I PR 420/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek.Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, T. Kasiński (spr.).Protokolant: A. Kamińska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 23 października 1973 r. sprawy z powództwa Lucyny R. oraz Grażyny R. i Jerzego R. jako następców prawnych Jerzego R. przeciwko Przedsiębiorstwu Handlu Zagranicznego "P." sp. z o.o. w W. o 334.070 zł, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie dla m.st. Warszawy z dnia 31 maja 1973 r., sygn. akt II C 847/72,1)zmienia zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu w ten sposób, że zasądza od pozwanego Przedsiębiorstwa na rzecz powodów kwotę 18.910 zł z 8% od dnia 23 marca 1972 r., znosząc wzajemnie między stronami koszty procesu,2)oddala dalej idącą rewizję i znosi wzajemnie koszty postępowania rewizyjnego,3)obciąża pozwane Przedsiębiorstwo opłatą sądową od uwzględnionej części powództwa w kwocie 1.005 zł, odstępując od obciążenia powoda opłatą od pozostałego roszczenia.Uzasadnienie faktycznePowód Jerzy R., pracując w pozwanej Centrali Handlu Zagranicznego w charakterze zastępcy kierownika działu kadr, został z dniem 9 listopada 1970 r. oddelegowany do pracy w NRD przy budowie fabryki kwasu siarkowego na stanowisku inspektora do spraw zatrudnienia i płac. Zgodnie z zawartym kontraktem, powód miał być zatrudniony tam przez okres około 3 lat z wynagrodzeniem walutowym według grupy E uposażenia w wysokości 1.165 marek wschodnioniemieckich, a niezależnie od tego otrzymywał nadal średni zarobek z dotychczas zajmowanego stanowiska po 3.600 zł miesięcznie brutto. W czasie pobytu w NRD powód zachorował i w dniu 23 czerwca 1971 r. przyjechał do Polski, a z dniem 26 czerwca 1971 r. został oficjalnie odwołany z delegacji i przeniesiony na stanowisko starszego planisty z zarobkiem miesięcznym 3.200 zł. Pismem z dnia 17 sierpnia 1971 r. strona pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę na dzień 30 listopada 1971 r., z którym to dniem stosunek pracy rozwiązała, mimo że powód jest inwalidą zaliczonym orzeczeniem KIZ z dnia 11 stycznia 1968 r. do III grupy inwalidów i wbrew przepisom ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, gdyż powód stał się inwalidą w związku ze służbą w MSW. Powód został zatrudniony od dnia 1 grudnia 1971 r. w Przedsiębiorstwie "P." na stanowisku kierownika sekcji kadr za wynagrodzeniem 3.200 zł miesięcznie na trzymiesięczny okres próbny, jednakże z przedsiębiorstwa tego został zwolniony ze skutkiem na dzień 31 stycznia 1972 r. z powodu nieotrzymania przez ten zakład pracy opinii z pozwanego przedsiębiorstwa. Od tego czasu powód pozostaje bez pracy z winy - jak twierdzi - pozwanej Centrali, która nie dostarczyła mu opinii z przebiegu jego pracy.W oparciu o powyższe okoliczności powód w pozwie wniesionym w dniu 23 marca 1972 r. wystąpił z żądaniem nakazania pozwanej Centrali przywrócenia go do pracy na stanowisku zajmowanym przy budowie fabryki kwasu siarkowego w NRD oraz zasądzenia na jego rzecz kwoty 334.070 zł. W toku procesu powód zmarł, zaś jego spadkobiercy: żona Lucyna R. oraz dzieci Grażyna i Jerzy R. cofnęli żądanie przywrócenia do pracy, a roszczenia pieniężne ograniczyli do kwoty 218.809 zł.W skład pierwotnie zasądzonej kwoty wchodziły następujące pozycje:1)kwota 3.160 zł z tytułem dodatku po 395 zł miesięcznie za sprawowanie opieki nad praktykantami, którego nie wypłacono mu w czasie pracy w NRD wbrew § 7 uchwały nr 138/65 KERM z dnia 9 czerwca 1965 r. w sprawie zasad wysyłania i wynagradzania specjalistów delegowanych za granicę,2)kwota 47.662,50 zł stanowiąca różnicę pomiędzy poborami, jakie powód powinien otrzymywać w czasie delegacji na terenie NRD, a wynagrodzeniem pobieranym w czasie pracy na stanowisku st. planisty do dnia 30 listopada 1971 r.,3)kwota 28.597.50 zł takiejże różnicy wynagrodzeń w czasie pracy w Przedsiębiorstwie "P.",4)kwota 254.650 zł tytułem należności, jaką by otrzymywał za cały okres, na jaki zawarty został z nim kontrakt, tzn. za pozostałe 20 miesięcy, licząc od dnia 1 lutego 1972 r. do 31 grudnia 1973 r.; powód jednakże w pozwie zaznaczył, że "w wypadku uznania przez stronę pozwaną żądania przywrócenia do pracy, to roszczenie finansowe uległoby odpowiedniemu zmniejszeniu".Powyższą kwotę powodowie - spadkobiercy ograniczyli do 139.389 zł w związku z tym, że wobec śmierci powoda uległ skróceniu okres, w jakim możliwa byłaby jego praca na terenie NRD.Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem oddalił powyższe roszczenia, kierując się następującymi przesłankami.Delegowanie powoda do NRD nie stworzyło między stronami nowego stosunku pracy, powstał natomiast szczególny stosunek prawny regulowany postanowieniami cyt. wyżej uchwały nr 138/65 oraz dodatkowymi porozumieniami, do których należało pismo z dnia 7 listopada 1970 r. delegujące powoda na budowę w NRD i przyjęte przez niego, a zawierające wśród warunków delegowania takich jak okres delegacji i wysokość wynagrodzenia, również zastrzeżenie, że może on być odwołany z delegacji bez uprzedzenia w każdym terminie. W świetle tych postanowień dokonane w dniu 23 czerwca 1971 r. odwołanie powoda z delegacji nie naruszało umowy tym bardziej, że nastąpiło ono z uwagi na poważny stan zdrowia powoda, który spowodował umieszczenie go na blisko miesięczny pobyt w szpitalu niemieckim i zalecenie dalszego leczenia. Powód też po powrocie do kraju korzystał ze zwolnienia lekarskiego do dnia 10 lipca 1971 r. Powód z tego tytułu nie może mieć zatem żadnych roszczeń i żądanie wyrównania wynagrodzenia do wysokości poborów otrzymywanych w NRD jest bezzasadne w odniesieniu do wszystkich okresów wymienionych w pozwie.Sąd Wojewódzki oddalił żądanie kwoty 3.160 zł z tytułu dodatku za opiekę nad praktykantami uznając, że nie wynikał on z wiążącej strony umowy o pracę, lecz "z dodatkowego porozumienia, jakie w tym przedmiocie musiało być między stronami w swoim czasie zawarte", co wykluczało zastosowanie § 7 uchwały nr 138, przewidującego obliczanie wynagrodzenia złotowego według zasad stosowanych przy urlopie wypoczynkowym.Jeśli chodzi o dalsze kwoty 28.597 zł i 139.389 zł z tytułu wynagrodzenia za okres po wadliwym rozwiązaniu umowy z dniem 30 listopada 1971 r., Sąd Wojewódzki - przyjmując niedopuszczalność zwolnienia powoda jako inwalidy - uznał jednak, że rozwiązanie umowy nastąpiło za zgodą samego powoda, który przyjął pracę w Przedsiębiorstwie "P." zapewniającą mu te same warunki jak u pozwanego. W tej sytuacji, zdaniem Sądu I instancji, roszczenie o jakiekolwiek wyrównanie zarobków za okres pracy w tym przedsiębiorstwie jest nieuzasadnione. Brak również podstaw do przyjęcia odpowiedzialności pozwanego za ewentualną szkodę powoda, jaka by powstała wskutek pozostawania przez niego bez pracy po dniu 31 stycznia 1972 r. nawet w granicach wynagrodzenia otrzymywanego przez powoda w ramach stosunku pracy. Sąd I instancji ustalił bowiem, że po wypowiedzeniu powodowi umowy o pracę przez "P." proponowano mu zatrudnienie w innych przedsiębiorstwach handlu zagranicznego, jednak na to zatrudnienie powód nie godził się, żądając zatrudnienia go w pozwanym przedsiębiorstwie.Powodowie w rewizji wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na ich rzecz dochodzonej kwoty, względnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja podlegała częściowemu tylko uwzględnieniu.Zarzut skarżącego, że "brak było jakichkolwiek podstaw do natychmiastowego odwołania Jerzego R. z zagranicznej delegacji" nie może być uznany za uzasadniony. Zastrzeżone w umowie z dnia 7 listopada 1970 r. prawo odwołania powoda "w każdym terminie" nie stoi w sprzeczności z postanowieniami uchwały nr 138/65 KERM. Z treści § 14 uchwały, na który powołuje się skarżący, nie wynika zakaz odwołania chorego pracownika, bowiem przepis ten dotyczy jedynie długości okresu, za jaki przysługuje choremu pracownikowi wynagrodzenie walutowe. Przyjąć natomiast należy, że choroba pracownika trwająca dłużej, stanowi uzasadnioną przyczynę odwołania w świetle celu delegowania pracownika zagranicę, jakim jest terminowe wykonanie zlecenia zagranicznego kontrahenta. Mijałoby się z nim utrzymywanie delegacji pracownika niezdolnego z powodu choroby do realizacji zlecenia. Pod tym kątem sformułowany został § 14 uchwały ograniczający prawo pracownika do walutowego wynagrodzenia, związanego ściśle udziałem pracownika w realizacji prac objętych zleceniem. Tego rodzaju zaś uregulowanie uchwały nie narusza zasad prawa pracy, skoro - jak to trafnie przyjął Sąd I instancji i co wynika z § 5 uchwały - delegowanie nie stwarza nowego stosunku pracy.Wbrew wywodom rewizji, choroba powoda trwała dłuższy czas, bowiem powód według ustaleń Sądu I instancji już od 24 maja 1971 r. był niezdolny do pracy. Nawet gdyby powód istotnie po ustaniu choroby z dniem 10 lipca 1971 r. mógł wrócić do pracy na terenie NRD, nie czyniłoby to bezzasadnym dokonanego w dniu 26 czerwca 1971 r. jego odwołania.Z tych względów uznać należało za prawidłowe stanowisko Sądu I instancji, iż powodowi nie przysługują z tytułu przedwczesnego zakończenia delegacji żadne roszczenia, a rewizja w tej mierze, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw, podlegała zgodnie z art. 387 k.p.c. oddaleniu.Nie można natomiast odmówić słuszności rewizji, o ile kwestionuje ona oddalenie roszczenia z tytułu dodatku za opiekę nad praktykantami oraz z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę z dniem 30 listopada 1971 r. Wymieniony dodatek przysługiwał powodowi również w okresie delegacji do NRD, bowiem § 7 uchwały nr 138/65 zastrzegał dla pracownika delegowanego zagranicę wynagrodzenie złotowe "obliczone jak za urlop wypoczynkowy". Według przepisu § 1 ust. 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 21 czerwca 1969 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego (Dz. U. Nr 22, poz. 158), wynagrodzenie to obejmuje świadczenia pieniężne wypłacane z osobowego funduszu płac (z wyjątkami tutaj niewchodzącymi w grę), fundusz ten zaś z kolei obejmuje - w myśl § 7 ust. 1 pkt 17 uchwały nr 103 Rady Ministrów z dnia 25 maja 1971 r. w sprawie składników funduszu płac i pozostałych wynagrodzeń (M.P. Nr 31, poz. 196), a poprzednio uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 12 stycznia 1965 r. (M.P. Nr 2, poz. 5) - "wynagrodzenie za instruktaż i szkolenie wewnątrzzakładowe, za kierowanie pracą praktykantów itp.". Pozwane Przedsiębiorstwo powinno zapewnić powodowi wynagrodzenie w wysokości obejmującej dodatek w kwocie 395 zł również po powrocie powoda z NRD w myśl zasady § 5 cyt. uchwały KERM.Wbrew poglądowi Sądu I instancji, nieważność wypowiedzenia z dnia 17 sierpnia 1971 r. prowadzącego do rozwiązania umowy o pracę z powodem z dniem 30 listopada 1971 r., nie mogła być ustanowiona faktem podjęcia przez powoda pracy w "P." od 1 grudnia 1971 r. Wniosek Sądu o zgodzie powoda na rozwiązanie umowy sprzeczny jest z bezspornym faktem, iż powód kwestionował wypowiedzenie mu umowy podnosząc, że jest inwalidą korzystającym ze szczególnej ochrony prawnej w zakresie rozwiązywania umów o pracę. Nieważność rozwiązania umowy o pracę z powodem przez pozwane Przedsiębiorstwo uprawniała powoda do żądania przywrócenia do pracy w ramach istniejącego między stronami stosunku pracy, którym było zatrudnienie powoda na stanowisku zastępcy kierownika działu, które powód zajmował przed oddelegowaniem zagranicę, względnie innym stanowisku równorzędnym, z zachowaniem pobieranego wówczas wynagrodzenia. Roszczenie to wskutek śmierci powoda w dniu 19 stycznia 1973 r. stało się bezprzedmiotowe, pozostało jednak aktualne roszczenie o wynagrodzenie oparte na art. 455 k.c. Zgodnie z ustalonym orzecznictwem (por. orzeczenie SN z dnia 5 października 1960 r., 2 CR 615/59), pracownik nie może wbrew zasadom współżycia społecznego pozostawać bezczynny aż do zakończenia długo trwającego procesu i nie poszukiwać innego zatrudnienia tylko dlatego, że pracodawca rozwiązał umowę o pracę bezprawnie z naruszeniem ustawodawstwa pracy. Skoro - jak to ustalił Sąd Wojewódzki - powód odmawiał, po zwolnieniu go z "P.", podjęcia proponowanej mu i zgodnej z kwalifikacjami pracy w innych przedsiębiorstwach, nie można przyjąć, by w świetle zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.) obowiązek pozwanego płacenia powodowi wynagrodzenia z mocy art. 455 k.c. rozciągał się na okres dłuższy niż 3 miesiące. Jest to okres, w którym usprawiedliwione jest oczekiwanie pracownika na dopuszczenie go do pracy przez dotychczasowego pracodawcę bez podjęcia w międzyczasie innego zatrudnienia. Dlatego powodowi przysługiwało wynagrodzenie w omówionej wyżej wysokości od pozwanego, mimo niepełnienia pracy tylko za m-ce luty, marzec i kwiecień 1972 r. i w tym też kierunku zaskarżony wyrok - poza zasądzeniem roszczenia o wyrównanie wynagrodzenia do wysokości sprzed daty oddelegowania - należało zmienić w oparciu o art. 390 § 1 k.p.c.Uwzględnione na skutek rewizji powodów roszczenia składają się więc z następujących pozycji:1)kwoty 3.160 zł z tytułu dodatku po 395 zł miesięcznie za okres delegacji,2)kwoty 2.765 zł z tytułu dodatku po 395 zł miesięcznie za miesiące od lipca 1971 r. do stycznia 1972 r.,3)kwoty 11.985 zł z tytułu wynagrodzenia za okres luty-kwiecień 1972 r. (przyjęto wynagrodzenie zasadnicze łącznie z premią po 3.600 zł plus dodatek 395 zł)- co razem wynosi kwotę 18.910 zł.Według ustaleń Sądu I instancji, powód po zatrudnieniu go na stanowisku st. planisty oraz w "P." za wynagrodzeniem podstawowym 3.200 zł miesięcznie otrzymywał również premię podobnie jak na stanowisku, które pełnił przed wyjazdem zagranicę.Jeśli chodzi o zarzuty rewizji, dotyczące niewydania powodowi opinii względnie jej nieprawidłowej treści, nie mogą one mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, powód bowiem nie wykazał i nie twierdził nawet, by w związku z tym poniósł szkodę, w szczególności, by z tej przyczyny nie mógł uzyskać innego zatrudnienia. Takie twierdzenie zresztą nie miałoby podstaw w świetle niekwestionowanego ustalenia Sądu I instancji o odmowie powoda podjęcia proponowanej mu, po wypowiedzeniu przez "P." umowy, pracy w innych przedsiębiorstwach. Ustalenie to stoi też na przeszkodzie wywodzenia jakichkolwiek roszczeń odszkodowawczych z faktu zwolnienia powoda przez "P." na skutek braku opinii z pozwanego przedsiębiorstwa dla braku koniecznego związku przyczynowego.Orzeczenie o kosztach opiera się na art. 100 k.p.c. oraz art. 11 ust. 1 i 3 ustawy o kosztach sądowych.