III UZP 51/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie: SN T. Kasiński, SW J. Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Janiny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 10 października 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy stan pozasłużbowy, o którym mowa w art. 23 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli (Dz. U. Nr 11, poz. 63), jest okresem zatrudnienia w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin?"podjął następującą uchwałę:Przerwa w pracy z tytułu opieki nad dzieckiem w wieku do lat 4, urodzonym przez nauczycielkę w okresie stanu pozasłużbowego, jest okresem równorzędnym z okresem zatrudnienia (art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu sprawy:Decyzją z dnia 14 sierpnia 1986 r. organ rentowy odmówił wnioskodawczyni Janinie P., ur. 27 marca 1935 r., przyznania emerytury z powodu braku wymaganego w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela 30 lat zatrudnienia. W szczególności organ rentowy odmówił wnioskodawczyni zaliczenia przerwy w pracy, spowodowanej opieką nad dwojgiem dzieci, urodzonymi 12 lutego 1957 r. i 19 grudnia 1959 r., ponieważ jej zatrudnienie ustało przed urodzeniem pierwszego dziecka. Organ rentowy uznał okres zatrudnienia w rozmiarze 27 lat, 7 miesięcy i 20 dni.W odwołaniu do Sądu wnioskodawczyni domagała się przyznania renty nauczycielskiej, nadal utrzymując, że podlega zaliczeniu także okres przerwy w pracy z tytułu opieki nad dziećmi, wynoszący 4 lata i 6 miesięcy. Wnioskodawczyni podniosła, że dziecko urodziła w okresie tzw. stanu pozasłużbowego, a nie - jak przyjął organ rentowy - po ustaniu zatrudnienia. W stan pozasłużbowy zaś przeszła z powodu ciąży uniemożliwiającej jej codzienny dojazd do pracy rowerem - z dniem 1 września 1956 r. Zdaniem wnioskodawczyni zatem, błędne jest stanowisko organu rentowego, że dziecko urodziła po ustaniu zatrudnienia. Według wnioskodawczyni przerwa w pracy z tytułu opieki nad dziećmi podlega uwzględnieniu jako okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu uznał, iż w sprawie występują poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wnioskodawczyni przeszła z dniem 1 września 1956 r. na własny wniosek w stan pozasłużbowy na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli. Pierwsze dziecko urodziła w dniu 12 lutego 1957 r., tj. w okresie tego stanu. Zgodnie z art. 11 ust. 2 pkt 11 in fine ustawy o z.e.p., za okres równorzędny z okresem zatrudnienia uważa się także przerwy w pracy spowodowane opieką nad dzieckiem w wieku do lat 4 - łącznie nie dłużej jednak niż 6 lat. W świetle tego przepisu przerwa w pracy spowodowana opieką nad dzieckiem do lat 4 musi zatem nastąpić w okresie trwania stosunku pracy.W świetle art. 23 ust. 2 powołanej ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. pozostawanie nauczyciela w stanie pozasłużbowym przysługiwało takim nauczycielom, których współmałżonek nie mógł być zatrudniony w miejscu zamieszkania jego współmałżonka. Stosownie zaś do ust. 5 tego przepisu w czasie pozostawania w stanie pozasłużbowym stosunek pracy nauczyciela trwał nadal i dopiero w razie niepodjęcia przez nauczyciela pracy w ciągu 5 lat od chwili przejścia w stan pozasłużbowy powinien być rozwiązany. Na takich samych warunkach mogła przejść na własny wniosek w stan pozasłużbowy nauczycielka mająca na wychowaniu jedno lub więcej dzieci do 7 lat - a to stosownie do art. 24 tejże ustawy. Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 września 1985 r. II URN 124/85 (OSNCP 1986, z. 6, poz. 102), pozostawanie w stanie pozasłużbowym pod rządami ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli nie przerywało stosunku pracy. Nauczyciel taki bowiem pozostawał nadal w stosunku służbowym, a to stosownie do art. 23 ust. 5 tejże ustawy. Dlatego urodzenie dziecka przez nauczycielkę w czasie. gdy korzystała ona ze statusu prawnego nazwanego stanem pozasłużbowym, stanowi urodzenie dziecka w czasie trwania stosunku pracy (stosunku służbowego). W tych warunkach przerwa w pracy spowodowana koniecznością opieki nad dzieckiem w wieku do lat 4, urodzonym w czasie stanu pozasłużbowego. następowała z chwilą urodzenia tego dziecka. Z punktu widzenia uprawnień emerytalnych - taką przerwę należy zatem traktować jako równorzędną z okresem faktycznego zatrudnienia - niezależnie od przyczyny, z powodu której nauczycielka przeszła w stan pozasłużbowy przed urodzeniem dziecka. Z punktu widzenia celu, dla którego został ustanowiony art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy o z.e.p., obojętny jest bowiem "status prawny" pracownicy, w jakim znajdowała się ona przed urodzeniem dziecka, a w szczególności, czy w tym poprzedzającym okresie faktycznie świadczyła pracę, czy też jej nie świadczyła. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku wykazanie przez nauczycielkę, że urodzenie dziecka spowodowało konieczność roztoczenia nad nim opieki, ma ten skutek, że z tą chwilą charakter prawny przerwy w pracy (stan pozasłużbowy), z której korzystała uległ o tyle zmianie, że należy go traktować jako przerwę w pracy spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem.Mając jednak na uwadze treść przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy uważa za potrzebne podkreślić, że skoro w okresie stanu pozasłużbowego nie przysługiwało uposażenie (art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r.), to taki okres nie może być uznany za okres zatrudnienia w rozumieniu ustawy o z.e.p. mający wpływ na prawo do świadczeń emerytalno-rentowych. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 tejże ustawy okresami zatrudnienia wymaganymi do uzyskania świadczeń okresowych w ustawie - z zastrzeżeniem art. 12 - są okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego, chorobowy, macierzyński albo opiekuńczy.