VI KZP 5/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Karnej: B. Dzięcioł.Sędziowie: R. Bodecki, J. Bratoszewski (sprawozdawca), J. Mikos, W. Ochman, S. Pawelec (współsprawozdawca), M. Synoradzki.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku z dnia 4 kwietnia 1988 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów następującego zagadnienia prawnego:"Czy z chwilą uprawomocnienia się wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności tymczasowe aresztowanie zastosowane wobec sprawcy przestępstwa przekształca się automatycznie w karę pozbawienia wolności, czy też zachowuje nadal charakter środka zapobiegawczego aż do czasu skierowania wyroku do wykonania i wszczęcia postępowania wykonawczego?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nie tylko zmierza do uzyskania odpowiedzi w kwestii samego charakteru (definicji) środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania po uprawomocnieniu się wyroku skazującego sprawcę na karę bezwzględnego pozbawienia wolności, lecz w istocie służy jako punkt wyjścia do uzyskania w konsekwencji odpowiedzi na pytanie, czy sąd rewizyjny po wydaniu tego wyroku uprawniony jest jeszcze do orzekania w kwestii tymczasowego aresztowania.Kwestia ta nie została wyraźnie uregulowana w przepisach kodeksu postępowania karnego czy kodeksu karnego wykonawczego, a praktyka sądów wykazuje znaczne rozbieżności ze względu zarówno na możliwą dwojaką interpretację ogółu przepisów procesowych i instrukcyjnych, jak i na różnorodność sytuacji procesowych, mogących uzasadniać zajęcie określonego stanowiska.Jednym z dość rozpowszechnionych jest pogląd, że z chwilą uprawomocnienia się wyroku skazującego na karę bezwzględnego pozbawienia wolności tymczasowe aresztowanie przekształca się - niejako automatycznie - w karę pozbawienia wolności, w związku z czym sąd rewizyjny nie jest już władny podjąć decyzji o uchyleniu tymczasowego aresztowania na podstawie art. 213 k.p.k.Pogląd ten wyrażono w szczególności w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1984 r., opublikowanym w OSNKW z 1984 r. z. 11-2 (poz. 125).Pogląd ten nie jest jednak jedyny. Rozwijając ten problem, zauważyć należy, że - poza pewnymi racjami formalnymi mogącymi przemawiać za wspomnianym stanowiskiem (znika "tymczasowość") - istnieje także sporo racji wynikających z obowiązujących przepisów, jak też racji słusznościowych (celowościowych), które przemawiają przeciwko temu stanowisku.Podkreślić należy, że wydanie wyroku - nawet wyroku prawomocnego II instancji - nie kończy całkowicie jurysdykcyjnego etapu postępowania (m.in. w zakresie tymczasowego aresztowania), skoro - zgodnie z art. 368 § 1 k.p.k. - w wypadku, gdyby wyrok nie zawierał rozstrzygnięcia co do zaliczenia tymczasowego aresztowania, sąd orzeka o tym na posiedzeniu. Gdyby przy tej sposobności sąd orzekający dostrzegł, że zaliczenie to spowoduje sytuację określoną w art. 364 k.p.k., wówczas nie mogłyby chyba ulegać wątpliwości uprawnienia sądu w kwestii tymczasowego aresztowania, mimo że nastąpiło to już po uprawomocnieniu się wyroku. Ponadto o tym, że prawomocność wyroku nie przesądza automatycznie ani samej nazwy, ani też dopuszczalności orzekania w kwestii środków zapobiegawczych (po uprawomocnieniu się wyroku), przekonują zresztą także uregulowania zawarte w art. 469 § 2, art. 470 § 1 i art. 479 § 1 k.p.k. Możliwość (a nawet obowiązek) uchylenia tymczasowego aresztowania przez sąd rewizyjny, mimo wydania prawomocnego wyroku skazującego, przewiduje także § 374 Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (wydanego z ustawowego upoważnienia - patrz Dz. U. z 1987 r. Nr 38, poz. 486), nie mówiąc już o oczywistości sytuacji wynikającej z art. 364 k.p.k. w zw. z art. 407 k.p.k.Można by wprawdzie bronić poglądu, że ostatnio wymienione regulacje prawne upoważniają sąd rewizyjny do orzekania w kwestii środka zapobiegawczego, mimo wydania prawomocnego wyroku skazującego, ale tylko w sytuacjach w nich wyraźnie przewidzianych, i to tylko na samej rozprawie rewizyjnej, a nie później, ale poglądowi temu wydają się przeczyć racje słusznościowe. W tym wypadku bowiem, gdyby przesłanki uzasadniające natychmiastowe zwolnienie skazanego zaistniały nie w dacie wyrokowania, lecz nieco później (nadejście zażądanego uprzednio zaświadczenia lekarskiego, wywiadu rodzinnego, wejście w życie aktu amnestyjnego itp.), lecz jeszcze w toku postępowania odwoławczego (tok tego postępowania trwa do czasu odesłania akt sprawy sądowi I instancji - por. OSNKW 1982, z. 6, poz. 37), to zaistniałaby sytuacja, w której sąd rewizyjny (według tego poglądu) nie byłby już właściwy do podjęcia decyzji o zwolnieniu skazanego, a sąd I instancji, mający wykonywać orzeczenie, nie byłby jeszcze właściwy wobec nieskierowania wyroku do wykonania, co nie dałoby się pogodzić ze względami słuszności.Oczywiste jest, że po wydaniu wyroku sądu II instancji, ale jeszcze w toku postępowania odwoławczego, mogą zaistnieć nie tylko te przesłanki, które obligują sąd do uchylenia tymczasowego aresztowania ("niezwłocznego zwolnienia" - art. 364 § 1 k.p.k.), ale i różne wydarzenia losowe lub ogólne przesłanki wymienione w art. 213 i 218 k.p.k. Wprawdzie niekiedy właściwym i wystarczającym sposobem załatwienia wniosków opartych na tych przesłankach mogłoby być podjęcie decyzji o udzieleniu przepustki tzw. losowej w trybie art. 59 § 1 k.k.w., a w innych wszczęcie postępowania o udzielenie przerwy w odbywaniu kary czy warunkowego przedterminowego zwolnienia, ale ze względu na różnorodność sytuacji życiowych i procesowych nie zawsze takie postępowanie byłoby słuszne. W ostatnich dwóch wypadkach bowiem konieczne byłoby najpierw skierowanie wyroku do wykonania, a następnie wyznaczenie stosownego posiedzenia sądu, co wiąże się z pewnym - niekiedy dość znacznym - upływem czasu. Wprawdzie - zgodnie z art. 10 § 1 k.k.w. - postępowanie wykonawcze należy wszcząć "bezzwłocznie", gdy orzeczenie stało się "wykonalne", ale z § 391 i 392 cyt. już Regulaminu, wynika, że "niezwłoczne" skierowanie orzeczenia do wykonania oznacza okres do 14 dni, i to od uprawomocnienia się lub od daty zwrotu akt sądowi I instancji. Zważywszy, że skierowanie wyroku skazującego na karę bezwzględnego pozbawienia wolności do wykonania polega m.in. na dołączeniu doń uzasadnienia wyroku, informacji z opinii psychiatrycznych, a także innych danych osobopoznawczych (§ 395 cyt. Regulaminu), co może być istotne zwłaszcza w razie rozpoznania wniosku o warunkowe zwolnienie skazanego, a sporządzenie uzasadnienia i wykonania innych - niekiedy bardzo pracochłonnych - czynności w sądzie II instancji może się niekiedy przedłużyć, uniemożliwiając praktycznie rozpoznanie wniosku o uchylenie tymczasowego aresztowania, przeto także i z tych względów należy opowiedzieć się za dopuszczalnością orzekania przez sąd rewizyjny co do uchylenia tymczasowego aresztowania także po wydaniu prawomocnego wyroku - do czasu całkowitego ukończenia czynności tego postępowania i odesłania akt sądowi I instancji (łączącego się z techniczną już czynnością przekazania tymczasowo aresztowanego do dyspozycji tego sądu).Stanowisko to wynika także z zasady racjonalności postępowania, gdyż w tym stadium postępowania żaden inny skład sądzący nie jest lepiej zorientowany w okolicznościach sprawy niż sąd rewizyjny.Jednocześnie nie wyłącza ono możliwości - jeśli treść wniosku i sytuacja procesowa za tym przemawiają - natychmiastowego przesłania akt sądowi I instancji w celu skierowania wyroku do wykonania i stosownego załatwienia wniosku w postępowaniu wykonawczym (przerwa, odroczenie kary, warunkowe zwolnienie), a następnie ponownego zwrócenia akt sądowi rewizyjnemu w celu dokończenia jego czynności. Taka elastyczność pozwoli na szybkie załatwienie wniosków nie cierpiących zwłoki, a przy tym w żadnym zakresie nie uszczupla uprawnień i gwarancji procesowych oskarżonego, lecz przeciwnie - wyraźnie je wzmacnia.