VI KZP 3/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Budzianowski. Sędziowie: K. Mioduski (sprawozdawca), J. Pietrzykowski. Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Janiny J., oskarżonej z art. 181 § 1 i art. 182 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 7 grudnia 1971 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy w wypadku skazania za zniewagę (art. 181 § 1 k.k.) i za naruszenie nietykalności cielesnej (art. 182 § 1 k.k.) na karę pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, ma zastosowanie art. 75 § 2 pkt 1 k.k.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Sąd Powiatowy w Gołdapi wyrokiem z dnia 5 października 1971 r. skazał oskarżoną Janinę J. na podstawie art. 181 § 1 i art. 182 § 1 k.k. na 3 miesiące pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres 2 lat. W tymże wyroku Sąd Powiatowy w Gołdapi na mocy art. 75 § 2 pkt 1 k.k. zobowiązał oskarżoną do wpłacenia na rzecz oskarżyciela prywatnego kwoty 800 zł w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku. Rozpoznając sprawę wskutek rewizji wniesionej przez obrońcę oskarżonej, Sąd Wojewódzki w Białymstoku wystąpił w trybie art. 390 § 1 k.p.k. o rozstrzygnięcie, czy w razie skazania za zniewagę i naruszenie nietykalności cielesnej na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania sąd może obciążyć skazanego obowiązkiem przewidzianym w art. 75 § 2 pkt 1 k.k.Uzasadnienie prawne2. Udzielając odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy miał na względzie, co następuje:Przepisy kodeksu karnego dotyczące obowiązku naprawienia szkody (art. 28 § 2 i 3, art. 35, 75 § 2 i 3, art. 94) stanowią w zasadzie samodzielną materialnoprawną podstawę nałożenia tego obowiązku. Niemniej jednak o granicach naprawienia szkody rozstrzyga prawo cywilne, którego przepisy mają tu posiłkowe zastosowanie. Z tej racji nie do przyjęcia byłoby nakładanie na sprawcę na podstawie przepisów prawa karnego dalej idących obowiązków, niż byłoby to możliwe w myśl przepisów prawa cywilnego. O ile bowiem w prawie cywilnym głównym celem odszkodowania jest możliwie pełna kompensacja szkody (art. 361 § 2 k.c.), o tyle w prawie karnym na plan pierwszy wysuwają się funkcje wychowawcze i reedukacyjne, a funkcja kompensacji szkody spełnia rolę wtórną. Znajduje to wyraz między innymi w unormowaniach zawartych w ostatnio wymienionych przepisach kodeksu karnego, które zezwalają na zobowiązanie skazanego do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem także w części, jeżeli sąd uzna, iż częściowa kompensacja wyrządzonej pokrzywdzonemu szkody spełni skutecznie rolę środka probacji, wzmacniając jednocześnie, w wypadku przewidzianym w art. 75 § 2 pkt 1 k.k., efekt społecznego oddziaływania kary, której wykonanie warunkowo zawieszono.3. W myśl przepisów kodeksu cywilnego bynajmniej nie każda szkoda w postaci krzywdy moralnej uzasadnia roszczenie o jej naprawienie. Przepisy kodeksu cywilnego dotyczące tzw. szkód na osobie (art. 444-446) przewidują świadczenia pieniężne tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jedynie w wypadkach uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia człowieka wolności oraz skłonienia kobiety za pomocą podstępu, gwałtu lub nadużycia stosunku zależności do poddania się czynowi nierządnemu. Na podkreślenie zasługuje okoliczność, że obowiązujący kodeks cywilny (odmiennie od kodeksu zobowiązań z 1933 r. - art. 165 § 1) nie przewiduje zadośćuczynienia pieniężnego dla osoby poszkodowanej wskutek zniewagi lub naruszenia nietykalności cielesnej. Cześć i nietykalność cielesna - jako dobra osobiste człowieka - podlegają ochronie przewidzianej w art. 24 § 1 k.c., według którego: "Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie". Dopiero jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa (np. w związku z naruszeniem nietykalności cielesnej uległa uszkodzeniu odzież pokrzywdzonego), poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych (art. 24 § 2 k.c.). Ponadto, stosownie do art. 448 k.c., w razie umyślnego naruszenia dóbr osobistych poszkodowany może żądać, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków wyrządzonej szkody, ażeby sprawca uiścił odpowiednią sumę pieniężną na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża.4. Przechodząc na grunt przepisów kodeksu karnego dotyczących obowiązku naprawienia szkody, a zwłaszcza na grunt art. 75 § 2 pkt 1 k.k., stwierdzić należy, że przepis ten nie dotyczy obowiązków odszkodowawczych dalej idących niż przewidziane w przepisach prawa cywilnego. Nie znajduje przeto uzasadnienia przyznanie pokrzywdzonemu na podstawie tego przepisu określonej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę doznaną wskutek zniewagi lub naruszenia nietykalności cielesnej.Odpowiedni środek probacyjny w wypadku skazania na podstawie art. 181 § 1 i art. 182 § 1 k.k. na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania stanowić mogą np. obowiązki przewidziane w art. 73 § 2 pkt 2 lub pkt 4 k.k. Niezależnie od tego pokrzywdzony może żądać w drodze powództwa cywilnego, ażeby sprawca takiego czynu uiścił odpowiednią sumę pieniężną na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża (art. 448 k.c.); może także domagać się naprawienia szkody majątkowej wynikłej wskutek naruszenia dobra osobistego.Natomiast skazanie za zniewagę lub naruszenie nietykalności cielesnej (art. 181 i 182 k.k.) na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania nie stanowi samo przez się podstawy do nałożenia na skazanego obowiązku przewidzianego w art. 75 § 2 pkt 1 k.k., jeżeli pokrzywdzony nie poniósł na skutek popełnienia tego czynu szkody majątkowej.