III UZP 18/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj.Sędziowie SN: E. Mzyk (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Bryndy, w sprawie z powództwa Józefy M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. o emeryturę rolną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 24 kwietnia 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nieodpłatne przeniesienie prawa własności gospodarstwa rolnego na następców, dokonane orzeczeniem sądowym w sposób określony we wniosku rolnika o dział spadku i zniesienie współwłasności, spełnia warunek z art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:Rolnik, który w postępowaniu o dział spadku i zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego złożył oświadczenie o nieodpłatnym przekazaniu swych udziałów na rzecz uczestników postępowania, będących następcami, spełnia warunek określony w art. 15 ust. 1 pkt 3 i art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawczyni, Józefa M., wraz ze swym mężem, Władysławem M., byli współwłaścicielami gospodarstwa rolnego. Władysław M. zmarł w dniu 8 września 1984 r. Wnioskodawczyni wystąpiła z wnioskiem o zniesienie współwłasności i dział spadku nie domagając się przyznania na swoją rzecz zarówno własności nieruchomości, jak i spłat. Postanowieniem z dnia 17 listopada 1986 r. Sąd Rejonowy w Lublinie uwzględnił wniosek i w wyniku zniesienie współwłasności i działu spadku gospodarstwo rolne otrzymali syn i córki wnioskodawczyni. Po uprawomocnieniu się postanowienia wnioskodawczyni wystąpiła do organu rentowego z wnioskiem o przyznanie emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin. Decyzją z dnia 25 listopada 1988 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. odmówił przyznania świadczeń emerytalnych uzasadniając to tym, że nie zostały spełnione przesłanki ustawowe nabycia emerytury, skoro postanowienie sądowe o zniesieniu współwłasności i dziale spadku nie zostało oparte na ugodzie, której treść uwidoczniona byłaby w protokole rozprawy. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego, przedstawił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, sformułowane w części wstępnej uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) jednym z warunków nabycia prawa do emerytury przez rolnika jest przekazanie gospodarstwa rolnego następcy. Z kolei według art. 59 ust. 1 tej ustawy przekazanie następcy gospodarstwa rolnego "następuje w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego".Konsekwencją unormowania zawartego w art. 59 ust. 1 ustawy jest to, aby - po pierwsze - przekazanie gospodarstwa rolnego nastąpiło na podstawie umowy, a więc czynności prawnej w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, i - po drugie - aby zachowana została szczególna forma tej czynności prawnej w postaci aktu notarialnego. Rozważając kwestię formy przeniesienia własności gospodarstwa rolnego należy podnieść, że wynikająca z art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. forma przekazania gospodarstwa rolnego aktem notarialnym odnosi się wyłącznie do przekazania tego gospodarstwa w drodze czynności prawnej dokonanej przez strony. Przepis ten zatem nie normuje przekazania gospodarstwa rolnego w innej formie, np. orzeczeniem sądowym. W świetle zaś praktyki i teorii nie budzi wątpliwości pogląd, że orzeczenie sądowe w zakresie skuteczności obrotu ziemią jest równorzędne z aktem notarialnym. Przykładowo według art. 158 k.c. umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, niezachowanie zaś tej formy skutkuje nieważność umowy (art. 73 § 2 k.c.). Powszechnie jednak, już na tle przepisów k.p.c. z 1932 r., ukształtowane zostało orzecznictwo, według którego ugoda zawarta w sprawach zawisłych przed sądem może być spisana w protokole sądowym i dla swej prawnomaterialnej skuteczności nie wymaga zachowania formy aktu notarialnego (orz. SN z dnia 10 października 1955 r. III CR 599/55 - OSN 1956, poz. 78). Tym samym formę aktu notarialnego przewidzianą w art. 159 k.c. zastępuje forma ugody sądowej. Rozważania te pozwalają na wyprowadzenie wniosku, iż określone w art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. wymaganie zachowania formy aktu notarialnego zostanie spełnione, gdy przekazanie gospodarstwa następcy nastąpi na podstawie ugody sądowej.Kontynuując ten tok rozważań należy odpowiedzieć na pytanie, czy przekazanie gospodarstwa rolnego (udziału) może nastąpić tylko na podstawie ugody zawartej przed sądem w toku postępowania o zniesienie współwłasności lub dziale spadku, czy też przez inne oświadczenie złożone przed sądem. Chodzi przy tym o sytuację, gdy uczestnicy postępowania, a więc przekazujący i następca, spełniają wszystkie inne warunki, jakie ustawa zakreśla dla uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych. Niejednokrotnie, mimo zgodnych oświadczeń stron, zawarcie ugody w postępowaniu o dział spadku, ze względów czysto technicznych, nie będzie możliwe (liczba spadkobierców, pobyt poza granicami itp.). Wówczas te zgodne oświadczenia stron stanowią podstawę wydania przez sąd (niejako w miejsce ugody) orzeczenia uwzględniającego zgodny wniosek o dział spadku. W tej sytuacji orzeczenie sądowe jest niczym innym, jak realizacją zgodnych oświadczeń stron. Co więcej, poprzez złożenie takiego oświadczenia rolnik może przekazać następcy swój udział, przy spełnieniu dalszych wymagań ustawowych. W ramach więc tych zgodnych oświadczeń, w toku postępowania o dział spadku, może dojść do przekazania następcy udziału w gospodarstwie rolnym. Podobny pogląd wyraził już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 maja 1984 r. III UZP 18/84 - nie publ., która powołana została, aczkolwiek w sposób nieprecyzyjny, w uzasadnieniu pytania prawnego. W uchwale stwierdzono bowiem, że "przekazanie gospodarstwa rolnego na podstawie postanowienia sądu o dziale spadku i zniesieniu współwłasności nie daje rolnikowi uprawnień przewidzianych w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), chyba że zostały spełnione wszystkie warunki przewidziane w tej ustawie".Oczywiście wymaga rozróżnienia, gdy postanowienie o dziale spadku wydaje się po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, rozstrzygając o uprawnieniach uczestników tego postępowania, gdy brak jest oświadczenia o przekazaniu następcy udziału. W tej bowiem sytuacji dochodzi do przejścia własności w innej drodze niż w wyniku czynności prawnej i zgodnych oświadczeń stron. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.