I PKN 740/99

Wyrok z dnia 20 lipca 2000 r. I PKN 740/99 Ogólne powołanie się pracownika na jego sytuację rodzinną, sprowa-dzające się do wskazania, że ma na utrzymaniu dzieci, nie wystarcza do uzna-nia, że pracodawca rozwiązał stosunek pracy sprzecznie z zasadami współży-cia społecznego (art. 8 KP). Przewodniczący SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Kijowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2000 r. sprawy z powództwa Krystyny B. przeciwko Szkole Podstawowej w R. o uznanie za bezskuteczne prze-niesienia w stan nieczynny, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 5 października 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e ni e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Łomży wyrokiem z 22 czerwca 1999 r. [...] oddalił powództwo Krystyny B. przeciwko Szkole Podstawowej w R. o uznanie za bezsku-teczne przeniesienia jej w stan nieczynny. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka Krystyna B. była zatrudniona w pozwanej Szkole Podstawowej w R. od 1 września 1998 r. jako nauczycielka chemii na pods-tawie umowy o pracę zawartej na czas nie określony. Oprócz chemii powódka uczyła także języka rosyjskiego, biologii oraz wychowania fizycznego, aby wypełnić pen-sum. W roku szkolnym 1998/1999 miała 19 godzin lekcyjnych tygodniowo. Powódka ukończyła Wydział Rolniczy Akademii Rolniczo-Technicznej w O. uzyskując tytuł inżyniera rolnika. Ponadto ukończyła Studium Podyplomowe dla Nauczycieli Chemii prowadzone na Uniwersytecie W. i w związku z tym posiada wykształcenie kierun-kowe z zakresu chemii z uprawnieniami do nauczania tego przedmiotu w gimnazjum 2 i szkole średniej. W związku z reformą oświaty od 1 września 1999 r. w pozwanej Szkole pozo-stało tylko siedem klas - od I do VI oraz klasa VIII. W roku szkolnym 1999/2000 ilość godzin lekcyjnych w stosunku do poprzedniego roku szkolnego zmniejszyła się o 40, co pokrywało 3 etaty nauczycielskie. Pismem z 31 maja 1999 r. pracodawca prze-niósł powódkę w stan nieczynny od 1 września 1999 r. do 29 lutego 2000 r. w związku ze zmianami organizacyjnymi Szkoły polegającymi na zmianie ośmioklaso-wej szkoły podstawowej na szkołę podstawową sześcioklasową i ze zmianami planu zajęć ograniczającymi liczbę godzin, uniemożliwiającymi dalsze zatrudnienie po-wódki na stanowisku nauczyciela chemii. Sąd Rejonowy ustalił, że w roku szkolnym 1999/2000 powódka miałaby tylko 2 godziny lekcyjne przedmiotu kierunkowego (chemii) tygodniowo w klasie VIII, w roku szkolnym 2000/2001 chemia nie będzie już w ogóle nauczana w pozwanej Szkole (w programie nauczania sześcioklasowej szkoły podstawowej nie ma tego przedmiotu, nauczanie chemii rozpoczyna się do-piero w gimnazjum). Z dokumentu pod nazwą „Organizacja Szkoły Podstawowej w R. na rok szkolny 1999/2000” wynika, że nauczyciele mieli nauczać przede wszyst-kim swoich przedmiotów kierunkowych, jednak większość z nich musiała nauczać także innych przedmiotów, ponieważ mała ilość godzin przedmiotów kierunkowych nie zapewniałaby im pełnego 18-godzinnego pensum wymaganego przy zatrudnieniu na pełnym etacie. Nauczycielka fizyki, która przejęła 2 godziny chemii w klasie VIII, bez tego przedmiotu miałaby tylko 17 godzin tygodniowo. Dyrektorka pozwanej Szkoły przeniosła powódkę w stan nieczynny po dokonaniu starannego wyboru osób, których Szkoła nie mogła dalej zatrudniać ze względu na zmiany organizacyjne. Powódka oprócz chemii uczyła dodatkowo biologii, języka rosyjskiego i wychowania fizycznego. Dyrektorka uznała, że zajęcia z wychowania fizycznego najlepiej popro-wadzi nauczycielka w młodym wieku, języka rosyjskiego może zaś uczyć każdy nau-czyciel pozwanej Szkoły. Nauczycielka języka rosyjskiego i wychowania fizycznego również miała tylko 18 godzin tygodniowo. Nie istniała zatem możliwość przydziele-nia powódce innych przedmiotów (w tym wychowania fizycznego i języka rosyjskie-go), które w połączeniu z 2 godzinami chemii tworzyłyby wymaganą ilość godzin dla pełnego etatu. Pozostali nauczyciele objęli nauczanie przedmiotów, do nauczania których powódka nie miała wymaganych kwalifikacji. Sąd Rejonowy ocenił, że strona pozwana – mając prawo doboru kadry nauczycielskiej w sposób umożliwiający jak najlepsze nauczanie dzieci – podjęła słuszną decyzję przenosząc powódkę w stan 3 nieczynny na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nau-czyciela (Dz.U. Nr 3, poz. 19 ze zm.), ponieważ nie mogła zapewnić powódce odpo-wiedniej ilość godzin lekcyjnych umożliwiających czynne wykonywanie zawodu, co było spowodowane zmianami organizacyjnymi. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku, wyro-kiem z 5 października 1999 r. [...] oddalił apelację powódki, podzielając ustalenia faktyczne i ich prawną kwalifikację dokonane przez Sąd Rejonowy, zwłaszcza co do tego, że przeniesienie powódki w stan nieczynny było uzasadnione w świetle art. 20 ust. 1 - Karty Nauczyciela. Przyczyną przeniesienia powódki w stan nieczynny były zmiany organizacyjne pozwanej Szkoły polegające na przekształceniu jej z dniem 1 września 1999 r. z ośmioklasowej szkoły podstawowej (w której w klasach VII i VIII nauczana była chemia) w sześcioklasową szkołę podstawową (docelowo bez nau-czania chemii), co łączyło się ze zmniejszeniem liczby godzin nauczania. W pozwa-nej Szkole w roku szkolnym 1999/2000 zmniejszyła się ilość oddziałów (nie było klasy VII) oraz liczba uczniów i w konsekwencji zmienił się plan nauczania w zakresie liczby godzin przedmiotu kierunkowego powódki (chemii). Powódka uczyła w roku szkolnym 1998/1999 także innych przedmiotów, ale poza sporem jest, że została zatrudniona na stanowisku nauczyciela chemii. W małych szkołach tylko polonista jest w stanie wypełnić godzinowe pensum swojego przedmiotu kierunkowego, pozo-stali nauczyciele muszą nauczać również innych przedmiotów. Powódka ukończyła trzysemestralne podyplomowe studium pedagogiczne obejmujące między innymi dy-daktykę biologii. W ramach wyuczonej specjalności mogłaby nauczać chemii i biolo-gii. Z planu organizacyjnego pozwanej Szkoły wynika, że w roku szkolnym 1999/2000 ogólna liczba godzin nauczania chemii oraz biologii i przyrody we wszyst-kich klasach wynosiła łącznie 9 godzin tygodniowo, co nie zapewniałoby powódce pełnego wymiaru zatrudnienia w wyuczonych specjalnościach. Kasację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu powódki jej pełno-mocnik, opierając środek odwoławczy na podstawie naruszenia prawa materialnego „przez błędne zastosowanie art. 20 Karty Nauczyciela (tekst jednolity: Dz.U. z 1997 r., Nr 56, poz. 357, zm. z 1998 r. Nr 106, poz. 668) oraz art. 5 KC”. Strona skarżąca nie sprecyzowała wniosków kasacji. W uzasadnieniu kasacji wskazano, że przenie-sienie powódki w stan nieczynny było „sprzeczne z prawem i stanem faktycznym”. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynikało, iż powódka mogłaby nauczać chemii i biologii, posiadając do tego stosowne kwalifikacje, a ogólny czas nauczania tych przedmio- 4 tów w pozwanej Szkole wynosił w roku szkolnym 1999/2000 łącznie we wszystkich klasach 9 godzin lekcyjnych tygodniowo czyli połowę niezbędną do zapewnienia po-wódce pełnego wymiaru zatrudnienia w wyuczonych specjalnościach. Nie zostało natomiast wzięte pod uwagę przez Sąd Okręgowy, że pozostali nauczyciele mają łącznie 29 godzin nadliczbowych tygodniowo, a zatem część z tych godzin należało-by przydzielić powódce i wypełniłoby to wymiar godzin niezbędny do jej pełnego za-trudnienia. W związku z tym, w ocenie skarżącej, pomimo zmian organizacyjnych w pozwanej Szkole, istniała faktyczna i prawna możliwość zatrudnienia powódki w peł-nym wymiarze godzin w roku szkolnym 1999/2000. Byłoby to zgodne również z za-sadami współżycia społecznego, albowiem Sąd nie wziął pod uwagę sytuacji rodzin-nej powódki, która ma na utrzymaniu syna studenta Politechniki i córkę uczennicę Liceum Ogólnokształcącego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Ponieważ nie oparto jej na pod-stawie naruszenia przepisów postępowania (art. 3931 pkt 2 KPC), dla oceny prawi-dłowości zastosowania prawa materialnego miarodajny jest ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zas-karżonym wyroku. Rozpoznając kasację opartą jedynie na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 KPC) Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd drugiej instancji. Dotyczy to zarówno tych oko-liczności faktycznych, które zostały ustalone w zaskarżonym wyroku, jak i tych, któ-rych ustalenia Sądu drugiej instancji nie obejmują. Powyższe stwierdzenie jest istotne z tej przyczyny, że część okoliczności fak-tycznych podnoszonych w kasacji nie była w ogóle przedmiotem ustaleń Sądu Okrę-gowego, a wobec braku oparcia kasacji na podstawie naruszenia przepisów prawa procesowego dotyczących prowadzenia postępowania dowodowego i dokonywania ustaleń faktycznych przez Sąd drugiej instancji, nie jest możliwe skuteczne podno-szenie tych okoliczności po raz pierwszy w kasacji. Dotyczy to zwłaszcza twierdzenia powódki, że oprócz przydziału godzin stanowiących wymagane minimalne pensum dla nauczycieli zatrudnionych na pełnym etacie jest jeszcze 29 godzin nadliczbo-wych, z których należało przydzielić powódce taką ich ilość, która wypełniłaby bra-kującą część godzin niezbędnych do pełnego wymiaru jej zatrudnienia. Okoliczności 5 tej Sąd Najwyższy nie może wziąć pod rozwagę, gdyż jest to sfera ustaleń faktycz-nych, których kasacja skutecznie nie zwalcza wobec braku stosownego zarzutu na-ruszenia konkretnie wskazanych przepisów prawa procesowego. Kasacja jest bo-wiem środkiem kontroli prawidłowości stosowania prawa przez sąd drugiej instancji, a nie instrumentem kontroli trafności (zupełności) ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Z ustaleń Sądu Rejonowego – przyjętych za własne przez Sąd Okręgowy – wynika, że nie istniała możliwość przydzielenia powódce w roku szkolnym 1999/2000 innych przedmiotów (wychowania fizycznego, języka rosyjskiego lub biologii i przyro-dy), które w połączeniu z 2 godzinami chemii tworzyłyby wymaganą ilość godzin dla pełnego etatu. Wychowanie fizyczne i język rosyjski przydzielono innej nauczycielce, która dopiero łącznie z tymi przedmiotami miała wymagane pensum. Pozostali nau-czyciele objęli nauczanie przedmiotów, do nauczania których powódka nie miała wymaganych kwalifikacji. W kontekście tych ustaleń faktycznych zawarte w kasacji zarzuty są nieusprawiedliwione. W stanie faktycznym stanowiącym podstawę rozs-trzygnięcia sprawy przez Sąd Okręgowy bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r., Nr 56, poz. 357 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w chwili przenoszenia powódki w stan nieczynny, czyli wprowadzonym ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 396). Zgodnie z treścią tego przepisu w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddzia-łów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nau-czyciela w pełnym wymiarze zajęć, dyrektor szkoły przenosi nauczyciela w stan nie-czynny. Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny może nastąpić wówczas, gdy istnieje związek przyczynowy między zmianami organizacyjnymi szkoły a niemożno-ścią dalszego zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć w ramach wyu-czonej specjalności zawodowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1998 r., I PKN 482/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 61). W rozpoznawanej sprawie taki związek niewątpliwie istniał. Pozwana Szkoła została z dniem 1 września 1999 r. przekształcona z ośmioletniej szkoły podstawowej w szkołę sześcioletnią, co spowo-dowało zmniejszenie ilości oddziałów (w roku szkolnym 1999/2000 nie było klasy VII, w roku szkolnym 2000/2001 nie będzie klas VII i VIII), a w następstwie istotne zmniejszenie ilości godzin nauczania, przy czym z programu nauczania został doce-lowo wyeliminowany kierunkowy przedmiot powódki (chemia), który po reformie 6 oświatowej będzie nauczany dopiero w gimnazjum. Powódka była zatrudniona w po-zwanej Szkole na stanowisku nauczyciela chemii i to przesądziło o przeniesieniu jej właśnie – a nie innego nauczyciela, np. nauczającego biologii lub przyrody - w stan nieczynny, albowiem po zmianach organizacyjnych szkoły i zmianach planu naucza-nia powódka nie mogła być zatrudniona w pełnym wymiarze zajęć w ramach wyu-czonej specjalności zawodowej. Opracowany przez dyrektorkę pozwanej Szkoły plan nauczania na rok szkolny 1999/2000 uwzględniał te wszystkie okoliczności, szcze-gółowo rozważone przez Sąd Okręgowy, które przesądziły o przeniesieniu powódki w stan nieczynny. Zarzut naruszenia art. 5 KC (skarżącemu prawdopodobnie chodziło o iden-tyczny w swojej treści normatywnej art. 8 KP) jest bezpodstawny, albowiem nie zo-stał przez skarżącą w ogóle uzasadniony. Ogólne powołanie się w kasacji na sytua-cję rodzinną powódki - sprowadzające się do wskazania, że ma ona na utrzymaniu dwoje uczących się dzieci: syna studenta i córkę licealistkę – nie spełnia wymogu wykazania, że skorzystanie przez stronę pozwaną z przysługującego jej prawa prze-niesienia powódki w stan nieczynny na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i przez to stanowiło nadużycie prawa podmiotowego przez pracodawcę. Wielu pracowników ma bowiem na utrzy-maniu dzieci i gdyby okoliczność ta sama w sobie stanowiła o sprzeczności przenie-sienia nauczyciela w stan nieczynny z zasadami współżycia społecznego, oznacza-łoby to w istocie wykluczenie możliwości rozwiązania stosunku pracy z każdym nau-czycielem posiadającym dzieci na utrzymaniu. Takie rozumowanie nie jest uprawnio-ne na gruncie obowiązującego prawa. Rola klauzul generalnych, takich jak wskazane w art. 8 KP zasady współżycia społecznego, sprowadza się bowiem do łagodzenia skutków korzystania przez podmiot uprawniony z przysługującego mu prawa pod-miotowego w sytuacji, gdy korzystanie to nie wykracza poza formalnie zakreślone granice tego prawa, ale w konkretnym przypadku oznacza czynienie z niego użytku, który byłby nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego. Z tej przyczyny stosowanie art. 8 KP (podobnie jak art. 5 KC) prowadzi do osłabienia zasady pewno-ści prawa, toteż posłużenie się w konkretnym przypadku konstrukcją nadużycia prawa jest z założenia dopuszczalne tylko wyjątkowo i musi mieć szczególnie wyraź-ne uzasadnienie merytoryczne i formalne, a zwłaszcza usprawiedliwienie we w miarę skonkretyzowanych regułach, zwłaszcza o konotacjach etycznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1996 r., I PKN 14/96, OSNAPiUS 1997 r., z. 12, 7 poz. 218). W rozpoznawanej sprawie powódka nie wskazała takich szczególnych okoliczności, które czyniłyby jej sytuację wyjątkową. Zarzut naruszenia art. 8 KP przez jego niezastosowanie jest nieuzasadniony również z tego względu, że okoliczności faktyczne, które mogłyby ewentualnie wska-zywać na nadużycie prawa podmiotowego przez stronę pozwaną, nie stanowiły w ogóle przedmiotu ustaleń Sądu Okręgowego, a wobec braku oparcia kasacji na pod-stawie naruszenia konkretnie wskazanych przepisów prawa procesowego dotyczą-cych prowadzenia postępowania dowodowego i dokonywania ustaleń faktycznych, brak ustaleń w tym przedmiocie nie może być w kasacji skutecznie podniesiony. Sąd stosuje art. 8 KP z urzędu, ale możliwość i celowość jego zastosowania jest uzależ-niona od przytoczonych przez stronę okoliczności faktycznych uzasadniających po-wództwo lub obronę. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na czynienie przez pracodawcę nadużycia ze swojego prawa podmiotowego spoczywa na pracowniku, który z tych faktów zamierza wyprowadzić korzystne dla siebie skutki prawne (art. 6 KC w związku z art. 300 KP). Postępowanie kasacyjne nie jest jednak miejscem na prowadzenie tego rodzaju dowodów. Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 39312 KPC. ========================================