I PRN 65/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: K. Michaluk, A. Sadowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Andrzeja G. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym - Kolejowym Zakładom Usługowym w P. o premię z zysku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 3 września 1987 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 29 maja 1987 r. w części oddalającej powództwo i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód Andrzej G. dochodził od Kolejowych Zakładów Usługowych PKP w P. m.in. kwoty 23.759 zł tytułem nagrody z zysku za rok 1986, strona pozwana bowiem, ze wskazaniem postanowienia § 7 pkt 1 Regulaminu podziału nagród z zysku, odmówiła powodowi przyznania tego świadczenia przyjmując, iż wyrządził on szkodę zakładowi pracy ze swej winy. Terenowa Grupa Rewizyjna nr 7 przy Ministerstwie Komunikacji, w protokole pokontrolnym, zarzuciła bowiem powodowi, że wbrew swym obowiązkom pracowniczym potwierdzał rachunki prywatnych podwykonawców za sprzątanie terenów i obiektów 14 stacji PKP, bez sprawdzenia, czy i w jakim zakresie roboty te zostały wykonane, oraz że podpisał protokół likwidacji ciągnika, stanowiącego własność zakładu pracy, nie biorąc udziału w dokonaniu tej czynności.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Poznaniu wyrokiem z 29 maja 1987 r. sygn. akt (...) oddalił w tym zakresie powództwo. Sąd ten, opierając się wyłącznie na protokołach i wnioskach Terenowej Grupy Rewizyjnej oraz przyznaniu faktów przez powoda, uznał za wykazane, iż powód dopuścił się zarzuconych mu przez zakład pracy uchybień, wyrządzając w ten sposób szkodę w sposób zawiniony. "Regulamin podziału nagród z zysku" obowiązujący w pozwanym zakładzie pracy przyznaje roczną nagrodę z zysku tym pracownikom, którzy nienagannie przepracowali cały rok kalendarzowy, a więc powód, dopuszczając się wykazanych mu uchybień, nie spełnił warunku, od którego zależało nabycie prawa do rocznej nagrody.Wyrok ten, w części oddalającej powództwo, został zaskarżony rewizją powoda, opartą na podstawie sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału. Wywody rewizji powoda kwestionowały przyjęcie przez sąd pierwszej instancji ustaleń i wniosków zawartych w sprawozdaniu pokontrolnym Terenowej Grupy Rewizyjnej za materiał dowodowy bezsporny i nie podlegający weryfikacji, mimo że powód kwestionował swą winę w stwierdzonych przez T.G.R. nieprawidłowościach.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z 3 września 1987 r. sygn. akt (...) oddalił rewizję. Sąd Wojewódzki uznał, że przypisane przez zakład pracy uchybienie powoda, polegające na bezzasadnym potwierdzeniu protokołu likwidacji ciągnika nie mogło wpływać na prawo do świadczenia przysługującego za rok 1986, zdarzenie to bowiem miało miejsce w 1985 r. Mimo to Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, iż wyrok sądu pierwszej instancji jest prawidłowy, a rewizja powoda bezpodstawna, ponieważ z materiałów zebranych przez Terenową Grupę Rewizyjną, stanowiących dowody w sprawie, wynika, że powód w składanych w trakcie kontroli wyjaśnieniach potwierdził, iż został wyznaczony do pełnienia nadzoru i odbioru robót na stacjach PKP, ale obowiązku tego nie wykonał i nie był na żadnej ze stacji sprzątanych przez podwykonawców; dokumenty finansowe podpisywał, choć nie brał udziału w odbiorze robót. Ponadto Sąd Wojewódzki stwierdził, na podstawie materiału zawartego w aktach osobowych powoda, że prowadził on rozrzutną gospodarkę funduszem na prace nadliczbowe oraz tolerował dopisywanie przez pracowników do godzin pracy, czasu dojazdu do pracy, za co został ukarany upomnieniem z dnia 26 września 1986 r.Wobec powyższego, Sąd Wojewódzki uznał za prawidłowy wniosek leżący u podstawy rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji w zakresie spornej nagrody, powód bowiem nie spełnił warunku nienagannej, rocznej pracy, od którego zależało powstanie prawa do tego świadczenia. Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną, złożoną w interesie powoda, Minister Pracy i Polityki Socjalnej, zarzucając rażące naruszenie prawa, tj. art. 3 § 2 k.p.c., polegające na niewyjaśnieniu istotnych okoliczności sprawy. Nie zostało wyjaśnione w szczególności to, czy powód miał obowiązek osobistego sprawowania kontroli robót porządkowych oraz jakie znaczenie miały pisemne potwierdzenia ich wykonania ze strony zawiadowców i naczelników stacji na protokołach odbioru robót. Ponadto w rewizji nadzwyczajnej został wyrażony pogląd, że podstawą pozbawienia powoda spornej nagrody nie mogły być zarzuty nie postawione mu przez zakład pracy i nie będące przedmiotem postępowania dowodowego przed sądem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sporne świadczenie, wypłacone było w pozwanym zakładzie pracy na podstawie "Regulaminu podziału nagród z zysku w Kolejowych Zakładach Usługowych w P." Z treści tego regulaminu, a w szczególności postanowień § 5, 6, 7, 8 i 9 wynika, że świadczenie to ma charakter premii regulaminowej, albowiem powstanie prawa do tego świadczenia i jego wysokość zależą od spełnienia określonych w regulaminie przesłanek, zmniejszenie zaś lub pozbawienie świadczenia następuje w przypadkach również wyraźnie wskazanych. Prawo do nagrody z części zysku przeznaczonego dla załogi przysługiwało pracownikowi, który nienagannie przepracował w pozwanym zakładzie pracy cały rok kalendarzowy (§ 5 regulaminu), w wysokości odpowiadającej stosownemu procentowi wynikającemu z podziału zysku, w odniesieniu do rocznego wynagrodzenia pracownika (§ 1 i 2 w zw. z § 11 i 12 regulaminu). Pracownik tracił natomiast prawo do nagrody w przypadkach wymienionych w § 6 regulaminu, w razie zaś zaistnienia przyczyn określonych w § 7 i 8 regulaminu nagroda podlegała ściśle określonym procentowo zmniejszeniom. Pozbawienie pracownika nagrody w całości lub części następowało na podstawie decyzji dyrektora zakładu pracy (§ 10 regulaminu). Z powyższych postanowień należy wnioskować, że pracownik spełniał warunek do uzyskania nagrody z zysku w pełnej wysokości, tj. warunek całorocznej nienagannej pracy, gdy w okresie roku kalendarzowego nie dopuścił się żadnych uchybień wymienionych w § 6, 7 i 8 regulaminu. Decyzja o pozbawieniu lub zmniejszeniu nagrody nie leży w swobodnych uprawnieniach kierownika zakładu pracy, lecz jest uzależniona od istnienia okoliczności wyraźnie określonych w regulaminie.Jedną z okoliczności powodujących utratę prawa do nagrody w całości jest wyrządzenie przez pracownika z jego winy szkody zakładowi pracy (§ 6 pkt 1 regulaminu) i ta właśnie podstawa została powołana przez zakład pracy jako przyczyna pozbawienia powoda prawa do spornego świadczenia. W toku procesu powód nie przeczył, że jako kierownik Oddziału Nr 8 w Kolejowych Zakładach Usługowych podpisywał, zatwierdzając do wypłaty rachunki wystawiane przez podwykonawców usług porządkowych oraz protokoły odbioru robót, bez sprawdzania, czy faktycznie roboty te zostały wykonane. Twierdził natomiast, że do jego obowiązków nie należało takie sprawdzanie oraz, że nie miał możliwości takich czynności dokonywać.Odmienne twierdzenie strony pozwanej opierało się na materiałach zgromadzonych przez kontrolerów Terenowej Grupy Rewizyjnej Nr 7 przy Ministerstwie Komunikacji oraz wnioskach z dochodzenia służbowego przeprowadzonego przez kontrolerów. Sąd Rejonowy, dokonując ustaleń zgodnych z twierdzeniami strony pozwanej i wyciągając z nich wnioski potwierdzające zarzut postawiony powodowi, a w rezultacie oddalając powództwo w części dotyczącej rocznej nagrody z zysku, rozstrzygnął sprawę pomimo niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz dopuścił się sprzeczności istotnych swych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału, co stanowi podstawy rewizji wymienione w art. 368 pkt 3 i 4 k.p.c., brane pod rozwagę z urzędu (art. 4771 § 1 k.p.c.) przez sąd rewizyjny w sprawie z zakresu prawa pracy, w której pracownik jest powodem.Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego, ustalenia faktyczne tego Sądu oparte zostały m.in. na zeznaniach powoda, którym Sąd nie odmówił wiarygodności. Tymczasem powód zeznał wyraźnie, że nie istniał żaden zakres czynności, według którego był on obowiązany do osobistego sprawdzania wykonania robót porządkowych na stacjach i dlatego poprzestał na potwierdzeniu tych faktów przez pracowników jednostek, w których prace były wykonywane (akta). Już powyższe uchybienie, jako podstawa rewizyjna nie pozwalało na oddalenie przez Sąd Wojewódzki rewizji powoda, zwłaszcza że Sąd ten dysponował dostarczonym przez powoda zarządzeniem nr 7 z dnia 9 maja 1983 r. w sprawie działalności Kolejowych Zakładów Usługowych w P. (akta), z którego wynika, że za odbiór ilościowy i jakościowy usług świadczonych przez te Zakłady odpowiedzialne są kolejowe jednostki, na rzecz których usługi są wykonywane.Wobec takiego materiału niezbędne było wyjaśnienie, czy rzeczywiście, jak to stwierdzał wyciąg ze sprawozdania z dochodzenia służbowego (akta), powód był wyznaczony imiennie do nadzoru i odbioru robót porządkowych. Dopiero bowiem ustalenie, że powód wbrew obowiązkom służbowym zatwierdzał, bez osobistego odbioru robót, rachunki za ich wykonanie, mogło uzasadniać wniosek o zawinionym przez niego wyrządzeniu szkody, polegającej na wypłatach nienależnego podwykonawcom wynagrodzenia. Poczynienie w tym zakresie ustaleń leżało w uprawnieniach Sądu Wojewódzkiego jako rewizyjnego, stosownie do art. 4774 § 1 k.p.c., przy czym do tego celu niezbędne było przeprowadzenie dowodu z całej dokumentacji dochodzenia służbowego, a także innych dokumentów określających zakres obowiązków powoda. Gdyby zaś okazało się, że dokonanie ustaleń wymagałoby powtórzenia postępowania dowodowego w całości lub znacznej części, Sąd Wojewódzki był obowiązany uwzględnić rewizję i orzec stosownie do dyrektyw z art. 4775 § 1 w zw. z art. 388 § 1 k.p.c.Naruszenie powyższych obowiązków przez Sąd Wojewódzki spowodowało oddalenie rewizji powoda, mimo że w istniejącym stanie sprawy zachodziły wskazane jej podstawy, i w rezultacie stanowiło rażące naruszenie powołanych przepisów prawa, a także wymienionego w rewizji nadzwyczajnej art. 3 § 2 k.p.c. Wobec stwierdzenia zasadności zarzutu rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok oraz również wadliwy w części oddalającej powództwo, poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego (art. 422 § 2 k.p.c.) i sprawę w tym zakresie przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, skoro wyjaśnienie spornych okoliczności wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w znaczniejszym niż dotychczas przeprowadzone przez sąd pierwszej instancji zakresie.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy nie będzie pozbawiony możliwości czynienia ustaleń do wyjaśnienia także okoliczności spowodowania przez powoda w sposób zawiniony innej szkody zakładowi pracy, polegającej na nieuzasadnionym zatwierdzaniu wypłat należności za pracę nadliczbową podległym powodowi pracownikom, co może wynikać z nałożonej na powoda kary upomnienia, rozważając przy tym, jaki skutek, w świetle postanowień regulaminu nagród, ma dla prawa do nagrody fakt i przyczyna ukarania. Nie można bowiem zgodzić się z poglądem wyrażonym w rewizji nadzwyczajnej, co do niedopuszczalności uwzględnienia przez sąd nie postawionego przez zakład pracy zarzutu stanowiącego regulaminową przesłankę utraty lub obniżenia premii (nagrody). Zakład pracy, stwierdzając istnienie jednej z przesłanek powodujących pozbawienie pracownika prawa do premii, nie musi wskazywać wszystkich występujących okoliczności uzasadniających utratę tego prawa lub skutkujących obligatoryjne obniżenie świadczenia.Sąd rozpoznający spór o to świadczenie jest uprawniony do uwzględnienia także z urzędu takich okoliczności, które chociaż nie podniesione przez zakład pracy wpływają na prawo pracownika lub wysokość dochodzonego składnika wynagrodzenia. Uwzględnienie tych okoliczności jednak wymaga poczynienia w prawidłowy sposób ustaleń faktycznych. W sprawie niniejszej dokonanie uzupełniających ustaleń przez Sąd Wojewódzki w postępowaniu rewizyjnym, bez przeprowadzenia na rozprawie dowodów oraz bez umożliwienia stronom wypowiedzenia się co do faktów podlegających ustaleniu stanowiło rażące uchybienie przepisom o postępowaniu. Sąd rewizyjny bowiem może dokonywać nowych ustaleń wyłącznie na podstawie przeprowadzonych przez siebie dowodów (art. 4774 k.p.c.). Powyższe nie stanowi przeszkody w wyjaśnieniu przez sąd pierwszej instancji tej okoliczności przy ponownym rozpoznaniu sprawy.