I PR 426/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Romer.Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, W. Sanetra (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 1991 r. sprawy z powództwa K.Z. przeciwko Ł. Zakładom Przemysłu Spirytusowego "P." w Ł. o zapłatę odprawy na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 8 sierpnia 1990 r. sygn. akt IV P. 73/90uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy Sąd Pracy w Ł.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z 8 VIII 1990 r. oddalił powództwo K.Z. przeciwko Ł. Zakładom Przemysłu Spirytusowego "P." w Ł. o zasądzenie odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 8 ustawy z 28 XII 1939 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zmianami).Sąd ten ustalił następujący stan faktyczny. Powód od 3 VI 1987 r. jako emeryt był zatrudniony u strony pozwanej na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na 1/2 etatu na stanowisku głównego specjalisty - rewidenta. Z dniem 30 IV 1990 r. rozwiązano z nim umowę o pracę za 3-miesięcznym okresem wypowiedzenia. Przyczyną tego rozwiązania było zmniejszenie zatrudnienia z powodów ekonomicznych.Z pisma strony pozwanej do Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" i Zarządu Związków Zawodowych Pracowników ŁZPS "P." z 25 I 1990 r. wynika bowiem, że w pozwanym Zakładzie nastąpił znaczny spadek produkcji i sprzedaży wyrobów i to powoduje konieczność zmniejszenia zatrudnienia.Sąd Wojewódzki ocenił także, że pobierana przez powoda emerytura stanowi z natury rzeczy jego podstawowe źródło utrzymania. W jego ocenie wynagrodzenie osiągane z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy jest limitowane kwotowo pod rygorem zmniejszenia emerytury, aż do pełnego zawieszenia emerytury, a więc jest tym samym dodatkowym źródłem utrzymania. W przekonaniu Sądu Wojewódzkiego nie zmienia tej oceny to, że przejściowo pobierana emerytura jest mniejsza od osiąganego wynagrodzenia za pracę na niepełnym etacie. Wobec tego Sąd ten uznał, że mimo iż z powodem rozwiązano umowę o pracę na skutek zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych, roszczenie powoda nie jest uzasadnione i podlega oddaleniu.W rewizji powód zarzuca, iż Sąd Wojewódzki wadliwie zinterpretował przepis art. 4 ust. 3 ustawy z 28 XII 1989 r., który stanowi, że do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy przepisy ustawy stosuje się, jeżeli wynagrodzenie otrzymywane w zakładzie pracy, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy, stanowi jedyne lub zostało wskazane przez zainteresowanego pracownika jako podstawowe źródło utrzymania. Powód wskazał, że wynagrodzenie za pracę uzyskiwane w pozwanym Zakładzie jest jego podstawowym źródłem utrzymania, gdyż jest ono wyższe od emerytury. Powód zarzuca także błędną interpretację art. 82 ustawy z 14 XII 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.), gdyż nie przewiduje on już zmniejszenia emerytury z powodu uzyskiwania wynagrodzenia, a w razie gdy pracownik zatrudniony jest w niepełnym wymiarze czasu pracy, przepis o jej zawieszeniu w ogóle nie ma zastosowania i tym samym jego wynagrodzenie nie jest "limitowane" przez przepisy prawa ubezpieczeniowego. Rewizja powołuje się także na stanowisko Departamentu Prawa Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej wyrażone w piśmie z 3 VII 1990 r., w którym przyjęto, że wynagrodzenie stanowi podstawowe źródło utrzymania, gdy jest wyższe od otrzymywanej przez pracownika emerytury lub renty.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rewizji kwestionujący dokonaną przez Sąd Wojewódzki wykładnię art. 1 ust. 3 ustawy z 28 XII 1989 r. jest trafny. Przepis ten nie wyłącza stosowania reguł ustawy do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, którzy jednocześnie pobierają emeryturę, gdyż o emeryturze w przepisie tym w ogóle się nie wspomina. Względy językowe (wykładnia logiczno-językowa) nie stoją więc na przeszkodzie, by uznawać, że art. 1 ust. 3 ma takie zastosowanie (a przez ten przepis pozostałe normy ustawy z 28 XII 1989 r.) do pracowników pobierających równocześnie emeryturę. Również życiowo i funkcjonalnie nie jest wyłączone, że dla emeryta wynagrodzenie za pracę stanowi często podstawowe źródło utrzymania, mimo że jednocześnie pobiera on świadczenie z ubezpieczenia społecznego (emeryturę). W orzecznictwie Sądu Najwyższego kształtuje się przy tym taki sposób rozumowania, w którym odrzuca się jakieś sztywne, zwłaszcza liczbowe (ilościowe), kryteria wyznaczania zakresu pojęcia "podstawowego źródła utrzymania". "Podstawowe źródło utrzymania" nie może być rozumiane tylko jako źródło utrzymania, które w momencie ustalenia świadczenia ma największy pieniężny wymiar, ale przede wszystkim jako takie źródło utrzymania, które w decydujący sposób wpływa na sytuację bytową i poziom życia zainteresowanego. Decyduje to, czy pozbawione dochodu w uzasadniony sposób spowoduje istotne pogorszenie poziomu życia zainteresowanego (wyrok SN z 2 X 1990 r., sygn. akt I PR 272/90, niepublikowany). W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy przyjął, że o "podstawowości" obecnego źródła utrzymania rozstrzyga to, czy stanowi ono w budżecie pracownika istotny składnik, którego stałość, wysokość i perspektywy dalszego pobierania wpływają w sposób decydujący na poziom życia pracownika (wyrok z 3 X 1990 r., sygn. akt I PR 238/90, niepublikowany). Podzielić należy także wyrażony w tym ostatnim wyroku SN pogląd, że "podstawowe źródło utrzymania" jest kategorią obiektywną. Ponieważ jednak kryteria wyznaczania zakresu tego pojęcia z natury rzeczy są płynne, należy uznać, iż w razie wątpliwości w charakterze uzupełniającego probierza kwalifikacyjnego może wystąpić także subiektywna ocena (osobisty pogląd) pracownika, że uzyskiwane przez niego wynagrodzenie stanowi podstawowe dla niego źródło utrzymania. Taka wykładnia przepisu art. 1 ust. 3 ustawy z 28 XII 1989 r. pozwala na nadanie pewnego merytorycznego sensu występującemu w nim zwrotowi "wskazane przez zainteresowanego pracownika", który okazuje się być zupełnie pozbawiony treści, jeżeli pojęcie "podstawowego źródła utrzymania" rozumiane jest w sposób ściśle zobiektywizowany.W świetle takiej wykładni prawo do odprawy pieniężnej w art. 8 ustawy z 28 XII 1989 r. może powstać nawet w takich wypadkach, gdy otrzymywana emerytura przewyższa wysokość uzyskiwanego wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, pod warunkiem że wynagrodzenie to ma podstawowe znaczenie dla poziomu życia pracownika, w tym sensie, że pozbawienie go pracownika pociąga za sobą istotne jego obniżenie. Innymi słowy, może istnieć więcej niż jedno podstawowe źródło utrzymania, w przeciwnym razie - wbrew dyrektywom językowym - pojęcie źródła "podstawowego" identyfikowane byłoby z kategorią źródła "najważniejszego" czy "największą częścią dochodu pracownika". W sytuacji, gdy powód pobierał wynagrodzenie przewyższające jego emeryturę - w świetle przedstawionej wykładni art. 1 ust. 3 ustawy z 28 XII 1989 r. - nie może budzić wątpliwości, że brak było przeszkód do stosowania norm tej ustawy, oczywiście po spełnieniu dalszych warunków, które są w niej przewidziane.Właśnie ustalenia dotyczące tych warunków nie są dostateczne i stąd sprawa nie dojrzała jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia, a w związku z tym zaszła konieczność uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi Rejonowemu, który stał się właściwy w tej sprawie w następstwie zmian przepisów o przedmiotowej kompetencji sądów powszechnych. Sąd Wojewódzki przyjął, że zwolnienie powoda z pracy nastąpiło z przyczyn ekonomicznych i w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia. Ponieważ jednak jednocześnie uznał, że ustawa z 28 XII 1989 r. nie ma zastosowania do powoda, gdyż był on zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, a jednocześnie otrzymywane przez niego wynagrodzenie nie było dla niego podstawowym źródłem utrzymania, to wobec tego Sąd ten zrezygnował z przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego co do tego, czy zachodzą przesłanki wskazane w art. 10 ustawy z 28 XII 1989 r. i czy w związku z tym istnieją podstawy do zasądzenia odprawy pieniężnej. Ocena, że dyspozycja art. 1 ust. 3 ustawy z 28 XII 1989 r. nie stoi na przeszkodzie zastosowania przepisów tej ustawy do powoda, nie oznacza jednak automatycznie, że należy się mu odprawa. Zachodzi bowiem konieczność poczynienia dodatkowych ustaleń co do warunków wskazanych w art. 10 ustawy z 28 XII 1989 r., a to zwłaszcza dlatego, że strona pozwana starała się wykazać, iż zwolnienie powoda nie nastąpiło z przyczyn ekonomicznych lub organizacyjnych i nie łączyło się ze zmniejszeniem zatrudnienia. W motywach wyroku Sąd Wojewódzki w ogóle nie ustosunkował się do tych twierdzeń. Ponadto pominął on w swym rozumowaniu ten fragment art. 10 ustawy z 28 XII 1989 r., w którym jest mowa, że przepisy ustawy mają odpowiednie zastosowanie, jeżeli przyczyny wymienione w jej art. 1 ust. 1 stanowią wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. Może się więc okazać, że nawet przy stwierdzeniu wystąpienia przyczyny z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 XII 1989 r. brak będzie podstaw do odpowiedniego jej zastosowania, gdyż nie było można uznać, iż stanowiła ona wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy z K.Z. Okoliczności te wymagają wyjaśnienia i zbadania, gdyż rozwiązanie stosunku pracy z powodem nie nastąpiło w trybie przepisów art. 2-4 z 28 XII 1989 r., lecz było to tzw. indywidualne zwolnienie w rozumieniu art. 10 tej ustawy.Z powyższych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.