VI KZP 43/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: R. Bodecki, J. Mikos, C. Kraska, W. Gruber, T. Rink (sprawozdawca), Z. Ziemba.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk -Sentencjaz udziałem Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry.Sąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 1987 r. o podjęcie uchwały w składzie siedmiu sędziów, wyjaśniającej następujące zagadnienia prawne:"Czy art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 21, poz. 96) wyłącza stosowanie art. 199 k.k. w sytuacji, gdy wartość pogranej bez umowy zawartej z dostawcą, energii elektrycznej przekracza 5.000 zł?uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 21, poz. 96) wprowadziła art. 38 ust. 2 karalność poboru paliwa lub energii elektrycznej ze wspólnej sieci bez umowy lub niezgodnie z umową zawartą z dostawcą, przewidując w zagrożeniu ustawowym karę aresztu do 3 miesięcy, ograniczenia wolności do 3 miesięcy lub grzywny do 20.000 zł (obecnie w związku z art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach - Dz. U. Nr 23, poz. 100 - górną granicą grzywny jest kwota 50.000 zł). Niezależnie od tego w art. 43 i 44 wymienionej ustawy przewidziano sposób wyliczania i tryb ścigania należności wynikających m.in. z nielegalnego poboru energii.W związku z takim unormowaniem prawnym wytworzyła się sytuacja zbiegu przepisów ustaw; kodeksu karnego (rozdział XXIX), kodeksu wykroczeń (art. 119 § 1) oraz art. 38 ust. 2 wymienionej ustawy o gospodarce energetycznej, wymagająca ustalenia charakteru tego zbiegu ustaw i - w zależności od tego - określenia właściwej reguły interpretacyjnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej - w zakresie objętym wnioskiem Ministra Sprawiedliwości - wprowadziła istotne zmiany w porównaniu ze stanem prawnym wcześniej obowiązującym, dając ostateczny wyraz, powstałej w okresie od 1962 r., ewolucji zmierzającej w kierunku wyodrębnienia ze strefy pojęciowej mienia społecznego swoistej postaci tego mienia: energii elektrycznej i paliwa. Przypomnieć należy, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 30 maja 1962 r. o gospodarce paliwowo-energetycznej (Dz. U. Nr 32, poz. 150) przewidywał karalność - jako wykroczenia - jedynie naruszenia przepisów ustawy, nie zaś nielegalnego poboru energii elektrycznej (czy paliwa), a zatem przepis ten nie pozostawał w zbiegu z przepisami regulującymi odpowiedzialność za zagarnięcie mienia społecznego w postaci energii elektrycznej. Dopiero ustawa z dnia 26 października 1978 r. zmieniająca wymienioną ustawę o gospodarce paliwowo-energetycznej (Dz. U. Nr 26, poz. 116) wprowadziła karalność - jako wykroczenia - czynu podlegającego na pobieraniu m.in. energii elektrycznej bez umowy lub wbrew umowie zawartej z dostawcą (art. 17 ust. 2 w brzmieniu wymienionej ustawy - art. 1 pkt 9), nie zmieniając jednak wcześniej określonego zagrożenia (tylko grzywną) i nie regulując zagadnień związanych z wyliczaniem należności za nielegalnie pobraną energię oraz trybu ich ściągania. Zmiany te nie doprowadziły więc do pełnego wyodrębnienia energii elektrycznej z punktu widzenia ochrony mienia społecznego i nie miały wpływu na wcześniej ukształtowaną praktykę w zakresie ściągania i karania sprawców nielegalnego poboru energii elektrycznej. Dopiero ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej dała wyraz potrzebie odmiennego traktowania mienia społecznego w postaci energii elektrycznej, w szczególności z uwagi na specyfikę związaną z wyliczeniem wartości tego mienia (art. 43 - należność w wysokości ryczałtowej), w sytuacji, gdy element wartości mienia społecznego w ujęciu przepisów prawa karnego wymagał dokładnego określenia w kontekście winy sprawcy, a także decydował o ocenie prawnej czynu. Te właśnie powody uzasadniały wysuwanie postulatu wyodrębnienia energii elektrycznej spośród innego mienia społecznego, a także i wyodrębnienia odpowiedzialności sprawców jej kradzieży.Wyrazem uwzględnienia tego postulatu są uregulowania zawarte w wymienionej ustawie, zarówno wtedy, gdy chodzi o samookreślenie wykroczenia polegającego na nielegalnym poborze energii elektrycznej, jak i w szczególności w odniesieniu do ustawowego zagrożenia, przewidującego obok grzywny m.in. karę aresztu do 3 miesięcy. Rodzaj zagrożenia w porównaniu z dawnym zagrożeniem przewidzianym w art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 30 maja 1962 r. w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 26 października 1978 r. (tylko kara grzywny), określenie ryczałtowego charakteru wyliczeń wartości nielegalnie pobranej energii elektrycznej i wreszcie sformułowane zasady ścigania należności w drodze egzekucji administracyjnej (art. 44 ustawy) wskazują na pełny zakres uregulowań związanych z ochroną mienia społecznego w postaci energii elektrycznej, uwzględniając specyficzne cechy tej postaci mienia społecznego. Za takim stanowiskiem przemawia również to, że art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. nie określa górnej granicy wartości nielegalnie pobranej energii, podczas gdy przepisy dotyczące wykroczeń przeciwko mieniu tę górną granicę wartości mienia określają.Przedstawione wyżej argumenty natury historycznej wskazują na ukształtowanie się w ciągu ostatnich lat przepisów szczególnych dotyczących poboru energii elektrycznej bez umowy lub niezgodnie z umową zawartą z dostawcą, przy czym zwrot :pobiera (...) elektryczność ze wspólnej sieci bez umowy lub niezgodnie z umową (...)," użyty w art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej, oznacza tzw. nielegalny pobór energii (zwrot "nielegalny pobór energii" użyty został zresztą w treści art. 43 tej ustawy). W pojęciu tym mieści się zabór energii elektrycznej, i to zarówno wtedy, gdy pobór energii nastąpił bez umowy, zawartej z dostawcą, czy też niezgodnie z tą umową. zabór w celu przywłaszczenia, czyli kradzież (art. 203 § 1 k.k.), jest jedną z alternatywnych form zagarnięcia mienia społecznego (art. 120 § 8 k.k.). Znamię "zagarnięcia mienia społecznego", o którym mowa w art. 199 i dalszych przepisach XXIX kodeksu karnego, jak i znamię "kradzieży i przywłaszczenia mienia społecznego", o którym mowa w art. 199 § 1 k.w.. mają w tej sytuacji charakter znamion ogólnych, dotyczących mienia społecznego w ogóle, w odróżnieniu od znamion określonych w art. 36 ust. 2 ustawy o gospodarce energetycznej, będącego z uwagi na przedmiot przestępstwa przepisem szczególnym. Na taki pogląd nie ma wpływu okoliczność, że przedmiotem wykroczenia przewidzianego w art. 38 ust. 2 może być nie tylko sprawca kradzieży energii elektrycznej, ale także i ta osoba, która pobierała energię bez zamiaru zagarnięcia, chcąc np. w przyszłości uregulować należność. Znamiona wykroczenia przewidzianego w art. 38 ust. 2 omawianej ustawy zostały szerzej określone; a zatem o ile nie każdy nielegalny pobór energii elektrycznej ma charakter zaboru mienia społecznego, o tyle każdy jej zabór jest nielegalnym poborem. Ta odmienność uregulowań nie ma wpływu na ocenę występowania między art. 38 ust. 2 wymienionej ustawy - z jednej strony - a przepisami kodeksu karnego i kodeksu wykroczeń - z drugiej strony - stosunku przepisu szczególnego do przepisu ogólnego, ponieważ specjalizacja dotyczy przedmiotu ochrony, a inne znamiona przestępstwa wchłonięte zostały przez znamiona wykroczenia. W konsekwencji między tymi przepisami zachodzi pozorny (pomijany), a nie rzeczywisty zbieg ustaw w myśl zasady lex specialis derogat legi generali, co powoduje eliminację przepisu ogólnego z kwalifikacji prawnej czynu, a w konkretnej sytuacji - przepisów kodeksu karnego i kodeksu wykroczeń dotyczących karalności czynu polegającego na zagarnięciu mienia społecznego w innych jego postaciach niż energia elektryczna.Zbieżne z tym stanowisko w tego typu sprawach zajął już Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 30 stycznia 1987 r. - V KRN 495/86 (OSNPG 1987, z. 5, poz. 58) i w wyroku z dnia 2 października 1987 r. - V KRN 264/87 (dotychczas nie opublikowany). Wartość nielegalnie pobranej energii elektrycznej jest więc okolicznością pozostającą bez wpływu na kwalifikację prawną czynu, gdyż art. 38 ust. 2 wymienionej ustawy o gospodarce energetycznej nie uzależnia karalności wykroczenia od jakichkolwiek kryteriów wartościowych zarówno co do dolnej, jak i górnej granicy wartości pobranej energii elektrycznej. ze względu na ryczałtowy z reguły charakter wyliczeń wartości energii pobieranej poza licznikiem wartościowe ujęcie prawdopodobnego uszczerbku w mieniu społecznym może mieć więc tylko wpływ na wymiar kary, zgodnie z dyrektywami zawartymi w art. 35 k.w.