III CRN 265/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: S. Bladowski (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Sztejn, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Adeli K. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. o unieważnienie umowy nabycia nieruchomości rolnej na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 31 grudnia 1985 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Kielcach do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o obowiązku uiszczenia opłaty od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneUwzględniając żądanie powódki Adeli K. Sąd Rejonowy w Kielcach wyrokiem z dnia 31 grudnia 1985 r. stwierdził nieważność umowy zawartej w dniu 30 grudnia 1977 r. pomiędzy mężem powódki Janem K. a Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w B., dotyczącej przekazania za spłaty nieruchomości rolnej o powierzchni 3 ha.Wyrok powyższy nie został uzasadniony, a uprawomocnił się wskutek uchybienia terminu do jego zaskarżenia przez stronę pozwaną, której rewizja w związku z tym została odrzucona.Prokurator Generalny PRL w rewizji nadzwyczajnej, opartej na zarzutach rażącego naruszenia prawa materialnego i procesowego oraz naruszenia interesu PRL, wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.Pozwana Spółdzielnia wniosła o uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, a powódka wniosła o jej oddalenie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stwierdzić należy, że podstawa faktyczna powództwa, w którym Adela K. powołała się na sprzeczność wymienionej umowy z art. 3 § 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), nie została dostatecznie wyjaśniona - z rażącym naruszeniem naczelnej zasady procesowej prawdy obiektywnej. Wyjaśnieniu podlegało mianowicie, czy rzeczywiście, jak twierdziła powódka, praca w gospodarstwie rolnym objętym wspólnością majątkową małżeńską, stanowiła główne źródło jej utrzymania - tylko bowiem w takim wypadku wymagana byłaby jej zgoda na przekazanie spółdzielni przez męża tego gospodarstwa.Według ogólnej zasady wyrażonej w art. 36 k.r.o., do dokonania przez jednego z małżonków czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, w tym także do czynności, której przedmiotem jest zbycie własności nieruchomości wchodzącej w skład majątku objętego wspólnością ustawową, potrzebna jest zgoda drugiego małżonka, wyrażona w formie wymaganej dla danej czynności prawnej. Jeżeli czynność prawna, w szczególności umowa zbycia, została dokonana przez jedno z małżonków bez wymaganej zgody drugiego z nich, jej ważność zależałaby od potwierdzenia tego drugiego małżonka (art. 37 k.r.o.). Jednakże powołany przepis ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych przewiduje wyjątek od powyższej zasady stanowiąc, że przekazanie przez jedno z małżonków gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa nie wymaga zgody drugiego z małżonków, jeżeli praca w gospodarstwie rolnym nie była dla niego głównym źródłem utrzymania.Według § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 125), pracę w gospodarstwie rolnym uważa się za główne źródło utrzymania, jeżeli obliczony stosownie do przepisów podatkowych przychód szacunkowy z tego gospodarstwa przekracza dochód z innych źródeł: przychód szacunkowy i dochód z innych źródeł ustala się na podstawie danych z okresu trzech lat poprzedzających złożenie wniosku o przejęcie gospodarstwa.Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, na które powołuje się skarżący, wynika wprawdzie, że powódka była zatrudniona w Spółdzielni Pracy (...) w K. w okresie od dnia 2 października 1972 r. do dnia 2 czerwca 1980 r. w charakterze tkaczki, nie wiadomo jednak jak kształtował się jej dochód z tej pracy - według wskazanego kryterium. Z kolei - ponieważ na podstawie przedstawionych przez powódkę dokumentów, dotyczących dostaw zwierząt rzeźnych, nie można ustalić przychodu szacunkowego z gospodarstwa rolnego - według wskazanego kryterium, pożądane byłoby zasięgnięcie na tę okoliczność opinii biegłego.Poza zarzuconym przez skarżącego rażącym naruszeniem art. 3 § 2 i art. 233 § 2 k.p.c. przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia, jest również niewątpliwe, że orzeczenie to narusza interes PRL, skoro - bez uprzedniego wyjaśnienia wymienionych przesłanek faktycznych i prawnych - stwierdza nieważność umowy przekazania na własność jednostki gospodarki uspołecznionej gospodarstwa rolnego.Natomiast chybiony jest zarzut skarżącego, iż Sąd meriti obowiązany był rozważyć, czy roszczenie powódki nie stanowi nadużycia jej praw podmiotowych. Z powołaniem się na zasady współżycia społecznego nie można podważać ani modyfikować wyraźnych dyspozycji przepisów prawnych, które, jak art. 58 § 1 k.c., ze względu na bezpieczeństwo obrotu przewidują sankcję bezwzględnej nieważności dla czynności prawnych sprzecznych z prawem, nie przewidując od tego żadnych wyjątków, a więc samodzielnie, w sposób jednoznaczny i wyczerpujący przesądzają o prawach stron. W razie zatem spełnienia się warunków przewidzianych w hipotezie takiego przepisu, sąd nie ma żadnej możliwości wykroczenia poza jego dyspozycję przez zastosowanie klauzuli z art. 5 k.c.W tym stanie rzeczy i zgodnie z art. 422 § 2 w związku z art. 421 § 2 k.p.c. oraz stosownie do art. 35 ust. 1 u. o k.s. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.