VI KZP 46/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, S. Kaciczak, T. Majewski (sprawozdawca), Z. Neumann (współsprawozdawca i uzasadnienie), M. Paluch, A. Pyszkowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1971 r. o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uchwały zawierającej odpowiedź na pytanie prawne:"Czy zwalniając skazanego w postępowaniu toczącym się z oskarżenia publicznego, któremu wyznaczono obrońcę z urzędu na podstawie art. 70 lub 71 k.p.k., od zapłaty na rzecz zespołu adwokackiego opłat z tytułu udziału w sprawie tego obrońcy (art. 556 k.p.k.), sąd ma obowiązek zasądzić je od Skarbu Państwa?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWyznaczenie oskarżonemu, stosownie do przepisu art. 74 k.p.k., obrońcy z urzędu w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego wywołuje w zakresie należności za czynności zespołu adwokackiego z tytułu udziału w sprawie wyznaczonego obrońcy z urzędu ten skutek, że do uiszczenia opłat przewidzianych w przepisach o opłatach za czynności zespołów adwokackich zobowiązany jest:a) w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania - Skarb Państwa (art. 549 § 1 pkt 2 k.p.k.),b) w razie wydania wyroku skazującego - oskarżony (art. 550 § 1 k.p.k. zdanie pierwsze), z wyjątkiem jedynie tych wypadków, gdy wyznaczenie obrońcy z urzędu nastąpiło z przyczyn wskazanych w art. 69 k.p.k. (art. 550 § 1 k.p.k. zdanie drugie) lub gdy wyznaczono obrońcę z urzędu z przyczyn wskazanych w art. 70 lub 71 k.p.k., a sąd z mocy art. 556 k.p.k. zwolnił oskarżonego od zapłaty tych opłat.Z powyższego wynika, że w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego, w razie wydania wyroku skazującego sąd nie zasądza na rzecz zespołu adwokackiego od oskarżonego opłat z tytułu udziału w sprawie obrońcy z urzędu tylko wówczas:1) gdy obrońca ten został wyznaczony na żądanie oskarżonego, który, nie mając obrońcy z wyboru, wykazał, że nie jest w stanie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny ponieść kosztów obrony (art. 550 § 1 k.p.k. zdanie drugie w związku z art. 69 k.p.k.) albo2) gdy - w razie wyznaczenia obrońcy z przyczyn wskazanych w art. 70 lub 71 k.p.k. - ex post powstały podstawy do uznania, że uiszczenie tych opłat byłoby dla oskarżonego zbyt uciążliwe ze względu na jego stan rodzinny, majątkowy i wysokość dochodów.W obu tych wypadkach przesłanką niezasądzenia od oskarżonego opłat na rzecz zespołu adwokackiego jest więc w zasadzie identyczna podstawa faktyczna.Kodeks postępowania karnego nie określa, czy i kogo obciążają koszty obrony z urzędu, jeżeli z przyczyn wyżej wskazanych nie zostaną one zasądzone od skazanego. Stwierdzenie jednak braku podstaw do zasądzenia ich od skazanego nie może oznaczać, że koszty te obciążają Skarb Państwa. Wskazuje na to fakt, że kodeks postępowania karnego nie przyjął generalnego założenia, jakoby Skarb Państwa miał ponosić koszty związane z udziałem w postępowaniu wyznaczonych obrońców z urzędu. Takie bowiem założenie wymagałoby wyraźnego ustawowego unormowania.Dodatkowym argumentem w tym względzie są wnioski nasuwające się z treści art. 549 § 1 pkt 2 k.p.k. Z przepisu tego wynika, że ustawa ograniczyła obowiązek finansowy Skarbu Państwa z tytułu kosztów wyznaczonego obrońcy z urzędu tylko do tych wypadków, w których po wniesieniu do sądu aktu oskarżenia dochodzi w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego do uniewinnienia oskarżonego lub do umorzenia postępowania, i ustanowiła tym samym wyjątek od zasady, że koszty wyznaczonego obrońcy z urzędu nie obciążąją Skarbu Państwa.W odpowiedzi na postawione pytanie prawne stwierdzić zatem należy, że w razie wydania wyroku skazującego w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego, w której wyznaczono oskarżonemu z mocy art. 74 k.p.k. w związku z art. 70 lub 71 k.p.k. obrońcę z urzędu, sąd, zwalniając oskarżonego z przyczyn wskazanych w art. 556 k.p.k. od zapłaty na rzecz zespołu adwokackiego opłat z tytułu udziału w sprawie tego obrońcy, nie ma podstaw do zasądzenia tych opłat od Skarbu Państwa, podobnie zresztą, jak nie zasądza ich od Skarbu Państwa w wypadku, gdy zasądzenie tych opłat od skazanego nie następuje z przyczyn wskazanych w art. 550 § 1 k.p.k. zdanie drugie.W związku z wyrażonym w udzielonej odpowiedzi poglądem prawnym nie można też pominąć unormowań zawartych w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 1967 r. w sprawie opłat za czynności zespołów adwokackich (Dz. U. Nr 48, poz. 241) oraz z dnia 28 grudnia 1963 r. w sprawie zespołów adwokackich (Dz. U. z 1964 r. Nr 1, poz. 4).Sprawa opłat za czynności zespołów adwokackich uregulowana została szczegółowo w cytowanym rozporządzeniu z dnia 21 grudnia 1967 r. W myśl tego rozporządzenia opłata za ogół czynności związanych z prowadzeniem sprawy przez obrońcę należy się zespołowi od klienta. Wyjątek od tej zasady zawiera przepis § 26 cytowanego rozporządzenia, który stanowi, że "opłata za czynności adwokata wyznaczonego z urzędu nie należy się tylko wówczas, gdy został ustanowiony obrońcą oskarżonego, który nie może bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny ponieść kosztów obrony". Przepis, ten korespondujący z przepisem obowiązującego wówczas art. 80 § 1 pkt b) k.p.k. z 1928 r., to jest z obecnym przepisem art. 69 k.p.k., ma po wejściu w życie nowego kodeksu postępowania karnego odpowiednie zastosowanie również wtedy, gdy na podstawie art. 556 k.p.k. zwolniono oskarżonego ex post od uiszczenia tych opłat. Przesłanką bowiem niezasądzenia od skazanego tych opłat na rzecz zespołu adwokackiego jest w obu wypadkach - jak to zaznaczono wyżej - ta sama podstawa faktyczna.Skoro zatem z mocy § 26 cytowanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości zespołowi adwokackiemu nie należy się w ogóle zapłata w tych wypadkach, to tym samym nie uiszcza jej ani skazany, ani Skarb Państwa.Identyczny wniosek nasuwa się również z treści przepisu § 34 ust. 3 pkt 2 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie zespołów adwokackich, który wprost zakłada bezpłatne wykonywanie czynności obrońcy z urzędu, gdy oskarżony nie jest zobowiązany do uiszczenia opłat za te czynności. Przepis ten wskazuje zarazem na to, że członek zespołu adwokackiego, który wyznaczony został obrońcą z urzędu, nie pozostaje bez wynagrodzenia, gdyż w wypadku gdy nie następuje zasądzenie od oskarżonego opłat z tego tytułu, kwoty, które należałyby się zespołowi za sprawy prowadzone bezpłatnie z urzędu, przyjmuje się za podstawę ustalenia osobistego wkładu pracy danego adwokata i uwzględnia przy podziale nadwyżki dochodu zespołu adwokackiego.Zauważyć należy, że zasada bezpłatnego wykonywania w tych wypadkach przez zespoły adwokackie czynności związanych z wyznaczeniem adwokata obrońcą z urzędu wynika również z szeregu uchwał Naczelnej Rady Adwokackiej, w tym między innymi z § 43 i 44 regulaminu działania zespołów adwokackich, uchwalonego na podstawie art. 55 ust. 1 pkt 6 ustawy o ustroju adwokatury przez Naczelną Radę Adwokacką w dniu 26 czerwca 1965 r. ("Palestra" z 1965 r., nr 7-8, wkładka), oraz z uchwały Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 10 grudnia 1966 r. ("Palestra" z 1966 r., nr 12, s. 136) w sprawie rozliczenia należności za sprawy prowadzone z urzędu.W celu ujednolicenia orzecznictwa w powyższym zakresie oraz mając na uwadze, że udzielona odpowiedź wyjaśnia w sposób zasadniczy treść przepisu art. 556 k.p.k. i związane z jego stosowaniem zagadnienia, postanowiono podjętą uchwałę wpisać do księgi zasad prawnych.