki (red.): Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2017, t. II, s. 329-330). Tak się jednak w tym wypadku nie stało. Odmiennie, lecz nie co do wniosku końcowego, ocenić należy sytuację związaną z tą częścią działań oskarżonego, które według Sądu Okręgowego w S. mogą doprowadzić do stwierdzenia, że wyczerpały one znamiona czynu (czynów) z art. 217 § 1 k.k. (maj 2014 r.) i z art. 216 § 1 k.k. O ile w wypadku treści sms z dnia 19 stycznia 2014 r. (k. 56), poczynić należy analogiczne zauważenia, jak w wypadku omówionego wyżej czynu z art. 217 § 1 k.k. mającego mieć miejsce w dniu 8 kwietnia 2012 r. (upływ rocznego terminu przedawnienia w dniu 19 stycznia 2015 r., przy uwzględnieniu złożenia zawiadomienia o przestępstwie w dniu 2 marca 2015 r.), o tyle w przypadku zdarzeń mających miejsce od maja 2015 r. (w tym smsów – uzasadnienie Sądu Rejonowego k. 315), stan sprawy jest o tyle odmienny, iż wymaga – zdaniem Sądu drugiej instancji – przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. Uzupełnieni takie to jednak w pierwszym rzędzie obowiązek sądu ad quem, który dopiero po takim uzupełnieniu materiału dowodowego, potwierdzającego wyrażone przez ten Sąd założenie co do wyczerpania znamion przestępstw z art. 217 § 1 k.k. i 216 § 1 k.k. i jednocześnie stwierdzeniu, że nie wchodzi w tym wypadku w grę umorzenie, bądź warunkowe umorzenie postępowania, może postąpić po myśli art. 437 § 2 zdanie 2 k.p.k. Uwzględniając całokształt przeprowadzonych wyżej rozważań, a tym samym stwierdzając co najmniej przedwczesność wydania przez Sąd odwoławczy orzeczenia uchylającego zaskarżony apelacjami wyrok i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania, rozstrzygnięto, jak w części dyspozytywnej wyroku. Zwrot oskarżonemu uiszczonej przez niego opłaty od skargi znajduje podstawę w treści przepisów art. 539f k.p.k. w zw. z art. 527 § 4 k.p.k. a