II UR 18/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: S. Perestaj (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisława Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w S. o zasiłek opiekuńczy na skutek odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 4 września 1978 r.uchylił zaskarżone orzeczenie oraz decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 27 lipca 1978 r. i przekazał sprawę Oddziałowi Zakładu Ubezpieczeń w Szczecinie do ponownego rozpatrzenia.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca w czasie od 3 do 21 marca 1978 r. sprawował osobiście opiekę nad swoją córką Izabelą, urodzoną 2 kwietnia 1973 r., w okresie pobytu matki dziecka w szpitalu.Wobec trudności z uzyskaniem zasiłku opiekuńczego w zakładzie pracy wnioskodawca wystąpił od Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. o wydanie decyzji ustalającej jego prawo do zasiłku opiekuńczego za wymieniony okres. Wymieniony Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 27 lipca 1978 r. załatwił odmownie żądanie wnioskodawcy z tego względu, że z matką dziecka nie łączy go prawnie zawarty związek małżeński.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS powyższą decyzję zatwierdziła.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając odwołanie wnioskodawcy, postanowieniem z dnia 30 października 1978 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy w świetle art. 30 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) ojcu dziecka w wieku poniżej 8 lat przysługuje zasiłek opiekuńczy za okres sprawowania osobistej opieki nad tym dzieckiem w okresie pobytu matki w szpitalu, jeżeli z matką dziecka pozostaje w konkubinacie?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowieniem z dnia 16 grudnia 1978 r., przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Zasiłek opiekuńczy w myśl art. 30 wyżej wymienionej ustawy stanowi świadczenie rekompensujące uszczerbek pracownika w postaci utraty zarobku z powodu konieczności sprawowania osobistej opieki nad małym dzieckiem w sytuacji w tym przepisie określonej. Zasiłek ten przysługuje więc pracownikowi, który znalazł się w trudnej życiowo sytuacji wskutek zamknięcia placówki, do której dziecko uczęszcza, porodu lub choroby małżonka uniemożliwiających sprawowanie opieki nad dzieckiem lub pobytu w szpitalu małżonka stale opiekującego się dzieckiem.W świetle art. 31 wymienionej ustawy zasadą jest, że zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem przysługuje matce, gdy oboje rodzice pracują. Jednakże gdy matka przebywa poza stałym miejscem zamieszkania albo nie może sprawować opieki z powodu choroby lub porodu, zasiłek ten przysługuje wówczas ojcu.Z treści przepisów art. 30 ust. 2, art. 31 i 33 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. wynika, iż zasadniczą przesłanką uprawniającą pracownika do zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem jest prowadzenie przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego.W przypadku gdy rodzice dziecka do lat 8 oboje pracują i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe oraz opiekują się tym dzieckiem, to w razie choroby i pobytu matki dziecka w szpitalu oraz sprawowania w tym czasie osobistej opieki nad dzieckiem przez ojca dziecka przysługuje zasiłek opiekuńczy ojcu dziecka także wtedy, gdy pozostaje z matką dziecka w faktycznym związku małżeńskim (konkubinat).Za taką wykładnią wymienionych przepisów przemawiają następujące okoliczności: pojęcie małżonka nie jest bliżej wyjaśnione w ustawie z dnia 17 grudnia 1974 r. W myśl przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkiem jest osoba, która zawarła z inną osobą płci odmiennej małżeństwo. Taka ścisła wykładnia pojęcia małżeństwa (a także małżonka) w przepisach ubezpieczeniowych jest uzasadniona w tych przypadkach, gdy świadczenie ubezpieczeniowe ma przysługiwać osobie małżonka w związku z pozostawaniem w związku małżeńskim, ale z tytułu pracy drugiego z małżonków (np. renta rodzinna).Tymczasem, jak wyżej podniesiono, zasiłek opiekuńczy przysługuje pracownikowi z tytułu sprawowania osobistej opieki nad małym dzieckiem. Użycie pojęcia małżonka stale opiekującego się dzieckiem w art. 30 ust. 1 lit. b i c ustawy, praktycznie rzecz biorąc, oznacza, iż chodzi o matkę dziecka, która prowadzi z ojcem tego dziecka wspólne gospodarstwo domowe.Jest to niezbędne do podkreślenia, że tylko doznanie określonej przeszkody w osobistym sprawowaniu opieki przez małżonkę (matkę dziecka) uprawnia ojca dziecka do zasiłku opiekuńczego. Zasiłek ten nie przysługuje, gdy przeszkody w sprawowaniu opieki doznają inne osoby stale opiekujące się dzieckiem (np. babka, siostra, pomoc domowa). Za taką wykładnią wymienionego przepisu przemawia treść art. 31 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r., który odrywając się od pojęcia "małżonek", używa określeń "rodzice" bądź "matka" i "ojciec" dziecka (podobnie art. 33 zdanie drugie tej ustawy).Znajduje to też oparcie w przepisie 95 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakłada na rodziców jednakowe prawa i obowiązki w dziedzinie wychowania dziecka, bez względu na to, czy pozostają w prawnie zawartym czy tylko w faktycznym związku małżeńskim.W sytuacji więc, gdy wnioskodawca jest ojcem dziecka - prawnie uznanego - nad którym miał obowiązek sprawować osobiście opiekę w okresie pobytu w szpitalu matki dziecka, z którą pozostaje w konkubinacie i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wadliwe jest stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż brak jest podstaw prawnych do wypłaty zasiłku opiekuńczego.Odmowna decyzja ZUS została oparta - jak wyżej wykazano - na wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego. Zakład nie przeprowadził przy tym żadnego postępowania co do okoliczności nasuwających wątpliwości, a mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.W szczególności - jak wynika z zaświadczeń zakładów pracy - oboje rodzice pracują. Wnioskodawca jako rybak często przebywa poza domem.Niezbędne więc było wyjaśnienie, kto opiekuje się dzieckiem, gdy oboje rodzice pracują. Jeśliby się okazało że normalnie dzieckiem opiekuje się pomoc domowa, to zasiłek wnioskodawcy nie przysługiwałby.Skoro więc ZUS nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego dla wyjaśnienia istotnych okoliczności budzących wątpliwości na podstawie art. 63 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, należało orzec jak w sentencji.