III UZP 59/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie: SN S. Szymańska (sprawozdawca), SW L. Majewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Jolanty N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o zwrot zasiłku opiekuńczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 10 grudnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przysługuje zasiłek opiekuńczy pracownicy, której małżonek jest taksówkarzem?"podjął następującą uchwałę:Pracownicy, której mąż prowadzi działalność zarobkową na własny rachunek jako taksówkarz, nie przysługuje zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w wieku powyżej 2 lat, chyba że szczególne okoliczności uniemożliwiają wykonywanie tej działalności wyłącznie poza godzinami pracy pracownicy.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Jolanta N. jest zatrudniona w Ośrodku Elektronicznym w K. w systemie pracy zmianowej (na dwie zmiany). Natomiast jej mąż jest właścicielem taksówki osobowej i prowadzi działalność zarobkową na własny rachunek jako taksówkarz. W dniach 20-27 stycznia i 31 stycznia do 7 lutego 1986 r. Jolanta N. korzystała ze zwolnienia lekarskiego z tytułu opieki nad chorymi dziećmi w wieku powyżej 2 lat, przy czym zakład pracy wypłacił jej za te okresy zasiłek opiekuńczy w kwocie 11.050 zł. W oświadczeniu z dnia 18 lutego 1986 r. dla uzyskania zasiłku wnioskodawczyni podała, że mąż nie pracuje na zmiany i jeździ w godzinach 7.00-17.00.Decyzją z dnia 26 sierpnia 1986 r. pozwany organ rentowy zażądał od wnioskodawczyni zwrotu wypłaconego zasiłku z tego powodu, że skoro jej mąż może dowolnie regulować czas swojej pracy, zasiłek opiekuńczy jej nie przysługiwał; mąż jej bowiem jest domownikiem, który może zapewnić podczas jej nieobecności opiekę dziecku.W odwołaniu do Sądu wnioskodawczyni domagała się zmiany tej decyzji "przez zwolnienie jej z obowiązku zwrotu zasiłku opiekuńczego".Zdaniem wnioskodawczyni, zasiłek opiekuńczy przysługiwał jej, ponieważ charakter działalności zarobkowej jej męża nie daje możliwości zapewnienia należytej opieki chorym dzieciom - z uwagi na wyczerpanie fizyczne i psychiczne męża po kilku godzinach pracy.Ponadto, zdaniem wnioskodawczyni, brak jest podstawy do żądania zwrotu wypłaconego zasiłku także i z tego powodu, że była ona przekonana o tym, iż zasiłek należy się jej; nie wprowadziła w błąd zakładu pracy, a pieniądze wydała na bieżące utrzymanie, w związku z czym nie jest wzbogacona.Sąd rozpoznając sprawę uznał, iż zachodzą poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 38 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143).Przepis ten stanowi, iż zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli poza pracownikiem są inni domownicy mogący zapewnić opiekę dziecku lub choremu członkowi rodziny. Nie dotyczy to jednak opieki sprawowanej przez pracującą matkę nad chorym dzieckiem do 2 lat. Z wyraźnego brzmienia tego przepisu wynika, że w sytuacji, gdy chodzi o dziecko w wieku powyżej 2 lat, zasiłek opiekuńczy przysługuje pracownicy pod warunkiem, iż nie ma innego domownika mogącego zapewnić opiekę nad dzieckiem lub chorym członkiem rodziny.Nie ulega wątpliwości, iż ojciec dziecka, który pozostaje z jego matką we wspólności małżeńskiej i razem z nią zamieszkuje, jest domownikiem w rozumieniu tego przepisu.Z uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy pozostaje zatem do rozważania tylko kwestia, czy w przypadku, gdy mąż pracownicy prowadzi działalność zarobkową na własny rachunek jako taksówkarz, pracownicy tej przysługuje zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w wieku powyżej 2 lat.Przez użyte w tym przepisie określenie "mogący zapewnić opiekę dziecku" należy rozumieć, iż chodzi o obiektywną możliwość zapewnienia przez innego domownika dziecku tej opieki, a nie o subiektywne przeświadczenie co do możliwości (lub niemożliwości) sprawowania takiej opieki przez tego domownika.Przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia należy mieć na uwadze. iż osoby wykonujące działalność zarobkową jako taksówkarze z reguły mogą regulować dowolnie czas tej działalności.Dlatego w sytuacji, gdy mąż pracownicy wykonujący działalność zarobkową na własny rachunek jako taksówkarz w sposób dowolny reguluje czas swojej działalności, pracownicy takiej nie przysługuje zasiłek opiekuńczy. Mąż takiej pracownicy ma bowiem obiektywną możliwość zapewnić dziecku opiekę w godzinach jej pracy. Mogą jednak występować sytuacje, gdy mąż pracownicy prowadzący działalność jako taksówkarz ma obiektywne przeszkody w regulowaniu godzin swojej działalności zarobkowej. Przykładowo może to wystąpić w razie wykonywania takiej działalności w charakterze taksówkarza taksówki bagażowej. Taki taksówkarz bowiem z reguły wykonuje przewóz towarów w godzinach dziennych. Pozbawienie zatem możliwości wykonywania takiej działalności w godzinach dziennych w konsekwencji doprowadziłoby go do pozbawienia możliwości zarobkowania, co nie mogło być zamiarem ustawodawcy.Nie byłoby także podstawy do odmówienia pracownicy zasiłku opiekuńczego w sytuacji, gdy jej mąż będący taksówkarzem wykonuje działalność zarobkową jako zmiennik, przy czym godziny, w których jeździ taksówką, przypadają na godziny pracy matki dziecka.Takie stanowisko należałoby zająć także w przypadku, gdyby mąż pracownicy będący taksówkarzem w małej miejscowości, nie miał obiektywnej możliwości zarobkowania w godzinach nocnych.Nie byłoby także podstawy do odmówienia pracownicy zasiłku opiekuńczego w sytuacji, gdyby jej mąż uzyskał zezwolenie na prowadzenie taksówki w ściśle określonych godzinach.Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy uznał zatem za uzasadnione stanowisko, iż pracownicy, której mąż prowadzi działalność zarobkową na własny rachunek jako taksówkarz, nie przysługuje zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w wieku powyżej 2 lat, chyba że szczególne okoliczności uniemożliwiają wykonywanie tej działalności wyłącznie poza godzinami pracy pracownicy.W niniejszej sprawie bezspornym jest, że mąż wnioskodawczyni prowadzi tzw. nieregularny przewóz osób, co może nasuwać wniosek, że dowolnie reguluje on czas swojej działalności zarobkowej, a co z kolei mogłoby przemawiać przeciwko twierdzeniu wnioskodawczyni, że miała ona prawo do zasiłku opiekuńczego.Przy rozstrzyganiu jednak sprawy nie można pominąć - na co zasadnie zwraca uwagę wnioskodawczyni - że zgodnie z art. 53 ust. 2 omawianej ustawy warunkiem przypisania pracownikowi do zwrotu pobranych bezpodstawnie kwot zasiłku opiekuńczego jest stwierdzenie, że do wypłaty doszło z winy pracownika. Żądanie od wnioskodawczyni zwrotu wypłaconej kwoty - nawet w sytuacji, gdy nie była ona uprawniona do jej pobrania - byłoby uzasadnione zatem tylko w sytuacji, gdyby do wypłaty kwoty zasiłku doszło z jej winy.