I PRN 25/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Małgorzaty N. przeciwko Kombinatowi Dźwigów Osobowych (...) w G. o zwrot kosztów za wczasy indywidualne na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 29 sierpnia 1986 r. oddalił rewizją nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowódka Małgorzata N. wystąpiła do Sądu Rejonowego w Gdańsku z żądaniem zasądzenia od pozwanego Kombinatu Dźwigów Osobowych (...) kwoty stanowiącej częściowo pokrycie kosztów wczasów indywidualnych oraz anulowanie kary regulaminowej - nagany. W uzasadnieniu pozwu powołała się na niezgodność decyzji odmawiającej dofinansowania wczasów z zakładowym regulaminem przyznawania i rozliczania wczasów oraz brak podstaw do udzielenia kary nagany.Pozwany wniósł o odrzucenie pozwu zarzucając niedopuszczalność drogi sądowej z uwagi na to, że żądania powódki nie mają charakteru roszczeń z zakresu prawa pracy.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Gdańsku wyrokiem z dnia 12 marca 1986 r. zasądził od pozwanego Kombinatu na rzecz powódki kwotę 13.160 zł tytułem częściowego zwrotu kosztów wczasów, a w pozostałej części pozew odrzucił. Sąd stwierdził, że powódka dopełniła wszystkich formalności wymaganych przy ubieganiu się i dofinansowaniu wczasów. Zarzut, że nie należy do grona pracowników wyróżniających się szczególnie w pracy, nie może - zdaniem Sądu - pozbawić jej możliwości uzyskania dofinansowania, ponieważ kryterium to zawarte wprawdzie w Regulaminie wykorzystywania środków zakładowego funduszu socjalnego i mieszkaniowego nie zostało ujęte przy określaniu szczególnych zasad regulujących rozliczenie wczasów indywidualnych, a ponadto przez postępowanie pozwanego zakładu pracy zostało zdewaluowane.Wyrok ten zaskarżył rewizją pozwany, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że pracownikom przysługuje roszczenie o świadczenie z zakładowego funduszu socjalnego i w konsekwencji nieważność postępowania w związku z niedopuszczalnością drogi sądowej. Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 1986 r. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku oddalił rewizję twierdząc, że żądanie pokrycia części kosztów wczasów ma charakter roszczeniowy. Sąd powołał się na art. 94 pkt 8 k.p. nakładający na zakład pracy obowiązek zaspokajania w miarę możliwości socjalnych potrzeb pracowników i art. 16 k.p. podnoszący ten obowiązek do rangi podstawowej zasady prawa pracy. Ponadto za źródło roszczenia powódki Sąd uznał przepisy prawa zakładowego - regulamin przyznawania i rozliczania wczasów.Od wyroku powyższego wniósł rewizję nadzwyczajną w dniu 29 kwietnia 1987 r. Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zarzucając rażące naruszenie art. 199 § 1 k.p.c. oraz naruszenie interesu PRL. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w Gdańsku z dnia 12 marca 1986 r. i odrzucenie pozwu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie w rewizji nadzwyczajnej zarzucono, że zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo.W myśl art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c. sądy pracy rozstrzygają spory o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane, bo są to spory z zakresu prawa pracy w rozumieniu powołanego przepisu.Kodeks pracy w art. 94 uregulował obowiązki zakładu pracy. Charakter prawny tych obowiązków nie jest jednolity. Jedne z nich określają zasady postępowania zakładu pracy w stosunku do każdego pracownika i ich niewypełnianie przez zakład pracy rodzi po stronie pracownika prawo dochodzenia przed organami rozstrzygającymi spory pracownicze ich realizacji. Są one bowiem elementem treści stosunku pracy, któremu odpowiadają określone uprawnienia poszczególnych pracowników.Niektóre obowiązki, o jakich mowa w powołanym przepisie, są obowiązkami zakładu pracy wobec całej załogi. Nie stanowią one elementu treści indywidualnych stosunków pracy, toteż kodeks pracy nie przewiduje, aby tym obowiązkom odpowiadały określone uprawnienia poszczególnych pracowników. Żądanie pracownika więc wywodzące się z takich obowiązków zakładu wobec załogi nie ma charakteru roszczeniowego.Do takich obowiązków należy obowiązek zakładu pracy zaspokajania - w miarę posiadanych środków - socjalnych potrzeb pracowników, przewidziany w art. 94 pkt 8 k.p. Jest to bowiem obowiązek zakładu pracy wobec całej załogi. Pracownicy zatem nie mogą z tytułu tego obowiązku dochodzić na podstawie art. 94 pkt 8 k.p. żadnych świadczeń od zakładu pracy, przepis bowiem nie przyznaje im żadnych roszczeń.Podobnie art. 16 k.p. nie przyznaje pracownikom żadnych roszczeń, jeżeli zakład pracy w sposób niedostateczny troszczy się o zaspokojenie bytowych i socjalnych potrzeb pracowników. Przepis ten ustanowił podstawową zasadę prawa pracy - obowiązek zakładu pracy przejawiania troski o potrzeby socjalne i bytowe pracowników. Podstawowe zasady prawa pracy muszą być uwzględniane w procesie legislacyjnym i w procesie stosowania prawa, albowiem ich główna rola polega na tym, że wyznaczają kierunek zmian przy tworzeniu prawa i służą wykładni przepisów przy ich konkretnym stosowaniu. Podstawowe zasady prawa pracy same przez się nie tworzą praw podmiotowych pracowników, aczkolwiek odgrywają ogromną rolę przy realizacji tych praw. Zasadnie więc w rewizji nadzwyczajnej zarzucono, że Sąd Wojewódzki naruszył powołany art. 94 pkt 8 i art. 16 k.p. wyprowadzając z tych przepisów roszczenie powódki do uzyskania z funduszu socjalnego dopłaty do indywidualnych wczasów. Nie można jednak wykluczyć - wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej - że charakter roszczeniowy nada świadczeniom z funduszu socjalnego postanowienia tzw. prawa wewnątrzzakładowego. Samorządne i samofinansujące się przedsiębiorstwa i spółdzielnie mają obecnie stosunkowo dużą swobodę w tworzeniu tego prawa i w tworzeniu zachęt zmierzających do większego związania pracowników z konkretnym zakładem pracy.Mając na uwadze, że świadczenia z funduszu socjalnego odgrywają istotną rolę w sytuacji socjalno-bytowej pracowników, ustawodawca w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.). i w ustawie z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277) wyposażył przedstawicielstwo załogi w zakładzie, tj. rady pracownicze (art. 24 pkt 7 i 9 ustawy o s.z.p.p.) i zarządy zakładowych organizacji związkowych (art. 36 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych), w szerokie kompetencje o charakterze wiążącym kierownika zakładu pracy w zakresie tworzenia i podziału funduszu socjalnego, w tym także przy przyznawaniu indywidualnych świadczeń z tego funduszu. Pozostaje to w harmonii z art. 16 i 94 pkt 8 k.p. Dlatego nie można wykluczyć, że w zależności od wielkości funduszu socjalnego w konkretnym zakładzie pracy może być w regulaminie przyznawania świadczeń z funduszu socjalnego w danym zakładzie zawarte postanowienie nadające charakter roszczeniowy niektórym świadczeniom z tego funduszu. W powołanym w rewizji nadzwyczajnej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 1986 r. I PRN 64/86 Sąd Najwyższy nie wykluczył takiej możliwości, a negatywne dla pracownika rozstrzygnięcie w tej sprawie wynikało m.in. z tego, że uchwała rady pracowniczej w przedmiocie podziału funduszu socjalnego na zaspokojenie świadczeń socjalnych pracowników nie przewidywała prawa do bezpłatnych wczasów dla pracowników znajdujących się w takiej sytuacji, w jakiej był powód.Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że art. 16 i 94 pkt 8 k.p. nie dają pracownikowi prawa podmiotowego do uzyskania od macierzystego zakładu pracy dofinansowania z funduszu socjalnego do indywidualnie wykupionych - poza tym zakładem - wczasów. Nie można natomiast wykluczyć, że charakter roszczeniowy nada niektórym świadczeniom z funduszu socjalnego tzw. prawo wewnątrzzakładowe. Zależy to jednak od postanowień wewnątrzzakładowych aktów, które są niewątpliwie uzależnione od wielkości funduszu socjalnego i liczby pracowników mających potencjalne prawo do korzystania z tego funduszu. Sąd Wojewódzki, podobnie jak Sąd Rejonowy, w niniejszej sprawie uznał, że źródłem roszczenia powódki są przepisy prawa wewnątrzzakładowego. Tymczasem powołany przez Sąd załącznik nr 2 zatytułowany "Regulamin przyznawania i rozliczania wczasów turystycznych, indywidualnie organizowanych przez pracowników ZMKDO (...) w G." nie mógł mieć w sprawie zastosowania, albowiem powódka nie twierdziła, aby korzystała z wczasów turystycznych (turystyka piesza, rowerowa, samochodowa, kolejowa, żeglarska - pkt 1 regulaminu). Regulamin odnosi się natomiast wyłącznie do wczasów turystycznych. W regulaminie świadczeń z zakładowego funduszu socjalnego i mieszkaniowego obowiązującego u strony pozwanej w okresie spornym nie ma postanowienia, które można by zinterpretować w sposób korzystny dla powódki. Mówi się w nim bowiem o tym, że pracownicy mogą korzystać z usług i świadczeń socjalnych (część III § 5 i 7), a takie postanowienie nie stwarza prawa podmiotowego roszczenia po stronie pracownika do bezwzględnego uzyskania dofinansowania.Mimo, że Sąd Najwyższy podzielił zarzuty rewizji nadzwyczajnej w przedmiocie rażącego naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów art. 16 i 94 pkt 8 k.p., rewizję nadzwyczajną oddalił, stosując art. 421 § 1 k.p.c., gdyż brak podstaw do uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Nie można bowiem podzielić zarzutu rewizji nadzwyczajnej, że zaskarżony wyrok narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Rewizja nadzwyczajna została wniesiona po upływie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku, a więc nie wystarczy wykazanie, że narusza on prawo, ale trzeba ponadto wykazać, że tenże wyrok narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 421 § 2 k.p.c.).Skutkiem oddalenia rewizji strony pozwanej zaskarżonym wyrokiem było uprawomocnienie się wyroku Sądu Rejonowego z dnia 12 marca 1986 r., którym została zasądzona od pozwanego Kombinatu na rzecz powódki kwota 13.160 zł. Jest to niewielka kwota jednorazowo wypłacana i niewątpliwie zużyta przez powódkę na zaspokojenie bieżących potrzeb. Uwzględniając te okoliczności Sąd Najwyższy uznał, że nie można dopatrzyć się naruszenia interesu PRL w rozumieniu art. 421 § 2 k.p.c. w tym, że powódce wypłacono na podstawie wyroku sądowego 13.160 zł, mimo że nie miała prawa dochodzić tego świadczenia przed sądem.Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił rewizję nadzwyczajną.