V KZP 3/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman.Sędziowie: R. Bodecki, J. Bratoszewski, J. Gacek (współsprawozdawca), E. Porębski, M. Synoradzki (sprawozdawca), M. Szczepański.Prokurator Prokuratury Generalnej: S. Kołodziej - z udziałem Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 stycznia 1989 r., złożonego na podstawie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) i skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w celu podjęcia uchwały przez skład siedmiu sędziów, wyjaśniającej następujące zagadnienie prawne:"Czy można orzec przepadek narzędzi lub innych przedmiotów, które służyły lub były przeznaczonego do popełnienia przestępstwa, jak również przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa, w sytuacji, gdy stanowią one własność sprawcy przestępstwa i osób, które w jego popełnieniu nie uczestniczyły, a jednocześnie ustawa nie przewiduje możliwości ich przepadku, choćby nie były własnością sprawcy?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym Ministra Sprawiedliwości wynikały z pozornej sprzeczności, jaką można dostrzec w treści następujących orzeczeń Sądu Najwyższego:wyrok z dnia 8 kwietnia 1976 r. - w którym stwierdza się, że orzeczenie przepadku rzeczy stanowiącej współwłasność nie może nastąpić, jeżeli współwłaściciele nie byli objęci postępowaniem karnym lub nie zachodziły przypadki szczególne (OSNKW 1976, z. 9, poz, 114);uchwała z dnia 23 grudnia 1986 r. - z której wynika, że w razie orzeczenia przepadku rzeczy objętej współwłasnością małżonek osoby skazanej może dochodzić roszczenia od Skarbu Państwa (art. 369 k.p.k) (OSNCP 1988, z. 1, poz. 11).Jednocześnie zauważyć należy, że w orzecznictwie karnym Sądu Najwyższego, jak dotąd, zajmowano jednolite stanowisko, według którego możliwość przepadku rzeczy, o której mowa w przedstawionym zagadnieniu prawnym, nie jest dopuszczalna; wynika to z następujących orzeczeń Sądu Najwyższego:- wyroku z dnia 27 maja 1976 r., w którym wyrażono pogląd. iż "istota kary z art. 48 § 1 k.k. polega na tym, że stanowiąc dolegliwość dla sprawcy przestępstwa nie może jednocześnie krzywdzić osoby trzeciej" (OSNPG 1977, z. 4, poz. 25);- wyroku z dnia 8 grudnia 1977 r., w którym zaprezentowano pogląd, iż "z wyjątkiem wyraźnie wskazanych w ustawie sytuacji - przepadek przedmiotów pochodzących z przestępstwa wolno orzec tylko wtedy, gdy przedmioty te są własnością sprawcy" (OSNPG 1978, z. 4, poz. 45);- uchwały z dnia 12 czerwca 1987 r. - VI KZP 41/86 (nie opublikowanej), według której art. 48 § 3 k.k. wyłącza możliwość orzeczenia na podstawie art. 56 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt i prawie łowieckim (Dz. U. Nr 36, poz. 226) przepadku przedmiotu objętego z tytułu wspólności majątkowej współwłasnością małżeńską.Sąd Najwyższy uważa, że przytoczone poglądy są słuszne. a wynikający z nich kierunek orzecznictwa karnego trafny.Rozważając postawiony problem, dostrzec należy tę generalną zasadę prawa karnego wyrażoną w art. 1 k.k., według której: "odpowiedzialności karnej podlega ten tylko (podkreślenie SN), kto dopuszcza się czynu społecznie niebezpiecznego, zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia".Ta podstawowa zasada nie może być interpretowana rozszerzająco z jakiegokolwiek punktu widzenia poza wyjątkami wynikającymi z ustawy (art. 48 § 3 zdanie drugie k.k.). Nie ulega wątpliwości, że przepadek rzeczy, o którym mowa jest w art. 38 pkt 6 k.k., jest karą dodatkową, której wymierzenie jest możliwe na zasadach określonych w art. 48 § 1-3 k.k. i w warunkach określonych w rozdziale VII kodeksu karnego - "Wymiar kary". Jest przy tym oczywiste, że jakąkolwiek karę zasadniczą czy dodatkową wymierza się osobie uznanej - na zasadach określonych w kodeksie karnym i w sposób przewidziany w przepisach kodeksu postępowania karnego - za sprawcę przestępstwa, a więc za winnego lub odpowiadającego na zasadach określonych w art. 103 § 1 i art. 104 k.k.Przyjęcie odmiennego poglądu oznaczałoby objęcie karą dodatkową w postaci przepadku rzeczy także i osoby nie będącej sprawcą przestępstwa - bez wyraźnego zezwolenia ustawowego. Bez istotnego znaczenia w tym zakresie jest przewidziana w art. 369 k.p.k. możliwość dochodzenia roszczeń w drodze procesu cywilnego przez osobę nie będącą stroną. Możliwość ta bowiem dotyczy przede wszystkim tych sytuacji, w których do mienia objętego przepadkiem rości sobie prawo inna osoba niż sprawca przestępstwa, np. z tytułu współwłasności lub nawet - własności. Tak więc art. 369 k.p.k., przewidując określone uprawnienia dla osoby nie będącej stroną, określa tylko reguły postępowania, które nie mogą mieć zastosowanie, jeżeli zaistnieje sytuacja wyjątkowa, dopuszczona przez art. 48 § 3 k.k.Powołana we wniosku uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1986 r. - III CZP 94/86, odpowiadająca na pytanie, "czy w wypadku orzeczenia przepadku przedmiotu należącego do dorobku małżonków dokonanego na podstawie art. 48 § 1 k.k. jedno z małżonków, którego orzeczenie to nie dotyczy, może skutecznie domagać się od Skarbu Państwa zapłaty określonej sumy pieniężnej, stanowiącej wartość jego udziału w tym przedmiocie" - odnosi się do przypadku i możliwości wynikającej z treści art. 48 § 3 k.k. - skoro już orzeczono przepadek; nie kwestionuje zaś przedstawionego poglądu, co wynika bezpośrednio ze sformułowania zawartego w części motywacyjnej tej uchwały: "Poszukiwanie środków ochrony mienia należącego do sfery stosunków majątkowych małżeńskich nie może prowadzić do sprzeczności z przepisami kodeksu karnego i wydanym w postępowaniu karnym prawomocnym wyrokiem skazującym. Jednakże należy też stwierdzić, że konsekwencje każdej kary - w tym także kary na majątku, jakim jest przepadek - powinien ponieść sprawca przestępstwa, a nie jego małżonek lub rodzina".Zważywszy treść przepisów kodeksu cywilnego dotyczących własności i współwłasności, stanowisko to, odpowiadające wyrażonemu w niniejszej uchwale, należy odnieść do każdego współwłaściciela niezależnie od podstawy powstania i trwania współwłasności. Pogląd ten, co jest oczywiste, nie może dotyczyć przypadków, kiedy stosownie do przepisów kodeksu cywilnego dotyczących nabycia własności, następującemu w wyniku przestępstwa np. zagarnięcia mienia, paserstwa itp., przejściu posiadania przedmiotu nie towarzyszy nabycie prawa własności lub współwłasności tego przedmiotu.Z tych powodów udzielono odpowiedzi jak na wstępie.Zważywszy na doniosłość i znaczenie dla praktyki rozstrzygniętej kwestii, Sąd Najwyższy nadał uchwale moc zasady prawnej.